Հինգշաբթի, 25. 07. 2024

spot_img

Պտոյտներ Հայաստանի Մշակոյթի Գանձարաններուն Մէջ – ԻԴ – Հարիւր Տարուան Երթեւեկութիւն Երկաթուղիի Թանգարան

Եթէ աշխարհիս ճանապարհները 
Լինէին միա՜յն միակողմանի՝ 
Լոկ գալո՛ւ համար, 
Եւ ո՛չ գնալու… 

***

Կեանքի վճռական բոլո՛ր պահերին?
Միշտ էլ լռում են մի քանի րոպէ:
Այդպէս էլ՝ նաեւ ճանապարհելիս:
Եւ կարճ են խօսում ճանապարհելիս,
Նաեւ` հապշտապ:
Ահա թէ ինչու
Հոգուս խորքերում ու լեզուիս վրայ
Բազմակէտերն են խօսքերին յաղթում,
Եւ ինչ-որ զեռուն բառեր են վխտում՝
«Իհարկէ… սակայն… եւ այսուհանդերձ»…
Եւ, այսուհանդերձ, թերեւըս գուցէ 
 -Բարի… վերադա՞րձ:

Պարոյր Սեւակ

Գնացքներու նմոյշներ, կայարաններու մանրակերտ օրինակներ, Ալեքսանդրապոլ գործուղղուած առաջին երկաթուղայիններու, Երեւան ժամանած առաջին գնացքի, մեքենավարներու, ճարտարապետներու, կայարանապետներու ու սլաքավարներու լուսանկարները, քարտէսներ, պատուոգիրեր: Հայկական երկաթագիծի աւելի քան մէկ դարեայ պատմութիւնը, որ այժմ կը կոչուի «Հարաւկովկասեան երկաթուղի», ներկայացուած է հայկական երկաթուղիի թանգարանին մէջ: «Զարթօնքը»  իր պտոյտները կը շարունակէ  երկաթուղիի թանգարանին մէջ:

1899 թուականի Փետրուարին առաջին գնացքը, յաղթահարելով 180 քմ հատուածը, Թիֆլիսէն հասաւ Ալեքսանդրապոլ (այժմ` Կիւմրի): Այդ ժամանակէն ի վեր, Հայաստանի համար, որ դէպի ծով ելք չունի եւ կը գտնուի 1800 մ ծովի մակերեւոյթէն բարձր, երկաթուղային փոխադրամիջոցը կարեւոր ռազմավարական նշանակութիւն ունի հանրապետութեան տնտեսական եւ ընկերային զարգացման նպաստող յուսալի փոխադրամիջոցային կապով ապահովելու համար:  

1956 թուականին կառուցուած շինութիւնը ճարտարապետական իւրօրինակ ստեղծագործութիւն է: Կայարանի շէնքի գլխաւոր դահլիճին նայելով՝ կրնանք յիշել Գեղարդավանքի Սուրբ Կաթողիկէ եկեղեցին, Նորավանքի գլխաւոր եկեղեցին, կրնանք պատկերացնել Սանահինի, Հաղպատի եկեղեցիները: Իւրաքանչիւր եկեղեցւոյ կողքին կար գաւիթ (կամ ժամատուն, միջնադարեան Հայաստանի մէջ, յաճախ արեւմուտքէն, եկեղեցւոյ կից վանք, որ կը ծառայէր որպէս եկեղեցւոյ մուտք, դամբարան եւ հաւաքատեղի)։ Այդ շարժառիթով կառուցուած է նաեւ կայարանապետի գրասենեակը: Արդէն 2009 թուականի Յուլիսին այս շէնքին մէջ բացուեցաւ Երեւանի երկաթուղիի նորաստեղծ թանգարանը, որ այսօր ունի բազմահազար այցելուներ, որոնք իրենց անձնական կարծիքները կը յայտնեն  տպաւորութիւններու յատուկ գիրքին մէջ:

Ուղղակի գիւտ էր, որ Երեւանի մէջ նման թանգարան ըլլայ, իսկ թանգարանի վարիչ, զբօսավար, երկաթուղային ճարտարապետ Նիկողայոս Տէր-Կարապետեանի հետ թանգարանին մէջ մեր շրջայցը ստիպեց նորովի տեսնել մեր ոչ վաղ անցեալի պատմութիւնն ու հպարտանալ անով:

«Զ.» – Պարոն Տէր-Կարապետեան, ե՞րբ կը սկսի հայկական երկաթուղիի պատմութիւնը: Ե՞րբ հիմնադրուած է թանգարանը:

«Ն. Տ. Կ.» – Քանի որ Հայաստանը իր աշխարհագրական դիրքով եղած է առեւտրական ուղիներու կեդրոնին, ապա մշտական հայեացք եղած է օտար երկրացիներու կողմէ: Թանգարանի պատմութիւնը կը սկսի երկու ռուսական կայսրերէն, որոնք 22 մլն ռուպլի ներդնելով՝ 1895-ին կառուցեցին երկաթագիծը, որմէ ետք առաջին գնացքը Կիւմրի ժամանեց 1898 թուականին, դէպի Երեւան՝ 1902 թուականին: Այդ թուականներուն առաջին անգամ գործածութեան մէջ մտած գրամեքենաներէն մի քանին նոյնպէս ցուցադրուած են թանգարանին մէջ: Գործածութեան մէջ մտան նաեւ ելեկտրական սարքերը, որոնք օգտագործուեցան թունելի կառուցման ժամանակ: Ամենածանր կառոյցը 118 տարի առաջ կառուցուած Զամառլուի կամուրջն էր: 2012 թուականին «Հայկամուրջշին»-ը պատմական այդ կամուրջի կողքին կառուցեց նմանատիպը, որուն բացումին մասնակցեցան հանրապետութեան նախագահ Սերժ Սարգսեան եւ ռուսական երկաթագիծի ղեկավարը: Այժմ մեր մարդատար եւ ապրանքատար գնացքները, որոնք կ’ուղղուին դէպի Պաթումի, Փոթի նաւահանգիստներ, հիմնականը կ’անցնին Զամառլուի կամուրջով: Թանգարանին մէջ ցուցադրուած են կամուրջի եւ երկաթագիծի կառուցման ընթացքին վերաբերող լուսանկարներ, անոնց մանրաքանդակները, ընկերային աշխատանքի հերոս մեքենավարներու, 5 հռչակաւոր զօրահրամանատարներու լուսանկարներն ու անոնց մասին համառօտ տեղեկութիւններ:

Ինծի յաճախ կը հարցնեն, թէ ինչո՛ւ Երկաթուղիի թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին զօրահրամանատարներու լուսանկարները: Որովհետեւ մենք երկաթուղիի պատմութեան զուգագեռ կը ներկայացնենք նաեւ երկաթուղիի հետ առնչութիւն ունեցած մեր հերոսները: Օրինակ՝ Մարշալ Բաղրամեան իր աշխատանքային գործունէութիւնը սկսած է երկաթագիծին մէջ, եղած է երկաթագծային վարպետ եւ իր ուսումը ստացած Թիֆլիսի երկաթուղային ուսումնարանին մէջ: Ծովակալ Իսակովի հայրը եղած է երկաթուղային փոխադրամիջոցի ճարտարապետ: Կ’ըսեն, թէ Խուտիակովի հայրը եղած է մեքենավար: Երբեմն կը հարցնեն նաեւ, թէ Եղեռնը ի՛նչ կապ ունի Երկաթուղային թանգարանի հետ: Ես կը բացատրեմ, որ ուղղակի կապ, անշո՛ւշտ, չկայ, այլ մենք ուղղակի այդ ձեւով կը փորձենք յարգել արեւմտեան Հայաստանի եւ Թուրքիոյ տարածքով անցնող Պաղտատի երկաթուղային գիծի կառուցման մասնակցած ու Եղեռնի զոհ դարձած 10 հազար հայերու (համաձայն յայտնի հոգեւորական Պալաքեանի երկու հատորանոց գիրքին մէջ եղած պատմական ակնարկի՝ շուրջ 11 հազար հայերու) յիշատակը:

«Զ.» – Կ’ըսէ՞ք՝ ի՛նչ հետաքրքրական ցուցանմոյշներ կան, ի՛նչ կրնան տեսնել այցելուները թանգարանին մէջ:

«Ն. Տ. Կ.» – Երկաթուղիի թանգարանը կը գտնուի կայարանի տոմսարկղի մօտ։ Հոս մշտապէս իւրայատուկ մթնոլորտ կը տիրէ։ Թանգարանին մէջ ներկայացուած են հին նկարներ, պատուոգիրեր ու շնորհակալագիրեր, գնացքներու մասեր՝ տասնամեակներու բոլոր ձեռքբերումները այստեղ են: Հաւաքուած են հետաքրքրական ցուցանմոյշներ։ Օրինակ՝ առաջին գրամեքենաներէն մէկը (1910), որ պահուած է Կիւմրիի պետական թեքնիկական (երկաթուղային) գոլէճին մէջ, 1911 թուականի «Ունտըրուտ» գրամեքենան, «Երեւան-Մոսկուա. Բարեկամութիւն» ցուցատախտակը, որ մայրաքաղաքէ մայրաքաղաք մեկնող գնացքներու ապացոյցն է:

Բացի անկէ, հոս կարելի է տեսնել ԽՍՀՄ երկաթուղիի քարտէսը, հին հեռախօսներ, առաջին գնացքներու նմոյշներ եւ այլն։

Այցելուները թանգարանին մէջ կրնան տեսնել նաեւ շէնքի շինարարութեան շարունակութեան վերաբերող լուսանկարներ: Նշեմ, որ այդ մէկը տեղի ունեցած է 1967 թուականին, որուն ընթացքին կառուցուած է շէնքի գմբէթը: Թանգարանին մէջ ներկայացուած են նաեւ երկրաշարժի տարիներէն նկարներ, երկաթագիծի նախկին պետ՝ Համբարձում Ղանտիլեանը, որ հայկական երկաթուղային կայարանի եւ աւերուած քաղաքներու վերականգնման գործին մէջ բաւականին մեծ աշխատանք կատարեց: Հայկական երկաթուղին այժմ կը կոչուի «Հարաւկովկասեան երկաթուղի»: Ղեկավարութիւնը ռուսական է, մենք կը պատկանինք ռուսական երկաթագիծին:

«Զ.» – Ի՞նչ ներդրում ունի սփիւռքը թանգարանին մէջ:

«Ն. Տ. Կ.» – Թանգարանին մէջ ներկայացուած է հայ առաջատար մտաւորական Կրիկորիս Պալաքեանի երկու գիրքերը, զորս երկար փնտռտուքէ ետք կրցայ գտնել Պէյրութի մէջ ու բերել թանգարան: Պալաքեան Գերմանիոյ մէջ ուսանելէ ետք 1901-ին ձեռնադրուած է կուսակրօն եկեղեցական եւ ծառայած Հայաստանի առաքելական եկեղեցւոյ մէջ` իբրեւ Եւրոպայի պատուիրակ, յատկապէս Ռուսաստանի համար: Ան հեղինակած է բազմաթիւ գիրքեր, որոնցմէ մի քանին բռնագրաւուած են Թուրքիոյ կառավարութեան կողմէ 1915 թուականին, մի քանին կորսուած են այդ տարուան իրադարձութիւններու հետեւանքով: Յետագային ան դարձած է հարաւային Ֆրանսայի առաջնորդ եպիսկոպոսը: Ապրիլ 24-ին Կրիկորիս Պալաքեան ձերբակալուած է Կոստանդնուպոլսոյ հայ համայնքի շուրջ  250 այլ մտաւորականներու հետ: Այս ձերբակալութիւնը Պալաքեանի համար սկիզբ դարձաւ չորս տարուան անսահման տառապանքի, որուն ընթացքին ան պիտի դառնար արիւնալի դէպքերու ականատեսն ու մասնակիցը: Պալաքեան իր աչքերով կը տեսնէ, թէ հայրենակիցներուն ի՛նչպէս կը տեղափոխեն կառքերով, աւանակներու վրայ կամ ոտքով` հիւսիսային Սուրիոյ անապատներուն մէջ ենթարկելով անխուսափելի մահուան:

Հայ վարդապետ կենդանի աչքերով կը ներկայացնէ վերապրողներու, օտար ականատեսներու, կոտորածներուն մասնակից դարձած թուրք պաշտօնեաներու գործերն ու խօսքերը, ինչպէս նաեւ խումբ մը քաջասիրտ ու արդարամիտ թուրքերու, որոնք Պաղտատի երկաթագիծի վրայ աշխատող շարք մը գերմանացի պաշտօնեաներու հետ դիմադրութիւն ցուցաբերեցին հայերուն սպաննութեան հետ առնչուած հրահանգներուն: Պալաքեանին կը յաջողուի փախչիլ անտառներու միջով ու լեռներու վրայով, ծպտուած՝ իբրեւ երկաթագիծի աշխատող, ապա իբրեւ գերմանացի բանակային: Պալաքեանի փախուստը սահմռկեցուցիչ ոդիսական է, ուստի այդ երկհատորեակը եզակի արժէք է ինծի եւ թանգարանին համար:

«Զ.» – Մեր պտոյտը շարունակեցինք այգիին մէջ, ուր կայ գեղեցիկ շատրուան, եղրեւանիի եւ վարդի թուփեր: Առանց այս հրաշալի այգիին թանգարանը չէր կրնար ըլլալ: Մեր շահեկան եւ կարեւոր հանդիպումը ամփոփուեցաւ կայարանապետի հետ հաճելի զրոյցով: Թանգարանը տակաւին մէկ սրահ ունի, հաւանական է, որ շուտով բացուի եւս մէկ ցուցասրահ: Պատմական մեծ նշանակութիւն ունեցող այս թանգարանի մասին շատ քիչերը գիտեն: Թէեւ մուտքը ազատ է, բայց թանգարանի դուռը զարնողներուն թիւը այնքան ալ մեծ չէ:

Թանգարան այցելել փափաքողներուն տրամադրենք Երկաթուղիի թանգարանի հասցէն եւ հեռախօսի համարը՝ Երեւան, Սասունցի Դաւիթի հրապարակ (երկաթագիծի կայարանի տարածքին):

հեռ. +374-60-463444, +374-99-40-01-28

 

 

spot_img

ՆՄԱՆ ՆԻՒԹԵՐ

spot_img
spot_img

ՎԵՐՋԻՆ ՅԱՒԵԼՈՒՄՆԵՐ

spot_img

Զօրակցիր Զարթօնք Օրաթերթին