Շաբաթ, 20. 07. 2024

spot_img

Պտոյտներ Հայաստանի Մշակոյթի Գանձարաններուն – ԽԱ – «Ի՞նչպէս Մոռանալ Արհաւիրքն Այն Օրերի» Հայոց Ցեղասպանութեան Թանգարան-Հիմնարկ

*ՏԱԹԵՒԻԿ ԴԱՒԹԵԱՆ*
«Զարթօնք»ի Երեւանի Աշխատակից

 

Գարուն էր: Չեկած ամառ՝
Փուլ եկաւ երկնակամար,
Ձիւն մաղեց մեր բաց գլխին,
Ձիւն մաղեց՝ կրակի՛ պէս…

— Գարուն ա, ձուն ա արել…
Գետերը մեր երերման
Հոսեցին՝ կրակի՛ պ
էս…

-Արունը ջուր ա դառել…
Ձորերը շիրիմ դարձան,
Վիհերը՝ գերեզմանոց.
-Ջուրը մեր տունն ա տարել…
Ամ
էն քար՝ լուռ մահարձան,
Ամ
էն տուն՝ վառման հնոց.
-Բնա
ւեր հաւք ենք դառել…
Ինչքան բառ՝ ո՜ղջը մրմունջ,
Ինչքան երգ՝ ողջը լալով,
— Զուլում էր, զուլո՜ւմ լաո՛…
Թրի դ
էմ, սրի, հրի՝
Լոկ մանգաղ, լոկ բահ ու մաճ.
— Տնա
ւե՜ր-բնաւե՜ր լաճ…
Մեր հողը, մեր հայրենին,
Մեր երկիրն ամայացա
ւ,
— Ս
եւ հագիր, սեւսիրտ մարէ
Հինա
ւուրց տոհմիկ մի ազգ
Չմեռա՜
ւ, այլ… մահացա՛վ.
— Գարուն ա, ձուն ա արել…

 Պարոյր Սեւակ

Ինչպէս ամէն տարի, այս տարի եւս Հայաստանի եւ ամբողջ աշխարհի մէջ միլիոնաւոր հայեր ու բազմաթիւ այլազգիներ յարգեցին Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը:

Հայոց Ցեղասպանութիւնը կամ Մեծ Եղեռնը Թուրքիոյ կառավարող ուժերուն կողմէ կազմակերպուած Ցեղասպանութիւն է, որուն արդիւնքով 1892-1923 թուականներուն զանգուածային տեղահանութեան ենթարկուած եւ բնաջնջուած է Օսմանեան կայսրութեան նահանգներու հայ բնակչութիւնը։ Պայմանականօրէն Ցեղասպանութեան օր կը համարուի 1915 թուականի Ապրիլ 24, երբ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ ձերբակալուեցաւ 600 հայազգի մտաւորական։

1915 թուականին տեղի ունեցած ոճրագործութիւնը, որուն հետեւանքով Օսմանեան կայսրութեան մէջ աւելի քան 1.5 մլն հայ սպաննուեցաւ, ХХ դարու առաջին ցեղասպանութիւնը կը համարուի։ Թուրքիան աւանդաբար կը մերժէ Ցեղասպանութիւն իրագործելու մեղադրանքներն ու չափազանց ցաւագին կ»ընդունի այդ հարցի վերաբերեալ հնչող քննադատութիւնները։

«Զարթօնք»-ը, շարունակելով իր պտոյտներու շարքը, այս շաբաթ կանգ առաւ Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարանիմնարկին մէջ: Թանգարանը, որ կը գտնուի Ծիծեռնակաբերդի բարձունքին, Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիրի մէկ մասն է: Այս սրբազան վայրը աշխարհասփիւռ հայութեան ողբերգական յիշողութեան արտացոլումն է: Յուշահամալիրը կատարեալ հնարաւորութիւն  կ»ընձեռէ հայոց պատմութեան ողբերգական էջը ներկայացնելու իւրաքանչիւրին, մասնաւորաբար անոնց, որոնք կը ցանկան տեղեկանալ Ցեղասպանութեան մանրամասնութիւններուն ու զարգացնել իրենց գիտելիքները այդ մասին: Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկը բացուած է 1995 Ապրիլ 24-ին՝ Հայոց Ցեղասպանութեան 80-ամեայ տարելիցին, ամբողջացնելով Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին նուիրուած յուշահամալիրը: Այցելութեան  առիթով  շահեկան զրոյց մը ունեցանք, Թանգարան-Հիմնարկին մամլոյ եւ հաղորդակցութեանց բաժնի պատասխանատու Արեւիկ Առաքելեանի հետ, զորս կը ներկայացնենք հետեւեալ տողերուն մէջ:

«Զ.» – Ե՞րբ եւ ի՞նչ պայմաններու մէջ հիմնադրուած է թանգարան-հիմնարկը:

Ա. Ա. – Հայոց Ցեղասպանութեան 80-ամեայ տարելիցին` 1995-ի Ապրիլ 24-ին բացուեցաւ Հայոց Ցեղասպանութեան թագարան-հիմնարկը՝ ամբողջացնելով Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին նուիրուած յուշահամալիրը։

Բացումը տեղի ունեցած է երկու փուլով. նախ ՀՀ առաջին նախագահ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի կողմէ պաշտօնապէս կը բացուի թանգարանի ժամանակաւոր ցուցադրութիւնը, ապա 1995-ի Սեպտեմբեր 21-ին՝ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան տարեդարձի օրը, տեղի կ’ունենայ ամբողջական բացումը։ Ճարտարապետներն են՝ Սաշուր Քալաշեանն ու Լիւտմիլա Մկրտչեանը, քանդակագործը՝ Ֆերտինանտ Առաքելեանը: Թանգարան-հիմնարկը հիմնադրուեցաւ պետական ու հիմնադրամներու ֆինանսական միջոցներով։

Մինչեւ 2013-2015 վերանորոգումը թանգարանը կը զբաղեցնէր 2000մ²։

Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին ընդառաջ, 2011-2015 տեղի ունեցաւ Հայոց Ցեղասպանութեան յուշահամալիրի ամբողջական հիմնանորոգում՝ Ծիծեռնակաբերդի ճեմուղիէն սկսած մինչեւ թանգարան-հիմնարկի հիմնական մասնաշէնք, կառուցուեցաւ նաեւ նոր վարչական մաս։ Շինարարական աշխատանքները ֆինանսաւորուեցան բարերարներու, մասնաւորապէս «Ծիծեռնակաբերդ» բարեգործական հիմնադրամի միջոցներով։

 

«Զ.» – Ի՞նչ կարելի է տեսնել թանգարանը: Ի՞նչ սրահներու մէջ ամփոփուած է թանգարանի մշտական ցուցադրութիւնը:

 

Ա. Ա.  – Հիմնավերանորոգումէն ետք թանգարանի ցուցադրական տարածքը ընդարձակուեցաւ երկուք ու կէս անգամ՝ կազմելով 2400 մ²: Թանգարանի սրահներու ներքին ձեւաւորումն ու վերջինիս հայեցակարգը մշակած ու իրականացուցած են Լուսինէ Մաթեւոսեանը եւ Քրիսթինէ Աբրահամեանը: Հայաստանի մէջ առաջին անգամ կիրարուած են համաշխարհային թանգարանային բնագաւառէն ներս լայն տարածում գտած նոր արհեստագիտութիւններ, նախագծային մօտեցումներ եւ լուծումներ: Թանգարանային ցուցադրութեան բովանդակային լուծումներն ու բացատրագիրերը հիմնուած են ցեղասպանագիտութեան ոլորտին մէջ վերջին տարիներու գիտական ու մեթոտական մշակումներուն վրայ: Անոնք հայերէն, անգլերէն, ռուսերէն լեզուներով կազմուած են Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի գիտական անձնակազմի մանրակրկիտ ու համալիր աշխատանքի շնորհիւ: Թանգարանային մշտական ցուցադրութեան մէջ ամփոփուած են վերջին 10 տարիներու հաւաքչական աշխատանքի արդիւնքով ձեռք բերուած հազարաւոր նորայայտ նիւթեր, որոնց մէկ մասը ներկայացուած է տպագիր, ինչպէս նաեւ հաղորդակցական այլազան միջոցներով։ Թանգարանային նոր ցուցադրական տարածքը ունի տասներկու սրահ՝ նախկին երեք սրահներուն փոխարէն: Ցուցադրութիւնը բաղկացած է յիսուներկու հիմնական խորագիրերէ:

Ցուցադրութեան մէջ առկայ են եզակի ցուցանմուշներ՝ Ցեղասպանութենէն ետք Մերձաւոր Արեւելքի որբանոցներէն մէկուն մէջ երեխաներուն համար նախատեսուած օրական պարէնի չափով բրինձով լցուած ապակէ շիշէն մինչեւ 1915-ի Սեբաստիոյ փողոցներէն մէկուն վրայ սեբաստահայութեան տեղահանութեան ժամանակ գնուած ու մեզ հասած Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան ողբերգութեան» բացառիկ հատորը։ Անհաւանական պատմութիւն ունեցող ցուցանմուշները թանգարանին մէջ բազմաթիւ են։

 

«Զ.» – Հիմնադրման ի՞նչ պատմութիւն ունի Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրը:

 

Ա. Ա.  – Անցած տարի՝ 2017-ին լրացաւ Հայոց Ցեղասպանութեան յուշահամալիրի հիմնադրման 50-ամեակը։ Յուշահամալիրի կառուցման պատմութիւնը ինքնին շատ հետաքրքրական է ու բովանդակալից՝ հաշուի առնելով յատկապէս ժամանակաշրջանը, խորհրդային կարգեր էին, եւ ազգայինը, մեղմ ըսած, չէր քաջալերուէր։ Բայց կը փորձեմ հակիրճ ներկայացնել։

1965-ի Մեծ եղեռնի 50-րդ տարելիցին բազմահազարանոց ցոյցեր կազմակերպուեցան Երեւանի մէջ, ՀԽՍՀ նախարարներու խորհուրդը որոշում կը կայացնէ Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը յաւերժացնող կոթող կառուցելու։ 1965-ի Ապրիլին յայտարարուեցաւ համազգային մրցոյթ` կոթողի լաւագոյն նախագիծի համար: Ներկայացուեցան տասնեակ նախագիծեր։ Այդ առթիւ կ’ընտրուի ճարտարապետներ՝ Արթուր Թարխանեանի եւ Սաշուր Քալաշեանի նախագիծը։ Կոթողի բացումը տեղի ունեցաւ 1967-ի Նոյեմբեր 29-ին՝ Խորհրդային Հայաստանի 47-րդ տարեդարձի օրը, որ վերածուեցաւ քաղաքական, մշակութային մեծ իրադարձութեան:

Դէպի անմար կրակը խոնարհուած 12 պազալտէ մոյթերը կը խորհրդանշեն Մեծ եղեռնի զոհերու դամբարանը: Դէպի երկինք խոյացող յուշասիւնը հայ ժողովուրդի վերածնունդի խորհրդանիշն է: Կառոյցը կ’ամբողջացնէ յուշապատը, որուն հակառակ կողմը 1996 թուականէն ամփոփուած են Հայոց Ցեղասպանութեան դէմ բողոքի ձայն բարձրացուցած հասարակական-քաղաքական գործիչներու եւ մտաւորականներու շիրիմներէն բերուած հողով սափորները:

«Զ.» Ի՞նչ գիտաժողովներ իրականացուած են ու կ»իրականացուին հիմնարկին կողմէ: Ի՞նչ բնոյթ կը կրեն անոնք:

Ա. Ա.  – 2007 թուականէն ի վեր Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի որդեգրած ռազմավարութիւններէն էր միջազգային գիտաժողովներ կազմակերպել: Գրեթէ ամէն տարի կազմակերպուած են միջազգային գիտաժողովներ։ Հայաստան ժամանած են միջազգային ճանաչում ունեցող գիտնականներ, ուսումնասիրողներ։ Գիտաժողովները հիանալի հարթակ են նաեւ տեղացի գիտնականներու համար, որովհետեւ կը ստեղծուի իւրօրինակ կապ ու երկխօսութիւն, ինչպէս ցեղասպանագիտական, այնպէս ալ յարակից առկայ ոլորտներէն ներս հիմնահարցերու քննարկման համար։ Թանգարանին կողմէ կազմակերպուած գիտաժողովներու ցանկը բաւականին ընդարձակ է ու ներկայանալի։ Ուստի կը ցանկամ առանձնացնել յատկապէս Ցեղասպանագէտներու միջազգային ընկերակցութեան 12-րդ գիտաժողովը, զոր կազմակերպեց ու հիւրընկալեց Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկը: Անիկա կը կրէր «20-րդ դարու ցեղասպանութիւններու համեմատական վերլուծութիւն» խորագիրը։ Շուրջ 130 մասնակիցներ աշխարհի 35 երկիրներէ, ի հարկէ, բացառիկ իրադարձութիւն էր։

«Զ.» -Գիտահետազօտական ի՞նչ աշխատանքներ կը ներկայացնէ հիմնարկը: Ի՞նչ կրթական ծրագիրներ կ»իրականացնէք:

Ա. Ա.  –  Տպագրուած են մի քանի ձեռնարկներ. ինչպէս դասաւանդել Հայոց Ցեղասպանութեան թեման լրագրողներուն համար, ինչպէս դասաւանդել Ցեղասպանութեան թեման ուսուցիչներուն համար եւ այլն: Կազմակերպուած են դասախօսութիւններ, սեմինարներ, ամառնային դպրոց: Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարանը մշտապէս կ’ընդունի դպրոցական զբօսարշաւներ: Երեւանի դպրոցներէն կու գան առանձին դասարաններով, մարզերէն սովորաբար կ’այցելեն միաժամանակ մի քանի դասարանով: Հիմնականը կ’այցելեն վեցերորդ դասարանէն բարձր աշակերտներ, աւելի փոքրերու այցը թանգարան չի խրախուսուիր:

«Զ.» Հրատարակչական ի՞նչ աշխատանքներ կ»իրականացնէք: Ինչպիսի՞ բնոյթ կը կրեն անոնք:

Ա. Ա.  – Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկը գիտահետազօտական հաստատութիւն է, որուն գործունէութիւնը կ’ընդգրկէ Հայոց Ցեղասպանութեան առնչուող փաստավաւերագրական եւ իրեղէն նիւթի ձեռքբերումը, ուսումնասիրութիւնն ու մշակումը, թանգարանային ցուցադրութեան, ինչպէս նաեւ գիտական հրատարակութիւններու մէջ անոնց արդիւնքներու ներկայացումը: Գիտահետազօտական աշխատանքի միւս ուղղութիւնը կ’ընդգրկէ Մեծ եղեռնին նուիրուած ինչպէս տարբեր գիտակարգերու ծիրէն ներս կատարուած, այնպէս ալ միջգիտակարգային ուսումնասիրութիւններու հրապարակումը:

Թանգարանի կարեւորագոյն ձեռքբերումներէն է 2010 թուականէն Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի նախաձեռնութեամբ հիմնուած Ռաֆայէլ Լեմքինի անուան դրամաշնորհային ծրագիրը, որուն նպատակն է հնարաւորութիւն ընձեռել արտասահմանցի ուսանողներուն ու գիտնականներուն Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ մէկ ամիս ժամկէտով վերապատրաստուիլ եւ անհրաժեշտ նիւթեր հաւաքել Հայոց Ցեղասպանութեան թեմայով ուսումնասիրութիւններ իրականացնելու համար: Շրջանաւարտները կը պարտաւորուին իրենց ուսումնասիրութիւններու ծիրին մէջ յօդուած պատրաստել, որ կը հրատարակուի թանգարանին կողմէ հրատարակուող Հայոց Ցեղասպանութեան ուսումնասիրութեան միջազգային հանդէսին մէջ: Ունեցած ենք արդէն մէկ տասնեակէն աւելի շրջանաւարտներ։ Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկը 2011-2015 ծաւալած է գրահրատարակչական բեղուն գործունէութիւն: Լոյս ընծայուած են ականատես-վերապրողներու վկայութիւններ, յուշագրութիւններ, ոլորտի բազմաթիւ մասնագէտներու աշխատութիւններ հայերէն, ֆրանսերէն, անգլերէն եւ ռուսերէն: Յաջողութեամբ կը հրատարակուի ցեղասպանագիտական երկու պարբերականներ՝ «Ցեղասպանագիտական հանդէս» (հայերէն) եւ «International Journal of Armenian Genocide Studies» («Հայոց Ցեղասպանութեան ուսումնասիրութեան միջազգային հանդէս», անգլերէն):

«Զ.» -Ի՞նչ համագործակցութիւն ունիք սփիւռքի հետ:

Ա. Ա.  – Թանգարանը միշտ կարեւորած է Հայաստան-Սփիւռք, ի մասնաւորի ՀՑԹՀ եւ սփիւռքեան կազմակերպութիւններու հետ համագործակցութիւնը։ Այս աշխատանքները համակարգուած են ինչպէս տեղի հայկական դեսպանատուներու, այնպէս ալ գործուղղումներու ընթացքին ձեռք բերուած ծանօթութիւններու միջոցով: Արդիւնքը բազմաթիւ հրատարակութիւններ, յիշատակման միջոցառումներ, համագործակցութեան յուշագիրեր, ժամանակաւոր ցուցադրութիւններու կազմակերպում, դասախօսութիւններ եւ այլն:

Յատկապէս շատ արդիւնաւէտ եղաւ 100-րդ տարելիցի ծիրէն ներս ՀՑԹՀ-Սփիւռք համագործակցութիւնն ու շփումը: Տեղի կ’ունենային հանդիպում-քննարկումներ տեղական յանձնաժողովներու հետ, ինչպէս նաեւ նախապարաստական աշխատանքներու կազմակերպման ժողովներ Մեծ եղեռնի 100-րդ տարելիցին:

«Զ.» – Անիկա Ցեղասպանութիւն էր, քանի որ պետական մակարդակով ծրագրուած էր ամբողջ ազգի` հայ ժողովուրդի բնաջնջում, ֆիզիքական ոչնչացում…անիկա ..20-րդ դարու առաջին Ցեղասպանութիւնն էր, աննախադէպ իրադարձութիւն, որ տեղի ունեցաւ հայերու հետ: Այս անհերքելի փաստը յամառօրէն չ’ընդունիր Թուրքիոյ կառավարութիւնը: Վերջինին հետեւելով` իրականութեան դէմ իրենց աչքերը փակ կը պահեն աշխարհի պետութիւններու մեծ մասը: Եթէ կը ցանկաք աւելի տեղեակ ըլլալ Հայոց Ցեղասպանութեան պատմութեան, կրնաք այցելել Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրը գտնուող Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկ:

Հեռ.`  +374-10-390981

Կայքէջ` www.genocide-museum.am

Էլ փոստ` GenocideMuseum@genocide-museum.am 

 

 

spot_img

ՆՄԱՆ ՆԻՒԹԵՐ

spot_img
spot_img

ՎԵՐՋԻՆ ՅԱՒԵԼՈՒՄՆԵՐ

spot_img

Զօրակցիր Զարթօնք Օրաթերթին