Հարցազրոյց

Վարեց՝ ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆԵԱՆ 

Փորձարարական կինոբեմադրիչ եւ արխիւագէտ Շանթալ Փարթամեանը ծնուել է Բեյրութում՝ հայ հոր եւ լիբանանցի արաբ մոր ընտանիքում։ Մասնագիտացել է «Սուփըր 8 մմ» կինոժապաւէններին առնչուող աշխատանքի մէջ։ Նրա ֆիլմերը ներկայացուել եւ պարգեւատրուել են բազմաթիւ փառատօներում, դրանք տարածում են «Վիտէոկրաֆ», «Կրուփ ինթերվենշըն վիտէօ» կազմակերպութիւնները եւ Գանատացի կինոգործիչների գործերը տարածող կեդրոնը։ Փարթամեանը հիմնել է «Քացախ միջերկրածովեան արխիւներ» նախագիծը, որը զբաղւում է արեւելեան Միջերկրածովի կինոժապաւէնների պահպանմամբ ու վերականգնմամբ։ Նաեւ հետազօտում է արխիւային աշխատանքի ձեւերը հակամարտութեան գօտիներում։ Նկարահանել է տեսահոլովակներ, աշխատել որպէս բեմադրիչի օգնական, օպերատոր եւ մոնթաժող մի շարք վաւերագրական եւ կարճամեթրաժ ֆիլմերում։ Շանթալը նաեւ գրում է անգլերէն եւ ֆրանսերէն յօդուածներ՝ նուիրուած կինոյին, գենդերային հարցերին ու նման այլ թեմաների, մասնաւորապես՝ «Քատրից դուրս» գանատական ֆրանսալեզու առցանց հանդէսում։

–Շանթա՛լ, դուք ձեր նախագծին տուել էք մի անսովոր անուն՝ «Քացախ»՝ թերեւս ակնարկելով դրա պահպանող յատկութիւնը։ Ինչպիսի՞ն է արխիւային կինոժապաւէնների ձեռքբերման եւ վերականգնման ընթացքը։

–«Քացախ միջերկրածովեան արխիւներն» անկախ կինոարխիւային եւ հետազօտական ծրագիր է, որը նպատակ ունի հաւաքել, պահպանել եւ «վերակենդանացնել» Արեւելեան Միջերկրածովեայ շրջանում 1900-1980 թթ․ ստեղծուած սիրողական եւ սեփական նախաձեռնութեամբ իրականացուած կինոժապաւէնները, հիմնականում՝ փոքր ձեւաչափով (8մմ, 9.5մմ կամ 16մմ) նկարահանուած ֆիլմեր։ Ես ընտրեցի «քացախ» անունը ոչ միայն այն պատճառով, որ ցանկանում էի նախագիծը կապել հայերէն բառի հետ, այլ նաեւ այն իմաստով, թէ ինչպէս եմ վերաբերւում պատկերներին։ Այն նաեւ ակնարկում է «քացախի սինտրոմը», քիմիական քայքայման մի տեսակ, որը ժամանակի ընթացքում ազդում է ացետատային կինոժապաւէնների վրայ։ Երբ ժապաւէնն սկսում է փչանալ, այն արձակում է ուժեղ քացախային հոտ՝ որպէս հնարաւոր կորստի նշան։ Այդ փոխաբերութիւնն ինձ համար հնչեղ է մի քանի մակարդակով․ այն ոչ միայն բառացի զգուշացում է արխիւների փխրունութեան մասին, այլեւ խօսում է մշակութային յիշողութեան, տրավմայի եւ պահպանման հրատապութեան վերաբերեալ։

Արխիւային ժապաւէնների վերականգնման ընթացքը յաճախ սկսւում է նիւթի որոնմամբ՝ կապ հաստատելով ընտանիքների, անհատների կամ համայնքների հետ։ Սրանք հիմնականում սիրողական ֆիլմեր են՝ ընտանեկան արձակուրդներ, հանրային հաւաքներ կամ պահեր, որոնք արժանի են եղել յիշատակման, բայց երբեք չեն ստեղծուել հանրային ցուցադրման համար։ Երբ նիւթը հասնում է իմ ձեռքը, նախ ֆիզիքապէս ստուգւում ու վերանորոգւում է։ Ես իրականացնում եմ մաքուր մեխանիկական վերականգնում՝ փոշու մաքրում, կտրուած հատուածների միացում, ծռուած ժապաւէնների շտկում եւ սքանաւորման նախապատրաստում։ Խուսափում եմ ծանր թուայնացուած վերամշակումից, քանի որ իմ նպատակը տեսապատկերի բուն ամբողջականութիւնը պահպանելն է։ Իմ դերը նիւթը «գեղեցկացնելու» մէջ չէ, այլ պահպանելու նրա նիւթական ճշմարտութիւնն ու նորից տեսանելի դարձնելու հնարաւորութիւնը։

–Այսինքն՝ նոր կեանք էք պարգեւում սիրողական հին կինոժապաւէններին։ Չեմ կարող չյիշել մոնտաժային ֆիլմեր ստեղծած Հայ կինոռեժիսորների, որոնք նոյնպէս օգտագործել են հին կինոնիւթեր իրենց աշխատանքներում՝ Արտաւազդ Փելեշեանը Հայաստանում, Երուանդ Ջանիկեանը Իտալիայում, Սիլվինա Տէր–Մկրտիչեանը Գերմանիայում։

–Դուք յիշատակեցիք իմ սիրելի կինոբեմադրիչներից մի քանիսին։ Ես մեծապէս հիացած եմ Արտաւազդ Փելեշժեանի ստեղծագործութեամբ։ Նրա մասին ֆրանսերէն յօդուած եմ գրել։ Նոյն կերպ ինձ խորապէս յուզում է Երուանդ Ջանիկեանի եւ Անջելա Ռիչի Լուկիի ստեղծագործութիւնը, որոնց գտած քատրերի մանրակրկիտ վերամշակումն իրական տարածք է բացում զգալու, վկայագրելու եւ դիմադրութեան համար։ Նրանց «Գեռնիկային դէմ յանդիման» ֆիլմի մասին ես գրել եմ Քէպէքի ֆիլմադարանի համար։ Վերջերս ծանօթացել եմ նաեւ Սիլվինայի աշխատանքներին, նա շատ մօտ է իմ իսկ «մտասեւեռումներին»։

–Ի՞նչ ազդեցութիւն ունեն արհեստական բանականութեան եւ վերականգնման թեխնոլոկիաների վերջին զարգացումները ձեր արխիւային աշխատանքների վրայ։

–Թէեւ արհեստական բանականութեան (Ա.Բ.) եւ թուային վերականգնման գործիքները փոխում են արխիւային միջավայրը, իմ մօտեցումը շարունակում է մնալ շօշափելի եւ անալոգային։ Իմ նախագիծն անձնական է, ինքնաֆինանսաւորուող եւ հիմնուած է դանդաղ, ձեռքով կատարուող մեթոդաբանութեան վրայ։ Սա մի տեսակ հակաարխիւային մօտեցում է, որը հիմնուած է ֆիզիքական ներկայութեան, համբերութեան եւ փխրուն նիւթի նկատմամբ ուշադիր վերաբերմունքի վրայ։ Հետեւաբար՝ ես դեռ չեմ ներառել ԱԲ-ն իմ աշխատանքում։ Այնուամենայնիւ, գիտեմ, որ ԱԲ-ն հաստատապէս յեղափոխել է ինստիտուցիոնալ հարթակները՝ մեծ բազաների կարգաւորման, մետատուեալների ստեղծման, պատկերների թեքստի վերածման, ինչպէս նաեւ դէմքերի կամ աշխարհագրական վայրերի ճանաչման ոլորտներում։ Այս գործիքները պահանջում են թեքնոլոկիական ենթակառուցուածք, որը յաճախ հասանելի չէ իմ նման անկախ նախագծերի համար։ Աւելին, դրանք բերում են նաեւ նոր էթիկական հարցեր՝ կապուած հեղինակութեան, ջնջման եւ յիշողութեան մեքենայական տրամաբանութեան միջոցով ձեւաւորման կերպերի հետ։

–Կը ներկայացնէ՞ք մանրամասներ հայոց պատմութեանն առնչուող ձեր հետազօտութեան մասին եւ թէ ինչպէ՞ս է այն ձեւաւորում ձեր աշխատանքը արխիւային կինոժապաւէնների հետ։

–Հայոց պատմութեանն առնչուող իմ ներկայ հետազօտութիւնը խորը կապ ունի իմ արխիւային աշխատանքի հետ եւ ձեւաւորում է թէ՛ մեթոդաբանութիւնը, թէ՛ էթիկան։ Վերջերս մի քանի պատմաբաններ ինձ տրամադրեցին մի քանի համր ժապաւէններ, որոնք, հաւանաբար, նկարահանուել են 1900-ականների սկզբին։ Դրանք անանուն են եւ չունեն յստակ համաթեքստ, բայց ըստ տեղանքի, հագուստների ու մթնոլորտի՝ կարծես պատկերում են Օսմանեան կայսրութիւնում ապրող հայերին։ Սակայն առանց վաւերական փաստաթղթերի այդ պատկերները մնում են անորոշութեան մէջ։

Այս տեղեկութեան բացակայութիւնը ընդգծում է արխիւային աշխատանքի կարեւորութիւնը. ոչ միայն որպէս նիւթի պահպանում եւ վերականգնում, այլեւ որպէս դրանց պատշաճ պատմականացման պարտաւորութիւն։ Ես ինձ համարում եմ այդ պատառիկները զգուշութեամբ ուսումնասիրելու, հնարաւորինս ճշգրիտ թուագրելու եւ մատենանշելու, ինչպէս նաեւ աւելի լայն պատմական ու մշակութային համատեքստում տեղադրելու պատասխանատու։ Դա դանդաղ եւ խիստ գործընթաց է, որը յաճախ պահանջում է համագործակցութիւն պատմաբանների, ազգագրագէտների եւ տեղական համայնքների հետ։ Նպատակն ինչ-որ իմաստ «հնարելը» չէ, այլ թոյլ տալը, որ այդ կադրերը հասկացուեն իրենց բարդ ժամանակագրական հիւսուածքում՝ խուսափելով թիւրըմբռնումից կամ շահագործումից։ Այդ պատկերներին մօտենում եմ պատասխանատուութեամբ, ոչ միայն դրանք հանրայնացնելու, այլեւ այդ գործողութիւնը պատուով կատարելու մտայնութեամբ՝ յարգելով այնտեղ պատկերուած մարդկանց եւ նրանց պատմութիւնները։ Հաւատում եմ, որ նման հետազօտական եւ արխիւային մօտեցմամբ կարող ենք ընդլայնել արդեն իսկ բազմաշերտ եւ հարուստ հայկական տեսողական բառապաշար՝ դուրս գալով միայն տրավմայի ու գոյատեւման պատկերներից եւ վերականգնելով կեանքի աւելի լայն ու նրբագեղ հորիզոններ։ Այդ ժապաւէնները կարող են էական շերտեր աւելացնել մեր անցեալի բազմազանութեանը եւ բացել ինքնաճանաչման նոր ուղիներ՝ որպէս բարդ ու յարատեւ ներկայութիւն պատմութեան մէջ։

–Յիշում եմ Փարթամեան ազգանուամբ երկու ուշագրաւ անհատների՝ հայաստանցի գրականագէտ Վարդան Փարթամեանին ու ամերիկահայ օփերային երգչուհի Մարո Փարթամեանին։ Պատմէ՛ք, խնդրեմ, ձեր գերդաստանի մասին։

–Սա շատ գեղեցիկ հարց է, որովհետեւ շօշափում է սփիւռքեան կապերին եւ «ցրուած ազգակցութեան» հնարաւորութեանը։ Ուղղակի ազգակցական կապ չունեմ ձեր նշած անձանց հետ, թէեւ Մարոյի հետ կապ հաստատեցի առցանց՝ հիացմունքս յայտնելով նրա ձայնի եւ ստեղծագործութեան հանդէպ։ Իսկ իմ ընտանիքը սերում է Այնթապից։ Իմ մեծ պապերն այնտեղ ուսուցիչներ են եղել տեղական քոլեճում։ Վերահաս աղէտի մասին նրանց զգուշացրել է իրենց աշակերտը՝ Այնթապի փաշայի զաւակներից մէկը։ Նրանք փախել են Հալէպ, իսկ մնացածները սպաննուել են։ Հալէպում ծնուել է իմ պապը։ Ընտանիքը յետոյ տեղափոխուել է Քեսապ, նորից Հալէպ, ապա Ռայաք՝ Զահլէի մօտ։ Ռայաքում՝ ֆրանսիական բանակի ներկայութեան պայմաններում, իմ պապը սովորել է լուսանկարել։ Աւելի ուշ տեղափոխուել է Պէյրութ եւ դարձել կինոյի ու շարժապատկերի մշակոյթի ռահվիրաներից Լիբանանում։ Այդ ժառանգութիւնը շարունակել է հայրս, ապա ես, քոյրս եւ եղբայրս։

–Փաստօրէն, ձեր մեծ հայրը լիբանանեան կինոյի օփերաթոր Անտոն Փարթամեանն էր… Շանթա՛լ, ձեր «Սանջաք» ֆիլմում անդրադառնում էք ձեր հայկական ծագմանը՝ ձեր տատիկի յիշողութիւնների միջոցով։ Որքանո՞վ է ներկայ հայ ինքնութիւնը ձեր ստեղծագործութիւններում։

–Իմ հայ ինքնութիւնը խորապէս ներկայ է իմ ստեղծած ամեն ինչում։ Դա միշտ չէ, որ արտայայտւում է ուղիղ կամ խորհրդանշական կերպով։ Երբեմն դա երեւում է ռիթմի, յիշողութեան, բացակայութեան կամ անգամ քատրաւորման միջոցով։ Մեծանալով սփիւռքեան միջավայրում, մի լեզուի շրջապատում, որը միշտ չէր հրապարակաւ խօսւում, պատմութեան մէջ, որն ընտանիքում դժուար էր բացայայտ կերպով արտայայտել, եւ մշակոյթի մէջ, որը մշտապէս իր գոյութեան իրաւունքն էր ապացուցում՝ այդ պայմանները ձեւաւորեցին իմ տեսնելու ու ստեղծագործելու իմ կերպը։

«Սանջաքը» զուտ անձնական ֆիլմ է՝ հիմնուած տատիկիս յիշողութիւնների վրայ, բայց նաեւ՝ նրա կրած լռութիւնների, պատմութիւնների բացթողումների, առօրեայ կեանքի ծիսակարգերի, տրավմայի սերնդային արձագանգների վրայ։ Իմ աշխատանքը փորձում է վերագծել այդ արձագանգները, հասկանալ չասուածը եւ գտնել նոր ձեւեր, որոնցով կարելի է խօսել այդ մասին։ Նոյնիսկ երբ աշխատանքս թւում է վերացական կամ կենտրոնացած է այլ թեմաների վրայ, նրա հիմքում յաճախ այդ նոյն կէտն է։ Ես հայկական ինքնութիւնը դիտարկում եմ ոչ թէ որպէս ամրագրուած կէտ, այլ որպէս շարժուն ներկայութիւն՝ զարգացող, անսպասելի ձեւերով դրսևորուող։

–Դուք բազմիցս եղել էք Հայաստանում…

–…եւ իւրաքանչիւր այց թողել է իր առանձնայատուկ հետքը։ Իմ առաջին այցելութիւնները 2000-ականների սկզբին, բարդ էին։ Շատ սփիւռքահայերի պէս, ես նոյնպէս մեծացել էի մի հզօր պատկանելիութեան զգացումով՝ կապուած երբեւէ չտեսած մի հայրենիքի հետ։ Հայաստանի գաղափարը լցուած էր յուզական լիցքերով, գրեթէ առասպելական։ Բայց հասնելով այնտեղ՝ բախուեցի մի իրականութեան, որտեղ այդ հայրենիքը չէր «ճանաչում» ինձ։ Լեզուական, մշակութային ու քաղաքական տարբերութիւնները ցնցող էին։ Ամենուր ռուսերէն էր, ինչպէս նաեւ՝ յետխորհրդային մտածողութիւն։ Հասկացայ, որ հայ լինելը միատարր փորձառութիւն չէ, այլ աշխարհագրութեամբ եւ պատմութեամբ ձեւաւորուած սպեկտր։

Սակայն ժամանակի ընթացքում այդ զգացողութիւնը փոխուեց։ Ամեն այցի հետ աւելի մեծ բացութիւն էի զգում՝ թէ՛ իմ, թէ՛ միւսների կողմից։ Սիրիայից, Լիբանանից ու այլ վայրերից եկող հայերի ներկայութիւնը եւս նպաստել է Երեւանի եւ այլ քաղաքների մէջ Սփիւռքի տարբեր շերտերի հանդէպ ըմբռնման աճին։ Կարծում եմ, որ այժմ աւելի շատ երկխօսութիւն կայ տեղացիների եւ սփիւռքահայերի միջեւ, աւելի շատ գիտակցութիւն՝ մեր տարբեր պատմութիւնների հանդէպ, աւելի շատ հետաքրքրութիւն՝ դատելու փոխարէն։ Մօտ մէկ տարի առաջ կատարած վերջին այցս հաստատեց դա։ Ես այլեւս միաձեւութիւն չեմ փնտռո․ հետաքրքրուած եմ հայ լինելու բազմաձեւութիւններով…:

«Ազգ»

Տեսակէտ

ԱՐՄԷՆ ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ

Չհաւատալ, չվստահել ու չյարգել բոլոր նրանց, ովքեր լսածներն առանց ստուգելու կրկնում են ու թութակում են։ Մեր օրերում թութակողների թիւը շատ շատ է։

          Վերջերս շատ կարդացինք Հայ Առաքելական եկեղեցու բարձրաստիճան հոգեւորականների առաքինի լինելու մասին․ ոմանք հաւասարութեան նշան դրեցին կուսակրօնութեան եւ առաքինութեան միջեւ։ Լաւ։ Այս մասին կը գրեմ եզրափակիչ գրութիւնով։

          Գուցէ ոմանք չգիտեն, որ հայ կաթողիկոսները՝ առաջին կաթողիկոս Գրիգոր Լուսաւորիչից սկսած, ամուսնանում էին, զաւակներ էին ունենում, եւ կաթողիկոսութեան գահը՝ ինչպէս թագաւորութիւններն էին, ժառանգում էին նրանց աւագ որդիները։

          Գրեմ միայն մի կաթողիկոսի մասին, որի անունը հաւանաբար, կամ վստահաբար լսել էք,- Սահակ Ա․ Պարթեւ, որի օժանդակութեամբ Մեսրոպ Մաշտոցը գտաւ հայ գրերը եւ ամբողջացրեց։

          Սահակ Պարթեւը հայոց 10-րդ կաթողիկոսն է՝ Գրիգոր Լուսաւորիչի տոհմից։ Նա զաւակն է Ներսէս Ա․ Մեծ կաթողիկոսի, ով ամուսնացել էր Մամիկոնեանների տոհմից Սահանդուխտի հետ։ Կարծում եմ այսքանը բաւական է ձեզ մօտ հետաքրքրութիւն առաջացնել ծանօթալու թէ՛ Հայոց պատմութեան, թէ՛ Հայ եկեղեցու պատմութեան հետ։

          Գուցէ նաեւ հետաքրքրուէք իմանալու թէ կուսակրօնութիւնը երբ, ում պարտադրանքով եւ ինչպէս դարձաւ բարձրաստիճան հոգեւորականութեան համար կարգ եւ կանոն։ Նիւթը ծաւալուն է։

*     *     *

          Հին դարերում, Միջնադարում եւ նոյնիսկ աւելի մօտ ժամանակներում, հայ կինը ծածկում էր մարմինն ու մազերը, շատ տարածուած է քօղի գործածութիւնը՝ յատկապէս ամուսնացած կանանց մօտ։

          Արդէն վաղուց, ե՛ւ հիմա, կանայք չունեն նման պարտադրանք։ Մշակութային տարբեր հարթակներով, օրինակ հէնց կինոաշխարհում կինը հանդէս է գալիս շատ ազատ, նոյնիսկ մերկ։ Կանանց մարմինն ու դէմքը վաղուց ծածկուած չէ, ու նման պայմաններում խօսել կուսակրօնութիւնից, գոնէ ինձ համար անհասկանալի է։ Յատկապէս նկատի ունենանք, որ մեր եկեղեցին ի սկզբանէ կուսակրօնութեանը չի դաւանել։

          Գուցէ ժամն է, որ Հայ Առաքելական եկեղեցում վերանայուի շատ բան․ օրինակ՝ կուսակրօն լինելը պարտադրանք չլինի այսուհետ։

          Այն՝ ինչ կատարւում է հիմա Հայաստանում նիկոլի ու ՔՊ-ի կողմից, նպատակ ունի հերթական հարուածը հասցնել հայութեան ազգային արմատներին, այս անգամ մեր եկեղեցուն։

          Արդե՞ք նիկոլը ՉԳԻՏԻ մեր եկեղեցու պատմութիւնը․ ԳԻՏԻ՞ որ մեր եկեղեցում կաթողիկոսութեան գահը ժառանգական է եղել։

          Չեմ ուզում մանրամասն գրել այն հսկայ աշխատանքների մասին, որոնք կատարեցին մեր հոգեւոր հայրերը պատմութեան ընթացքում։ Ոսկեդարը հոգեւորականութեան ձեռքբերումն է։ Մեր հսկայ պատմագիրները, թարգմանիչները, կրթութեան, լուսաւորութեան եւ երաժշտութեան մեր երախտաւորները եղել են հոգեւորականները։ Մտէ՛ք Մատենադարան․․․ Այնտեղ կը հանդիպէք մագաղաթների եւ հայ մշակոյթը մեզ աւանդ թողած աւելի քան 21,000 մշակութային ժառանգութեան, որոնք գրել, ծաղկել/ նկարել, կրկնօրինակել են մեր հոգեւոր հայրերը՝ մոմի աղօտ լոյսի ներքոյ։ Ուսումնասիրէք հայ համայնքների պատմութիւնը․․․ Դուք չէք կարող համաձայն չլինել այն մտքի հետ, որ հայոց պետականութեան բացակայութեան պայմաններում, ու հիմա սփիւռքում, հէնց եկեղեցին է իր ուսերին վերցրել հայապահպանութեան վիթխարի գործը։

          Ուրանալ այս ամենը՝ նիկոլին հաճոյանալու համար՝ նիկոլին թութակելու, ուրիշներին կապկելու ճամբով, ինձ համար լրիւ անհասկանալի է, չասելու համար՝ զզուելի։ Եւ․․․ նրանք՝ բոլորը, նոր են յիշել կուսակրօնութեան հարցը․․․

Ու եզրակացնեմ,-

          Ես հաւասարութեան նշան չեմ դնում առաքինի լինելու եւ կուսակրօնութեան միջեւ։ Պատմութեան ընթացքում քանի կուսակրօն հոգեւորականներ ենք ունեցել մենք, որոնք Հայաստանի քաղաքների դարպասները բացել են թշնամիների դիմաց․․․

          Հայութիւնը երբ պիտի ազատուի մակերեսային ու տափակ դատումներից։ Ե՞րբ պիտի սովորենք չթութակել ու չկապկել ուրիշներին․․․ Գուցէ փրկութեան բանալին հէնց այստեղ է գտնւում։ Այսքան անտեղեակ ու տգէտ․․․ Դէպի ո՞ւր։

Հիւսթընեան Պրիսմակ

ՅՈՎՍԷՓ  ՄԵԼՔՈՆԵԱՆ

 Վերոյիշեալ խորագիրը փոխ առնուած է հայրենի գրող Արամաշոտ Պապայեանէն (1911-1998) որուն «Աշխարհն, այո շու՛ռ է եկել» թատերական գործը լոյս տեսած է 1967-ին Երեւանի մէջ։ Այդ թատերախաղին մէջ Պապայեան իւրայատուկ երգիծանքով եւ նրբութեամբ կը պարզաբանէ այդ օրերու սովետական հասարակարգի եւ անոր ընկերային կառոյցի պարզած դժուարութիւնները` յարմարելու աշխարհի փոխուող ընթացքին։

Ի դէպ այս թատերախաղը սփիւռքի մէջ առաջին անգամ ըլլալով բեմ բարձրացած է  23 Մարտ 1973ին, այդ շրջանին Լիբանանի մէջ գործող «Վարդան  Աճէմեանի անուան Թատերախումբ»ի ջանքերով, եւ բեմադրութեամբ Օննիկ Գանթարճեանի եւ մասնակցութեամբ դերասան Լութֆի Թապագեանի։  Երկուքն ալ շրջանաւարտ ըլլալով Երեւանի Թատերական Ինստիտուտէն Պէյրութ վերադարձած էին նուիրուելու իրենց նախասիրած արուեստին։ Թատերախումբը այդ գործը պատշաճեցնելով եւ յարմարցնելով Լիբանանահայ կեանքին, Պապայեանի այդ գործը «Հայկական Հարսանիք» անունով բեմ հանած էր Գալուստ Կիւլպէնկեան սրահի բեմին վրայ, լայն ժողովրդային ընդունելութիւն մը գտաւ Պէյրութահայ հասարակութեան մօտ ։

ՅԱՐԱՏԵՒ ՓՈՓՈԽՈՒԹԵԱՆ ՕՐԷՆՔԸ

Ամէնքս կը գիտակցինք որ ամէն դար ու ժամանակաշրջան իր  անխուսափելի փոփոխութիւնները կը բերէ իր հետ, երբեմն մտահոգիչ նոր տագնապներու եւ մարտահրաւէրներու աշխարհ մը ստեղծելով երկրագունդի բնակիչներուն համար թէ՛ անհատական եւ թէ՛ հաւաքական գետնի վրայ։ Ամէնքս  խորապէս կ՛ազդուինք այդ փոփոխութիւններու մթնոլորտէն եւ կը կրենք անոնց ջլատիչ հետեւանքները։ Այսպիսի պարագաներուն կը դառնանք անզօր եւ բնականաբար այն տպաւորութիւնը կ՛ապրինք որ «Աշխարհը շուռ է եկել» ու մենք կը գտնուինք ճգնաժամի մը սեմին։

Աշխարհին «շուռ եկած» ըլլալու տպաւորութիւնը եւ այդ կապակցութեամբ անհատի ապրած մտավախութեան փորձառութիւնը նոր երեւոյթ չէ մարդկային հասարակական կեանքին մէջ։ Արդարեւ, Յունական դասական շրջանին պատկանող փիլիսոփաներէն  Հէրաքլիթիւս (Heraclitus  BCE 540-480) Քրիստոսէ թուականէն հինգ դար առաջ նշած է որ աշխարհ յարատեւ փոփոխութեան մէջ կը գտնուի։ «Կարելի չէ գետի նոյն ջուրին մէջ երկու անգամ ոտք կոխել» գրած է ան «քանի որ գետի ջուրը տեւական հոսքի մէջ է»։ Անոր ակնոցով «միակ անփոփոխելին փոփոխութեան անխուսափելի գոյութիւնն  է մարդկային կեանքին մէջ»։

Հետեւաբար, հակառակ այս պատմական գիտակցութեան ուրկէ՞ յառաջ կու գայ մարդու այս մտավախութիւնը , որ աշխարհի կարգուսարքը տակն ու վրայ եղած է, ու «աշխարհ շուռ է եկել», ըստ Պապայեանի համանուն բացատրութեան։

Հոգեբաններ, ընկերաբաններ, եւ պատմաբաններ մարդկային այս մտավախութեանց սկզբնաղբիւրը կը տեսնեն արագ կերպով զարգացող այն փոփոխութիւններու մէջ որոնք անորոշութիւն, ապակողմնորոշում եւ նախապէս ընկալուած կամ ընդունուած կանոններու , տիպարներու եւ ըմբռնումներու խորտակում կամ յեղաշրջում կ՛ենթադրեն։ Հիմնականին մարդ արարածը ժխտողական կերպով կը դիրքաւորուի երբ ընկերային կեանքէն ներս բեւեռացումները կը շեշտաւորուին , երբ հաստատուած եւ ընկալուած հասարակական հասկացողութիւնները, կառոյցները եւ սովորոյթները հարցադրումի կ՛ենթարկուին, երբ տնտեսական , քաղաքական  տագնապներ կը ծնին եւ ընկերային կեանքը խոր ցնցումի կ՛ենթարկուի։ Մէկ խօսքով երբ այս փոփոխութիւնները գործող եւ հաստատուած հաւասարակշռութիւնը կը խախտեն։

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԵՐԵՒՈՅ՞Թ

Ու՞ր կը տանին մեզի այս հաստատումները կամ դիտարկումները։

Ժամանակէ մը ի վեր փոփոխութեան անսպասելի եւ անօրինակ ազդակներ կը գործեն թէ՛ Եւրոպայի եւ թէ՛ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու հասարակական, քաղաքական եւ տնտեսական կեանքերէն ներս խոր մտահոգութեան ենթարկելով ո՛չ միայն այդ երկիրներու բնակիչները այլ նաեւ անոնց հետ յարաբերութիւն ունեցող այլ երկիրներու քաղաքացիները կամ հպատակները ։ Եւրոպայի մէջ մասնաւորապէս վերջին  մի քանի տասնամեակներուն ծնունդ առած են նեղ, ազգայնամոլ եւ խորապէս պահպանողական, եւ կարգ մը պարագաներուն «ծայրայեղ աջակողմեան» նկատուող հոսանքներ եւ շարժումներ որոնք իշխանութեան տիրացած են եւ կամ ազդեցիկ դիրքերու հասած են Ֆրանսայի, Իտալիոյ, Հունգարիոյ, Սլովաքիոյ, Լեհաստանի եւ ընդհանրապէս Եւրոպայի տարածքին ու կը ձեւափոխելով ընկալուած եւ հաստատուած հասարակական, ընկերային կարգուսարքը եւ յարաբերութիւնները, այլամերժ հասկացողութիւններ հրմշտկելով այդ երկիրներու ներքին եւ արտաքին յարաբերութիւններու ծիրէն ներս։ Արդարեւ «հաւասարութիւն, ազատութիւն  եւ եղբայրութիւն» ջատագովող երկիրներ դարձած են անհիւրընկալ, անհանդուրժող, անձնակենդրոն եւ այլոց ցաւերուն նկատմամբ անտարբեր հասարակութիւններ։ Ոմանք այս հոգեփոխութիւնը կը վերագրեն օտար եւ հեռաւոր երկիրներէ եկող գաղթականութեան ծաւալող հոսանքին որ կը սպառնայ ազգային ներդաշնակութեան ու ձեւով մը կը հանդիսանայ ցեղապաշտական արտայայտութիւն մը եկողներու արտաքին տարբերութիւններուն պատճառով ։Կասկած չի կայ թէ գաղթականութեան հարցը կնճռոտ հանգոյց մըն է որ կը կարօտի բազմակողմանի տնտեսագիտական, քաղաքական միջամտութեան եւ անկէ բխող ծրագրուած քայլերու հնարաւոր լուծումներ գտնելու համար ։ Սակայն այս երկիրները պէտք չէ անգիտանան որ եղածը պարզապէս իրենց գաղութարարական մօտիկ անցեալի եւ քաղաքականութեան հետեւանքներն են որ մէջտեղ կու գան այսօր ։ Շէյքսպիր իր «Յուլիոս Կեսար» թատերախաղին մէջ իրաւամբ ըսած է ։ «Մարդու գործած չար արարքը իրմէ ետք կ՛ապրի»։ Գաղութարարական արարքներու  հետեւանքները տակաւին տեսանելի են հոն ուր ատենին «դուրսէն եկած մարդիկ» ազատ կերպով ելք ու մուտք ունեցած են գաղութներու վերածուած երկիրներուն  մէջ առանց ոեւէ բնիկ արտօնութեան։ Անցեալի գործուած արարքին ուրուականը այժմ մղձաւանջ կը պատճառէ։

Նոյնպիսի մտավախութիւններ շեշտաւորուած  են  այս վերջին վեց ամիսներուն Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ երբ երկրորդ անգամ երկրի նախագահ ընտրուեցաւ Տոնալտ Թրամփ ։ Արդարեւ իշխանութեան ղեկը 20 Յունուար 2025ին ձեռք առնելէ ետք Թրամփ իր ստորագրած «Գործադիր Հրամանագիր»երու շարքով եւ դաշնակցային մակարդակի վրայ նախաձեռնած քայլերով  կարծէք անտեղիտալի  պայքար մը շղթայազերծած յառաջդիմութեան դէմ, պատմութեան անիւը ետ դարձնելու մտադրութեամբ առանց մտահոգուելու այդ արարքի հետեւանքներով։  Մինչ մէկ կողմէ մենաշնորհեալ  եւ ազդեցիկ անհատներու ի նպաստ հարկային զիջումներ կը յօժարի, միւս կողմանէ կը փորձէ ընկերային ապահովութեան եւ ծառայութեանց մատակարարման ծաւալն ու մակարդակը զեղչել եւ նուազեցնել։ Այդ ընկերային առաւելութիւնները ձեռք ձգուած են տասնամեակներու դժուարին պայքարով ու որոշ ապահովութիւն մը կ՛ենթադրեն անոնց պէտք ունեցող ժողովրդային խաւերուն։ Բնականաբար այսպիսի քայլեր խոր մտահոգութիւն կը պատճառեն անոնց որոնք  կ՛ապաւինին այս ընկերային ծառայութեանց վրայ իրենց նիւթական կացութիւնը ապահովելու համար ։ Անգլերէն ասացուածք մը կ՛ըսէ։ « Աշխարհի մէկ մասը չի գիտեր թէ միւս կէսը ինչպէս կ՛ապրի» (One half of the world does not know how the other half lives)։ Այժմ փոքր սրբագրութիւն մը  պէտք է կատարել ըսելու համար որ « աշխարհի մենաշնորհեալ փոքրամասնութիւնը հոգ չընէր թէ մարդոց մեծամասնութիւնը  ինչպէս կ՛ապրի»։  

Այս նոյն վարչակարգը պատերազմ յայտարարած է համալսարաններու, ընկերային ազատ հասկացողութիւններու ըմբռնման եւ արտայայտութեան, դէմ։ Ակներեւ փորձ մը կը կատարուի երկրի ազատ մտածողութեան հիմնաքարերը խախտելու եւ գաղափարախօսական մտածելակերպի մը հիման վրայ կաղապարելու «ազգային նոր կերպար» մը որ խոտոր կը համեմատի զարգացած ու արդի երկրի մը մտածելակերպին եւ էութեան։

Հոս ալ անգամ մը եւս կարգ մը շրջանակներու մօտ երեւան կու գան անհիւրընկալ, անհանդուրժող, անձնակենդրոն եւ այլոց ցաւերուն նկատմամբ անտարբեր հասարակական մտածողութիւն մը որ երկրի տնտեսական, ընկերային ինքնութեան եւ կազմութեան, ինչպէս նաեւ քաղաքական շահերուն հետ խոտոր կը համեմատի ու հարցադրումներ կը ստեղծէ անոնց մօտ որ տարբեր պատկերացում մը ունին այս երկրի կազմաւորման մասին։ 

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԿԱՐԾԻՔ , ԻՐԱՒՈՒՆՔ ԵՒ ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹԻՒՆ

Գրեթէ երեք տարիներէ իվեր պատերազմ մը տեղի կ՛ունենայ Ուքրանիոյ մէջ։  Գրեթէ երկու տարիէ ի վեր նոյնպիսի արիւնալի եւ կործանարար զինուորական գործողութիւններ կը կատարուին Կազայի գօտիին մէջ։ Մարդիկ իրաւամբ հարց կու տան թէ մինչեւ ե՞րբ պիտի տեւեն այս խժդժութիւնները։ Խռոված հոգիով ու տագնապահար մարդիկ աշխարհի չորս ծագերուն հարց կու տան։ «Ու՞ր է Միջազգային Հանրային Կարծիքը։ Ու՞ր է Միջազգային Արդարադատութիւնը։ Ինչու՞ վերջ չեն դրուիր այս պատերազմներուն։ Ինչո՞ւ անմեղ կիներ, մանուկներ եւ տարեցներ զոհ կ՛երթան այս վայրագ արարքներուն»։  

Այսպիսի ռազմական բախումներու եւ անոնց գործած աւերներուն, աղէտներուն եւ ահաւորութեան դէմ խաղաղութեան երաշխիք մը ստեղծելու նպատակով Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին յաղթական դաշնակից 51 պետութիւններ հաւաքուեցան Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու քաղաքներէն Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ, Ապրիլէն մինչեւ Յունիս 1945 երկարող ժամանակաշրջանին, հիմը դնելու Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան (ՄԱԿ) այն յոյսով եւ ակնկալութեամբ որ երկիրներու համերաշխ գործակցութիւնը կրնայ ռազմական բախումներու առաջքը առնել եւ անոնց հաւանականութիւնը նուազեցնել՝ փոխադարձ հասկացողութեան եւ դիւանագիտական միջամտութիւններու շնորհիւ։

            ՄԱԿ-ի հիմնադրութեան ուխտագիրի որդեգրումի սկզբնական 51 ստորագիր երկիրներու  փոխարէն այժմ 193 երկիրներ մաս կը կազմեն այդ կազմակերպութեան ու անոնց ներկայացուցիչները Նիւ Եորքի եւ աշխարհի զանազան մայրաքաղաքներու մէջ հաստատուած միջազգային կառոյցային հաստատութիւններու միջոցով կը յաւակնին ՄԱԿի հիմնական ուխտի այդ նպատակները իրագործել՝ միջազգային դիւանագիտութեան ճամբով խաղաղ պայմաններ ստեղծելու մարդկութեան համար։

            Փաստօրէն սակայն,հակառակ միլիառներ տոլարներու հասնող պիւտճէական եւ վարչա-տնօրինական ծախսերու, տարեկան համագումարներու ընթացքին եղած բարեմիտ ճառախօսութիւններուն եւ անթիւ դիւանագիտական ժողովներուն այնքան փնտռուած համաշխարհային խաղաղութիւնը տակաւին բացակայ է մեր համայնական կեանքերէն ներս։ Այն կազմակերպութիւնը,որ կոչուած էր ըլլալու խաղաղութեան հրեշտակը մեր կեանքէն ներս այժմ մահաքունի մէջ է որովհետեւ անոր «Ապահովութեան Խորհուրդի» ազդեցիկ անդամները    իրարու ոյժը, կարողականութիւնը եւ ազդեցութիւնը ականահարելու մոլուցքէ մղուած ամէն ջանք կը թափեն դիմացի կողմի միտումները «զսպելու»,  «չէզոքացնելու» կամ «ամլացնելու»։  Ասոր հետեւանքով ՄԱԿը անկախ իր կամքէն բանավէճային մարմինի մը վերածուած է այսօր։

ԱՆԶՕ՞Ր  ՊԱՏՐԱՆՔ

Ի տես այս մտահոգիչ զարգացումներուն մեզմէ շատեր կը տարուին մտածելու որ  «Աշխարհն, այո՛  շուռ է եկել»։ Յուսալքիչ եզրակացութիւն  մըն է սա  որ մեր խաղաղասիրական երազներուն, ակնկալութիւններուն վրայ պարզապէս պաղ ջուր մը կը թափէ։

Սակայն կը հաւատանք, եւ պէ՛տք է հաւատանք, որ անցողակի դժուարութիւններ են ասոնք։ Թէ վերջ ի վերջոյ Հէրաքլիթիւսի հոսող գետը իր հետ պիտի բերէ թարմ, նոր եւ տարբեր ջուր մը , մտայնութիւն մը որ աւելի մօտ է մեր համոզումներուն եւ երազանքներուն։ Պէ՛տք է հաւատանք որ թէեւ պիտի չի կարենանք վերագտնել մեր կորսնցուցած պատկերները, այսուհանդերձ այս դժուարութիւններէն նոր կարելիութիւններ պիտի ստեղծուին, նոր երազներ պիտի երկնուին, ու նոր  լայնարձակ պաստառներ պիտի ստեղծուին։ Ամէն ճգնաժամ իր պատեհ առիթը կը ստեղծէ։  Եթէ նոյնիսկ ժամանակաւոր կերպով «աշխարհը շուռ է եկել», մարդիկ կրնան անոր թաւալող ծիրը  կրկին հաւասարակշռութեան մը մղել։

Բա՛ւ է որ փորձեն։

Բա՛ւ է որ միասնաբար փորձեն։ 

Վեր. Դոկտ. ՎԱՀԱՆ Յ. ԹՈՒԹԻԿԵԱՆ

Նախանձ եւ նախանձախնդրութիւն . . . հայերէն այս երկու բառերը նոյն արմատը ունին, սակայն հակոտնեայ իմաստ ունին եւ ինչպէս ցերեկը գիշերէն կը տարբերի այնպէս ալ այս երկուքը: Նախանձը Եօթը Մահացու Մեղքերէն մէկն է, որուն կապանքներէն կալանուած մէկը կը յատկանշուի իր ատելավառ զգացումներով, քինախնդրութեամբ եւ վրէժխնդրութեամբ: Իսկ նախանձախնդրութիւնը ազնուական առաքի-նութիւն մըն է, երկնային պարգեւ մը, որ կը ձգտի աւելի գեղեցիկին, վեհին եւ վսեմութեան:

Նախանձը անձնակեդրոն եւ եսասիրական մոլութիւն մըն է, որ կը մթագնէ մէկու մը բանականութիւնը եւ կ’արատաւորէ անոր հոգին: Իսկ նախանձախնդրութիւնը անանձնական եւ այլասիրական առաքինու-թիւն մըն է, որ կը յատկանշուի բարեացակամութեամբ եւ հասարակաց օգուտին ձգտումով: Նախանձը ինչ դիմակով որ երեւայ պատճառ կը դառնայ խռովութիւններու եւ հատուածական իրերաքանդ գործունէութիւններու, անիմաստ մրցակցութիւններու եւ ընկերային կեանքի բարգաւաճման վթար հասցնող աշխատանքներու:

Նախանձողը ինքն իր մեծագոյն թշնամին է, որ իր ձեռքով ինքզինք կը կործանէ: Ի զուր չէ, որ Ս. Գիրքը կը գրէ, «Նախանձը ոսկորներուն փտութիւն է» (Առակաց 14.30): Նշանաւոր անգլիացի գրագէտ Շէյքսպիր նախանձոտ մարդը կը նմանցնէ մէկու մը, որ «նախ իր կերակուրը կը թունաւորէ եւ ապա զայն կ’ուտէ»:

Նախանձը համատարած ու տիեզերական մեղք մըն է, որմէ զերծ չեն որեւէ տարիքի, զբաղումի, տնտեսական ու ընկերային իրավիճակի մարդիկ: Զոր օրինակ, մանկամարդ երախան անգամ կը նախանձի իրեն խաղընկեր երախային խաղալիքին եւ կը ցանկայ ունենալ զայն: Պատանին ու պատանուհին նախանձի աչքով կը դիտեն իրենց այն ընկերները, որոնք գուցէ իրենցմէ աւելի հասակ, վայելչութիւն եւ հրապուրիչ յատկութիւններ ունին:

Իրազեկ ենք որ երբեմն առեւտրականը, արհեստաւորը կամ արհեստավարժը՝ նախանձոտ զգացումներով կը համակուին իրենց գործընկերներուն կամ պաշտօնակիցներուն հանդէպ: Կը ճանչնանք հովիւ պաշտօնակիցներ, որոնք ոչ միայն կը նախանձին իրենց եղբայր հովիւներուն, այլ կ’աշխատին ծածուկ կամ բացայայտ կերպով նուաստացնել զանոնք, որպէս զի իրենք լաւ երեւնան եւ գուցէ արժանանան անոնց պաշտօններուն կան դիրքերուն:

Հետաքրքրական է նշմարել որ նոյնիսկ Սուրբ-գրական հերոսներէն ոմանք զերծ չէին նախանձի մեղքէն: Օրինակի համար, Սարա, Աբրահամ նահապետի կինը, չկրցաւ իրեն սպասաւոր Հագարի հանդէպ իր տածած նախանձը յաղթահարել: Ռաքելի եւ Լիայի փոխ-յարաբերութիւնները կը յատկանշուին նախանձի եւ յարատեւ մրցակցութեան զգացումներով: Եսաւի եւ Յակոբի փոխ-յարաբերութիւնը դասական օրինակն է երկու եղբայրներու միջեւ տեղի ունեցող յարատեւ մրցակցութեան: Յովսէփ Գեղեցիկի կեանքը գրեթէ գուբի մը մէջ պիտի վերջանար՝ իր եղբայրներուն անսանձ նախանձին պատճառով:

Մեր եկեղեցական եւ ազգային կեանքի մէջ յաճախ կը հանդիպինք նախանձի մոլուցքով լեցուն ղեկավարներու, որոնք մտահան ըրած են իրենց եկեղեցիին, կազմակերպութեան կամ հաստատութեան կոչումն ու ընդհանրական շահերը եւ կ’աշխատին իրենց փառքին ու դիրքին համար՝ նուաստացնել իրենց պաշտօնակիցներն ու գործակիցները:

Որչափ յաճախ եկեղեցիներու եւ կազմակերպութիւններու միջեւ տիրող նախանձը ստեղծած է ուժերու ցրւում եւ ճիգերու ամուլ կրկնութիւն: Պահ մը մտածենք թէ նոյն նպատակին ծառայող կազմակերպութիւններ նախանձէ դրդուած՝ զիրար խաչաձեւող ձեռնարկներով մեր հաւաքական կեանքի կոտորակման կը սատարեն:

Նախանձը ոչ միայն նախանձոտը կը ստորնացնէ ու կը փճացնէ, այլ նաեւ կ’աշխատի վնաս հասցնել իրեն թիրախ ունեցող անհատներուն ու կազմակերպութիւններուն: Իսկ, նախանձախնդրու-թիւնը սիրոյ, գթասրտութեան եւ մարդասիրութեան կենսատու աւիշն է:  Ան յառաջատար մղիչ ուժն է ստութեան, անիրաւութեան եւ չարաշահութեան դէմ պայքարելու՝ պաշտպանելու ճշմարիտն ու արդարը:

Նախանձախնդիր մարդը պարկեշտ եւ ուղղամիտ է իր գործին ու փոխ յարաբերութիւններուն  մէջ: Ան խղճմտօրէն կը կատարէ իր պաշտօնին պարտականութիւնները. կը զոհէ ու կը զոհուի հանրային կարիքներու համար: Անոր կեանքը կ’ընթանայ համաձայն արդարութեան եւ սիրոյ օրէնքին:

Նախանձախնդիր մէկը իր նմաններուն հանդէպ կը տածէ ազնուութիւն, բարեացակամութիւն, յարգանք եւ սէր, որովհետեւ ան իրազեկ է, որ բոլոր մարդիկ ալ Աստուծոյ զաւակներն են եւ Առաքեալին խօսքով, «սիրելու են զանոնք ոչ թէ խօսքով, հապա գործով եւ ճշմարտութեամբ» (Ա. Յովհ. 3.18):

Մեր հանրային, ազգային եւ եկեղեցական կեանքը որչափ աւելի առողջ պիտի ըլլար եթէ մարդիկ կարենային մեր հաւաքական կեանքը կաշկանդող նախանձի կապանքները թօթափելով հագուէին նախանձախնդրութեան զրահները՝ ծառանալու անձնասիրութեան եւ ընչաքաղցութեան դէմ եւ սիրելու ու յարգելու իրենց նմանները: