«Զաւակներս Չափազանց Ուրախ Են եւ Չեն Հաւատար, Թէ Այս Իրականութիւն Է». Լինտա Էօլճէքեան
Ազրպէյճանի Կողմէ Ապօրինաբար Բանտարկուած Լիբանանահայ Վիգէն Էօլճէքեանը Ազատութեան Մէջ
Ինչպէս արդեն յայտնի է հանրութեան, վերջին օրերուն Ազրպէյճանի հետ փոխանակուած չորս գերիներուն մէջ էր լիբանանահայ մեր հայրենակիցը՝ Վիգէն Էօլճէքեանը։
Արդարեւ Հինգշաբթի 15 Դըկտեմբերի առաւօտեան անոր կողակիցը՝ տիկին Լինտան, Պէյրութէն ժամանեց Հայաստան։
Երեւանի Զուարթնոց օդակայանին մէջ ան արցունքախառն աչքերով՝ յուզիչ ճեպազրոյց մը ունեցաւ այնտեղ փութացած լրագրողներուն հետ:
Տիկին Լինտան իր ժամանումէն օր մը առաջ լրատուամիջոցներէն տեղեկացած էր իր ամուսնոյն՝ Վիգէնին, գերութենէ ազատելուն մասին։
Զուարթնոց օդակայանը Լինտա Էօլճէքեանին դիմաւորելու եկած էր «Զարթօնք» օրաթերթի խմբագիր՝ Սեւակ Յակոբեանը: Այնտեղ էին նաեւ ՀՀ ԱԺ պատգամաւոր Հայկ Սարգսեանը եւ իր եղբայրը՝ ՀՀ կառավարութեան նախկին աշխատակից Նաիրի Սարգսեանը։
«Ես շատ ուրախ եմ: Միակ փափաքս հինգ տարի ետք վերջապէս ամուսինս տեսնելն էր… Զաւակներս չափազանց ուրախ են եւ չեն հաւատար, թէ այս իրականութիւն է»,- արցունքները հազիւ զսպելով ըսաւ Վիգէն Էօլճէքեանի կողակիցը։
Պատասխանելով լրագրողի՝ իրենց տղուն պսակի մասին հարցումին, տիկին Լինտան նշեց, որ այդ պսակը տեղի պիտի ունենայ, երբ Վիգէն Լիբանանի վերադառնայ։
Լինտա Էօլճէքեանը օդակայանէն անմիջապէս գնաց Երեւանի Մուրացան հասցէի զինուորական հիւանդանոցը, ուր կը գտնուէին ազրպէյճանական գերութենէ վերադարձած մեր հայրենակիցները։ Ափսոս, որ սակայն ան տեղ հասաւ 10 վայրկեան ուշացումով երբ Վիգէնին տեղափոխած էին ՀՀ Քննչական բաժանմունք ուր պէտք է ըստ օրինի հարցաքննուէր: Ամբողջ օր մը սպասելէ ետք տիկին Լինտա հանդիպեցաւ Վիգէնին Երեւանի դատաբժշկական կեդրոնին մէջ ուր երեկոյեան հասաւ Վիգէն յաւելեալ բժշկական յետազննութիւնններէ անցնելու համար:
Յիշեցնենք, որ ապօրինաբար գերութեան մէջ գտնուող Վիգէնը առողջական հարցեր ունէր, սակայն բանտին մէջ վերջին շրջանին կը մերժէր դեղեր ստանալ: Ան յաջորդական քանի մը անգամով հացադուլի մէջ եղած էր, որպէսզի թոյլ տրուէր հեռաձայնով խօսիլ իր ընտանիքին հետ: Պաքուի ատեանը Վիգէն Էօլճէքեանին շինծու քրէական գործով մեղաւոր ճանչցած էր «վարձկանութեան», «ահաբեկչութեան», «Ազրպէյճանի պետական սահմանի ապօրինի հատման» յօդուածներով եւ 20 տարուայ ազատազրկման վճիռ կայացուցած էր։
Աւարտին նշենք, որ չորս գերեվարուած հայորդիներուն դիմաց, Հայաստանը Թուրքիայի միջոցով Սուրիոյ կառավարութեան յանձնած էր Հայաստանի մէջ ցմահ ազատազրկման դատապարուած երկու իսլամիստ վարձկաններ, որոնք կը կռուէին ազերիական բանակին կողքին։
«Արցախյան Բանակցություններ»
ՌՈՒԲԵՆ ՄԻՐԶԱԽԱՆՅԱՆ
Պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր
Լույս է տեսել հասարարակական քաղաքական գործիչ Արթուր Խաչատրյանի Արցախյան բանակցություններ, ժամանակագրություն, փաստաթղթեր, կարգավորման առաջարկներ և կայացված որոշումներ 1988-2001թթ․ երկհատորյակը[1]։ Հեղինակը հսկայածավալաշխատանք է իրականացրել բացահայտելով քաղաքական ու պատմական նշանակություն ունեցող արցախյան բանակցությունների գործընթացին առնչվող փաստաթղթերի ու կայացրած որոշումների բովանդակությունը և ժամանակացույցը։
Առաջին հատորում անդրադարձ է կատարվում արցախյան շարժման սկզբնավորմանը, 1988 թվականի փետրվարյան և 1989 թվականի դեկտեմբերյան պատմական որոշումներին։ Հեղինակը անդրադառնում է Հայաստանի անկախության հռչակագրի ընդունմանը, Խորհրդային Միության կազմաքանդման շրջանում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հռչակմանը և իշխանության մարմինների ձևավորմանը։ Անդրադառնալով Ղարաբաղյան շարժման սկղբնավորմանը Արթուր Խաչատրյանը առանձնահատուկ ջերմությամբ է հիշատակում Իգոր Մուրադյանի անունը, որը ծավալուն գործունություն էր իրականացնում Ղարաբաղյան հարցում դեռևս մինչև շարժումը ունենար համաժողովրդական ընդգրկում։
Հայտնի է , որ Մուրադյանը և նրա երկու համախոհները Ղարաբաղ կոմիտեի կողմից դուրս դրվեցին շարժման ղեկավարությունից։ Այդ շրջանում փորձում էին բացատրել, որ Ղարաբաղ կոմիտեի անդամները անհերքելի փաստերի են տիրապետում,որ Մուրադյանը ՊԱԿ-ի (պետական անվտանգության կոմիտեի) գործակալ է; Տարիներ անց հարց է առաջանում ո՞վ կարող էր տրամադրել այդ «անհերքելի փաստերի» եթե ոչ ինքը ՊԱԿ-ը։
Հեղինակը անրադառնում է ՀՀ Գերագույն խորհրդի 1992 թվականի հուլիսի 8-ի որոշմանը, ըստ որի Հայաստանի Հանրապետության համար անընդունելի էր համարվում, որևէ փաստաթուղթ, որտեղ ԼՂՀ-ն նշված կլինի Ադերբեջանի կազմում։ Այդ որոշումը արդյունք էր ընդիմադիր «Ազգային դաշինք»-ում ընդգրկված խորհրդական խմբակցությունների գործնեությանը։ Պետք է հստակ նշել, որ Արցախյան հարցի շուրջ ողջ բանակցությունների ընթացքում (մինչև 2018 թվականը) այդ դրույթը պահպանվել է , իսկ երկրի բարձրագույն օրենսդիր մարմինը որոշմանը հակասող այլ փաստաթուղթ չի ընդունել։
Ուսումնասիրության մեջ ներկայացված են Միավորված Ազգերի կազմակերպության Անվտանգության խորհրդի չորս բանաձևերը։ Հեղինակը փաստերով ներկայացնում է, որ Ադրբեջանն ինքն է մերժել 874 (1993) 884 (1993) բանաձևերը, քանի որ դրանք Լեռնային Ղարաբաղի հարակից տարածքներից Արցախի «տեղի հայկական ուժերի» դուրսբերումը փոխկապակցում էր Մինսկի խորհրդաժողով հրավիրելու հետ, որը պետք է որոշեր Լեռնային Ղարաբաղի ապագա իրավական կարգավիճակը։ Անհրաժեշտ է նշել, որ ՄԱԿ ԱԽ նշված բանաձևերն ընդունվել են ապահովելու Մինսկի խորհրդաժողովի անդամ-պետությունների կողմից ներկայացված փաթեթային կարգավորման առաջարկությունը և անհետաձգելի միջոցառումների ժամանակացույցը, որոնք, ի դեպ, պահանջում էին ադրբեջանական զինված ուժերի դուրսբերումը Լեռնային Ղարաբաղի Մարտակերտի շրջանից։
Այժմյան զարգացումներ քողի տակ հետաքրքրություն են ներկայացնում փաստաթղթերը, որոնք լուսաբանում են 1994 թվականի Բուդապեշտի գագաթնաժողովի և Մինսկի խմբի համանանախագահության ստեղծումը և նրանց մանդատի հաստատումը։
Առաջին հատորում նաև ներկայացված են արցախյան հակամարտության կարգավորման նախնական տարբերակները՝ ժելեզնավոդսկյան հուշագրից մինչև Քի Վեսթ։
Երկրորդ հատորում ներկայացված են փաստաթղթեր, որոնք առընչվում են նորացված Մադրիդյան սկզբունքներն, Կազանի բանակցություներին։ Ուշագրավ են Դուշանբեի, Սանկտ-Պետերբուրգի, Դավոսի հադիպումների փաստագրական նյութերը, Վիեննայի բանակցություննները, ինչպես նաև այսպես կոչված Լավրովի պլանը։ Անդրադարձ է կատարվում բանակցային հաջորդ շրջանին, որը փաստացի տապալվեց և բերեց պատերազմական գործողությունների, ապա Արցախի հայաթափմանը։
Անհրաժեշտ է նաև նշել, որ աշխատությունում հեղինակն անդրադարձել է նաև այլ՝ համադրելի հակամարտությունների կարգավորմանը։ Մասնավորապես՝ խոսքը գնում է բալկանյան հակամարտություններին, Հրվ. Սուդանի հակամարտությանը։ Ընդարձակ անդրադարձ է կատարվել կարևորագույն իրադարձություններին, որոնք թեև բանակցային գործընթացի մաս չեն կազմել, սակայն էական ազդեցությունն են ունեցել հակամարտության կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցային գործընթացի վրա։
Ինչպես նշում է գրքի առաջաբանում հեղինակը, ուսումնասիրությունը Արցախյան շարժման և Արցախյան ազատամարտի մասին չէ, այլ վերաբերում է բանակցային գործընթացին։ Կարծում ենք այս հանգամանքը ուսումնասիրությունը դարձնում է էլ ավելի արժեքավոր, քանզի բովանդակային առումով չի կրկնում հրապարակում գտնվոող աշխատությունները, որևէ կերպ չարժեզչկելով վերջիններին։
Արթուր Խաչատրյանի կողմից իրակացված աշխատանքը աղբյուրագիտական կարևոր նշանակություն կունենա հայոց պատմության նորագույն շրջանի ուսումնաքսիրությունների, ինչպես նաև ազգային դիվանագիտական դպրոցի համար։
Ծանօթ. Յարգելի Դոկտորին գրախօսականին հարազատութիւնը պահպանելու համար, նոյնութեամբ պահած ենք բնագրի լեզուն եւ ուղղագրութիւնը – Խմբ.
Հաճելի Հանդիպումի Մը Առիթով
ՍԵՒԱԿ ՅԱԿՈԲԵԱՆ
Երեւանի մէջ ապրելու եւ կենսագործելու հաճելի եւ օգտակար երեւոյթներէն մէկն է ամէն քայլափոխին հանդիպիլ սիրելիի մը, որ կամ նմանապէս հայրենադարձուած ըլլալով Երեւան կը բնակի, կամ Հայրենիք կ՛այցելէ տուեալ պահուն: Մեր մայրաքաղաքին կեդրոնի զարմանազան անուններով եւ տեսակներով սրճարանները, ոչ միայն զբօսաշրջութիւն կը քաջալերէն, այլ նաեւ հաւաքական՝ անակնկալ կամ ժամադրովի հանդիպման վայրերն են հոգեհարազատ մարդկանց:
Օրերս, հաճելի էր իմանալ, թէ ծագումով պոլսահայ, բնակութեամբ՝ ամերիկահայ մտաւորական եւ բանասէր Գէորգ Պ. Յակոբեան, որուն մինչեւ տուեալ պահը ֆէյսպուքի հարթակի վրայ առիթը ունեցած էի ընկերանալ եւ միտքեր փոխանակել, գործնական այցելութեամբ մը, իր ազնիւ տիկնոջ հետ կը գտնուի Հայաստան, որոնց հետ հաճոյքով՝ առաւօտեան սուրճի շուրջ հանդիպեցայ Երեւանի կեդրոնը գտնուող Ժելաթերիա կոչուող սրճարանի մը մէջ: Յարգելի զոյգը, Հայաստան կը գտնուէին մասնակցելու՝ պարոն Յակոբեանին անզուգական աշխատասիրութեան արդիւնքը հանդիսացող վերջին հրատարակութիւններուն՝ «Հայոց Կրթական Հաստատութիւններու Պատմութիւն՝ Օսմանեան Գաւառներու Մէջ» Երկհատորեակին շնորհանդէսին:
Հանդիպումը առիթ մըն էր աւելի մօտէն ծանօթանալու հոգեհարազատ զոյգին, ինչպէս նաեւ շնորհանդէսին նիւթը հանդիսացող երկհատորեակին, որոնց արդէն իսկ հեռակայ կարգով ծանօթ էի: Պարոն Յակոբեան ազնիւ եղաւ հատորները յատուկ մակագրութեամբ մը նուիրել անարժանիս, որուն համար աւելի քան շնորհակալ եմ, նախ նախաձեռնութեան համար, ապա այդ զոյգ՝ թէ բովանդակութեամբ եւ թէ քաշով ծանրակշիռ հատորները միասին ժամադրավայր բերելու տաղտուկը յանձն առնելուն համար:
Այս անզուգական աշխատասիրութեանց բարոյական եւ գիտական արժէքներուն մասին գրելը կը կարօտի ինքնին երկու հատորներու: Վստահ եմ, որ այդ մասին ինչպէս մինչեւ հիմա ըրած են, նաեւ ապագային պիտի արտայայտուին եւ գրախօսէն աւելի հանգամանաւոր մարդիկ, գիտնականներ եւ փրոֆեսորներ: Իմ կողմէ ընդամէնը նշեմ, որ արագ թերթատումով մը անդրադարձայ, որ կը գտնուիմ պատմագիտական գանձերու դէմ յանդիման, որոնց բովանդակութիւնը՝ իրենց համապատասխան արժէքաւոր նկարներով հանդերձ, անզուգական ատաղձներ են հայագիտական թեմաներով հետաքրքրուած ապագայի գիտաշխատողներու եւ բանասէրներու համար: Պարոն Յակոբեանի գործը մեծապէս գնահատելի գրասեղանային հետազօտութիւն (desk research) մըն է՝ ահաւոր ժամանակատար, լարուած կեդրոնացում եւ գերագոյն բծախնդրութիւն պահանջող:
Սոյն աշխատասիրութիւնը Հայ Դատի վերաբերող շատ կարեւոր թղթածրար է նաեւ, որ վեր աւելի եւս կը բացայայտէ Հայոց Ցեղասպանութեան պատճառած անշրջելի հետեւանքները, որ մարդկային եւ գոյքերու կորուստի համազօր, մեր ոչ-նիւթական մշակութային արժէքներու կորուստն է՝ հազարաւոր վարժարաններու եւ անոնց արտադրածի փակուելուն եւ կորուստին փաստով:
Հաճելի եւ օգտաշատ հանդիպումէն լիացած տուն վերադարձով փորձեցի աւելի եւս խորանալ հատորներուն բովանդակութեան մէջ: Այն ատեն էր, որ նաեւ անդրադարձայ, թէ անոնք բանասիրական՝ պատմագիտական իրենց արժէքէն անդին, ունին նաեւ մշակութային եւ ընկերային անմիջական գործառույթներ՝ ընթերցող անհատի մը առիթը տալու իր բնօրրան գիւղին ու քաղաքին եւ նախահայրերուն ծանօթացման: Շտեմարան մը, որ կ՛օգնէ ընդլայնուած ընտանիքներու հաւաքագրման, անոնց մասին գիտելիքներու զարգացման եւ յիշողութիւններու զարթնումին:
Իմ պարագային հպարտութեան եւ ուրախութեան ջերմ զգացում ապրեցայ երբ նշեալ աշխատասիրութեան Բ. Հատորին էջ 309-313 հատուածին մէջ հանդիպեցայ, նախահայրերուս Չօմագլը գիւղի եկեղեցիներուն եւ դպրոցներուն վերաբերող տեղեկութիւններու մէկտեղումին, իրենց հոգեւոր հովիւներուն, ուսուցչակազմին, թաղային խորհուրդի անդամներուն եւ աշակերտութեանց մասին, որոնց մէջ գտայ նաեւ մօտիկ եւ հեռաւոր ազգակիցներս ու հարազատներս:
Օրինակ վերի նկարի՝ վարէն երրորդ շարքի վրայ, ձախէն՝ երրորդ անձը, Չօմագլուցի մեծ-հօրս՝ Ռուբէն Հաճի-Յակոբեանին հօրեղբօրորդին է՝ իր օրերուն բաւականին զարգացումի տէր՝ Գալուստ Հաճի-Յակոբեանը, որուն ընտանիքը տարագրութեան պատճառով, տարիներ իրար կորսնցնելէ ետք նախ հանգրուանած էր Ռումանիա, ապա անցնելով Լիբանանէն հաստատուած՝ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ: Այս հատորին միջոցաւ յիշեցի, որ հաճելի էր իմ համար տարիներ առաջ հանդիպիլ վերոյիշեալ Գալուստի թոռ՝ Գալուստին, որ իր դիմագիծով այնքան նման էր մեր ընտանիքի միւս անդամներուն: Հեռաւոր երէց զարմիկս, ԱՄն-էն գալով քանի մը օրով կ՛այցելէր Լիբանան, որուն հետ հանդիպեցանք հօրեղբօրորդիիս Յակոբին հետ՝ հօրաքրոջս թոռնիկ միւս զարմիկիս՝ Խաչիկ Տէտեանին տունին մէջ եւ վայելեցինք իր վաղամեռիկ տիկնոջ՝ արժանաւոր Իրմա Գապաքեանին հիւրասիրութիւնը: Յիշեցի նաեւ, որ այդ օր Գալուստին խոստացած էի մեր ընդլայնուած գերդաստանին տոհմածառը պատրաստել եւ ուղարկել իրեն, բան մը, որ ափսոս մինչեւ այս պահը, դեռ չէ ամբողջացած:
Շատ բաներ կարելի է գրել տակաւին պարոն Գէորգ Պ. Յակոբեանի մեծ եւ օգտաշատ գործին մասին, միաժամանակ յիշելով ու իրեն յիշեցնելով Մեծն Թումանեանի խօսքերը.
«Գործն է անմահ, լա՛ւ իմացէք,
Որ խոսւում է դարեդար,
Երնէ՜կ նըրան, որ իր գործով
Կ՛ապրի անվերջ, անդադար»։
Վարձքը կատար սիրելի պարոն Գէորգ Պ. Յակոբեանին այս կարեւոր գործին համար: Վստահ եմ, որ ինք՝ Աստուծոյ տնօրինութեամբ եւ իր հաստատակամութեամբ ու միշտ նոյն նուիրուածութեամբ պիտի շարունակէ իր մօտակայ եւ ապագայ բանասիրական աշխատանքները, աւելի եւս հարստացնելով մեր ժողովուրդի հայագիտական գրադարանը:
Գէորգ Պ. Յակոբեանի «Հայոց Կրթական Հաստատութիւններու Պատմութիւն՝ Օսմանեան Գաւառներու Մէջ» Երկհատոր Աշխատութեան Շնորհանդէսը
Սեպտեմբերի 9-ին Խ. Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի «Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնում կայացաւ պոլսահայ մտաւորական Գէորգ Պ. Յակոբեանի (ԱՄՆ)՝ վերջերս լոյս տեսած «Հայոց կրթական հաստատութիւններու պատմութիւն՝ Օսմանեան գաւառներու մէջ» երկհատոր գրքի շնորհանդէսը: Ստուարածաւալ այս աշխատութիւնը ըստ էութեան շարունակութիւնն է «Պատմութիւն իսթանպուլահայ ուսումնական կեանքի և կրթական հաստատութիւններու» հատորի, ուր ներկայացուած է պատմական Պոլիս քաղաքի վարչական շրջանների մէջ գոյութիւն ունեցած 170 հայ վարժարանների պատմութիւնը: Այժմ հերթը մինչեւ 1915-ը Օսմանեան կայսրութեան գաւառների մէջ գործած մօտաւորապէս 1000 հայկական կրթական հաստատութիւնների եւ որբանոցների պատմութեանն է: Դրանցում ուսանում էին 120 հազար երկսեռ աշակերտներ՝ 5000-ի հասնող ուսուցիչներով։ Շնորհանդէսին ելոյթ ունեցան եւ գիրքն արժեւորեցին Վաչէ Պարտիզունու անուան հայ նոր եւ նորագոյն գրականութեան եւ նրա դասաւանդման մեթոդիկայի ամբիոնի վարիչ, ՀՊՄՀ «Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնի տնօրէն, բ.գ.դ., Պրօֆ. Սուրէն Դանիէլեանը, նոյն ամբիոնի դոցենտ եւ կենտրոնի գիտական աշխատող Քնարիկ Աբրահամեանը, Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանի գիտաշխատող, պ.գ.թ., հատորի ցանկերի կազմող Վերա Սահակեանը, բանասիրական բաժանմունքի չորրորդ լսարանի ուսանողներ Սուսաննա Չարչեանն ու Անի Պապիկեանը: Բանախօսներն իրենց ելոյթներում ընդգծեցին տասնամեակների տքնաջան աշխատանքը, որ կատարել է հեղինակը՝ նիւթը համակարգելու համար դիմելով ոչ միայն Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքարանի եւ այլ հայկական աղբիւրների, այլեւ Օսմանեան արխիւներին: Այս գրքերը վկայում են Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայութեան կրթական հարուստ անցեալի մասին, ինչին հասու լինելը ուսանելի է ապագա մանկավարժների համար: Այն արժեւորում է հայութեան մշակութային եւ հոգեւոր ժառանգութիւնը եւ կարեւոր դեր ունի ազգային ինքնութեան պահպանման, գիտական ուսումնասիրութիւնների հարստացման գործում։ Այն միաժամանակ վստահելի գիտական յենք է յետագայ հետազօտութիւնների համար։ Հանդիսութեան աւարտին շնորհակալական խօսք ասաց հեղինակը՝ Գէորգ Պ. Յակոբեանը՝ յիշատակելով գրքի խմբագիր Մաքրուհի Պ. Յակոբեանի բծախնդիր աշխատանքը, Պոլսի «Փարոս» պարբերաթերթի հրատարակչութեանը՝ խմբագիր Մայտա Սարիսի առաջանորդութեամբ, ելոյթ ունեցողներին, եւ ուրախութիւն յայտնեց ուսանողութեան ներկայութեան համար: Բանասիրական բաժանմունքի դեկան, բ.գ.դ., Պրօֆ. Աշոտ Գալստեանն իր ամփոփիչ խօսքում ընդգծեց, որ այս աշխատութիւնը կարեւոր գիտական ներդրում է հայ կրթութեան պատմութեան ուսումնասիրութեան մէջ։ Միջոցառման ընթացքում երաժշտական կատարումներով հանդէս եկան մանկավարժական համալսարանի գեղարուեստական կրթութեան բաժանմունքի երաժշտական կրթութեան բաժնի առաջին կուրսեցիներ Ալէօնա Գրիգորեանն ու Էրիկ Ալավերդեանը:
ԱՆԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Բանասիրական բաժանմունքի
4-րդ լսարանի ուսանողուհի
Փրոֆ․ Ռուբէն Սաֆրաստեանին Գնահատականը Զոյգ Աշխատասիրութիւններուն Մասին
(Նոյնութեամբ պահած ենք բնագրի լեզուն եւ ուղղագրութիւնը – Խմբ.)
Հարգելի պրոֆ․ Դանիելյան,
Հարգելի պարոն Հակոբյան,
Հարգելի գործընկերներ,
Այսօր մենք հնարավորություն ունենք անդրադառնալու մեր ժողովրդի հոգևոր-մշակութային պատմության մի բացառիկ կարևորություն ունեցող շերտին։ Ես ի նկատի ունեմ Օսմանյան կայսրության տարածքում գործող հայկական կրթական հաստատությունների գործունեությունը։ Դրանք այն կենրոններն էին, որոնք դժվարին պայմաններում ծառայում էին որպես հայի ինքնության պահպանման առանցքային օղակներ։
Եվ այդ հնարավորությունը իր հիմնարար աշխատությամբ ստեղծել է մեր շատ սիրելի և հարգելի վաղեմի բարեկամ, պոլսահայ փայլուն մտավորական Գևորգ Հակոբյանը։ Նա այդ թեման ուսումնասիրել է մեծագոույն բարեխղճությամբ և լուրջ գիտական խորությամբ՝ ներգրավելով բազմազան աղբյուրներ՝ Օսմանյան արխիվներից մինչև ժամանակակիցների վկայություններ։ Նրա աշխատանքը եզակի է նրանով, որ առաջին անգամ ամբողջականորեն է ներկայացնում հայ կրթօջախների պատմական դերը՝ սկսած նախնական դպրոցներից մինչև մեծ քաղաքներում գործող վարժարանները։
Պարոն Հակոբյանի աշխատությունը փաստում է, որ մինչև Հայոց ցեղասպանությունը հայ կրթական հաստատությունները գրեթե ամբողջ Օսմանյան կայսրության տարածքում՝ Կոստանդնուպոլսից մինչև Վան, ունեին հսկայական ծավալ և ազդեցություն։ Հայկական վարժարանների թիվը հաշվվում էր հարյուրներով, իսկ աշակերտների թվաքանակը՝ տասնյակ հազարներով։ Այդ կրթօջախներում դասավանդում էին ժամանակի լավագույն մանկավարժները, որոնք կրթություն էին ստացել ինչպես Պոլսում, այնպես էլ Եվրոպայում։
Պարոն Հակոբյանի մեծագույն վաստակն այն է, որ նա ոչ միայն թվարկել է այդ դպրոցները, այլև փորձել է վերականգնել նրանց գործունեության ամբողջ պատկերը՝ ընդգծելով ծրագրերը, դասավանդման մեթոդները, ուսուցիչների և տնօրենների դերակատարությունը։ Սա առաջին անգամ է, որ մենք ունենք Օսմանյան կայսրության տարբեր շրջաններում հայկական դպրոցական կրթության զարգացման համապարփակ գիտական պատկեր։
Միաժամանակ, հայկական դպրոցները նաև հասարակական-քաղաքական դեր ունեին։ Դրանք դարձան հայ ազգային շարժման հիմքերից մեկը։ Դպրոցական դասարաններում ձևավորվում էին այն գաղափարները, որոնք հետագայում պիտի դառնային ազատագրական պայքարի գաղափարախոսության հիմքեր։ Ուստի կրթական օջախները ոչ միայն մշակութային, այլև քաղաքական հենարան էին։
Պարոն Հակոբյանի աշխատությունը մեզ հուշում է նաև ողբերգական ճշմարտությունը։ 1915 թվականի Մեծ Եղեռնի՝ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ այս կրթական օջախները ոչ միայն փակվեցին, այլև ավերվեցին։ Սակայն դրանց թողած ժառանգությունը պահպանվեց մեր հիշողության մեջ և դարձավ ապագա սերունդների համար ոգեշնչման աղբյուր։ Եվ այսօր, անդրադառնալով Գևորգ Հակոբյանի երկհատոր աշխատությանը, մենք պետք է գիտակցենք, որ այն և գիտական ուսումնասիրություն է, և ազգային հիշողության վերականգնում։ Այն մեզ վերադարձնում է մեր անցյալը՝ փաստերով, վկայություններով և վերլուծությամբ։
Ամփոփելով՝ շեշտեմ․ Գևորգ Հակոբյանի աշխատությունը ֆունդամենտալ արժեք ունի և պետք է սեղանի գիրք դառնա ոչ միայն պատմաբանների, այլև կրթության, մշակույթի և քաղաքականության ոլորտների մասնագետների համար։
Վերջում թույլ տվեք շնորհակալություն հայտնել հեղինակին իր քրտնաջան աշխատանքի համար։
Շնորհակալություն։
Զոյգ Հատորներուն Հեղինակ՝ Գէորգ Պ. Յակոբեանի Սրտի խօսքը
Հայաստանի մեծայարգ մտաւորականներ,
Գրչի եւ մշակոյթի երախտաշատ անձեր, ուսանողներ,
Այսօր զոյգ ուրախութիւններ անբացատրելի ցնծութեամբ կը լեցնեն սիրտս: Անոնցմէ առաջինը, ութը տարի վերջ անգամ մը եւս Հայրենիքի մէջ գտնուած ըլլալու երջանկութիւնն է, իսկ երկրորդը ծրագրած ու հեղինակած քառահատոր աշխատասիրութեանս Ա. եւ Բ. հատորներու Հայաստանի մէջ ծանօթացումը: Այո», իրականացաւ իմ երազանքը, եւ լոյս ընծայուեցան գիրքերս, որոնց վրայ վերջին ութը տարիներուն քրտինք հոսեցուցած էի: Եւ այսօր ահաւասիկ բախտաւորութիւնը ունիմ Հայրենիքի այս սուրբ հողին վրայ գիրքերուս ծանօթացման շնորհանդէսը վայելելու:
«Պատմութիւն Իսթանպուլահայ Ուսումնական Կեանքի եւ Կրթական Հաստատութիւններու» խորագրեալ նախորդ աշխատութիւնս իր մէջ կը բովանդակէ պատմական Կ. Պոլսոյ վարչական սահմաններուն մէջ աւելի քան երկու դարերու ընթացքին գոյութիւն ունեցած կամ ունեցող 170 Հայ վարժարաններու պատմութիւնը։
Նկատի առնելով որ Օսմանեան Կայսրութեան սահմաններուն մէջ նախքան ցեղասպանութեան թուականը գաւառի չորս ծագերուն մէջ աւելի քան հազար Հայ վարժարաններ գոյութիւն ունէին, անհրաժեշտ էր որ այդ ուղղութեամբ ալ աշխատանք տանէի ամբողջացնելու համար Թուրքիոյ այժմու սահմաններու մէջ անցեալի հայ վարժարաններու պատմութիւնը: Այս հսկայ աշխատանքը կարելի չէր հատորի մը մէջ ներկայացնել, ուստի ծրագրեցի չորս հատորներու մէջ ամբողջացնել։
«Հայոց Կրթական Հաստատութիւններու Պատմութիւն՝ Օսմանեան Գաւառներու Մէջ» նորատիպ երկհատորները, մի մասն է ծրագրուած եւ իրականացած քառահատոր աշխատութեանս։
Այս երկու հատորներու ընդգրկած աշխարհագրութեան մէջ, ըստ Օսմանեան եւ Հայոց Պատրիարքարանի տուեալներու, 1915 թուականի դրութեամբ, 316 բնակավայրերու մէջ կ՚ապրէին 512 հազար Հայեր։ Այս շրջաններուն մէջ կը գործէին 416 Լուսաւորչական, Կաթոլիկ, եւ Բողոքական յարանուանութեան պատկանող հայկական աղօթավայրեր, 547 մանկապարտէզէն, սկսեալ տարրական, միջնակարգ, բարձրագոյն, ցերեկեայ եւ գիշերօթիկ, անձնական, երկսեռ հայկական վարժարաններ։ Այս ուսումնական հաստատութիւններուն մէջ կ՚ուսանէին 48.564 երկսեռ աշակերտներ, եւ կը գործէին 1.237 ուսուցիչ եւ ուսուցչուհիներ։
Այս զոյգ հատորներու աշխատութեան ընթացքին օգտագործած եմ հարյուրաւոր հայերէն, թրքերէն եւ օտարալեզու գիրքեր, ամսագրեր, թերթեր, տարեգիրքեր, Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքարանի տպագիր տեղեկագիրները, կրօնական եւ քաղաքական ժողովի ատենագրութիւններու արձանագրութիւնները, Օսմանեան կրթութեան տարեգիրքերը, Օսմանեան շրջանի մարդահամարի տուեալները։ Ի մասնաւորի օգտագործած եմ Օսմանեան արխիւային փաստաթուղթերը։
Սիրելի ներկաներ,
Այսօր սրտաբացօրէն պէտք է խոստովանիմ, որ ես, մեր այս հարազատ հողերուն վրայ, մտաւորական կեանքի նուիրեալ ազգակիցներուս հետ կեանքիս ամէնէն երջանիկ, ամէնէն նպատակասլաց, ամէնէն կենսուրախ պահերը կ՝ապրիմ։ Շատ զգածուած եւ յուզուած եմ։ Չափազանց բախտաւոր կը զգամ ինքզինքս, որ ինծի վիճակեցաւ վայելել այս պատուական հրաշալի վայրկեանները, որոնք կեանքի մը համազօր արժէք ունին։
Ես իմ համեստ կարողութիւններու ներած չափով կատարեցի աշխատանք մը, դոյզն ինչ վճարելու համար իմ ազգային նուիրական պարտականութիւնը։ Բախտաւոր կը նկատեմ ինքզինքս, որ երկար տարիներու յարատեւ աշխատանքս ապարդիւն չմնաց։
Շնորհիւ Պոլսոյ «Փարոս» ամսաթերթի խմբագրապետ Մայտա Սարիսի, լոյս աշխարհ եկաւ։ Այնուհետեւ երեք շնորհանդէսներով տարածում գտաւ Պոլսոյ համայնքային կեանքէ ներս։ Ուրեմն, առաջին հերթին, այստեղ իր բացակայութեան, շնորհակալութիւն կը յայտնեմ Տիկ. Մայտային որ աշխատանքիս ծնունդը ապահովեց։
Այսօր մեծագոյն շնորհակալութիւն կը պարտիմ «Սփիւռք» գիտաուսումնական կեդրոնի տնօրէն, սիրելի բարեկամ՝ Փրօֆ. Սուրէն Դանիէլեանին, որ հայրենիքի այս սուրբ հողերուն վրայ կազմակերպեց շնորհանդէս մը եւ դրուատական նախադասութիւններով պանծացուց աշխատանքս։ Երախտապարտ եմ իրեն։
Խորին շնորհակալութիւն Փրօֆ․ Ռուբէն Սաֆրաստեանին, որ մասնագիտական բարձր մեկնաբանութեամբ գնահատանք յայտնեց աշխատանքիս հանդէպ, ուրախացնելով զիս։
Անհուն շնորհակալութիւն կը պարտիմ Պատմական Գիտութիւններու թեկնածու՝ Տիկ. Վերա Սահակեանին՝ գրքի ցանկերը պատրաստելու համար։
Ջերմագին շնորհակամութիւն կը յայտնեմ բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու՝ դոցենտ Քնարիկ Աբրահամեանին, որ զրուցավար հանդիսացաւ, կարեւոր կապ ապահովելով բանախօսներու հետ։
Շնորհակալ եմ Մանկավարժական համալսարանի ուսանողներուն՝ աշխատանքիս ծանօթանալու եւ իրենց կատարած ուսումնասիրութեան համար։
Վերջապէս, յարգելի ներկաներ շնորհակալութիւն կը յայտնեմ ձեզի, որ ջերմացուցիք մթնոլորտը, ուրախացնելով զիս։
Այսուհետեւ, խրախուսուած սրտով եւ մեծ խանդավարութեամբ պիտի շարունակեմ աշխատանքս կեդրոնացնել յաջորդ երկու հատորներու վրայ ամբողջացնելու ու աւարտին հասցնելու համար իմ ծրագիրս։
Շնորհակալութիւն բոլորիդ։
Երգիծանքը Քաղաքական Պայքարի Մէկ Միջոց Է, Պատշաճութեան Սահմաններուն Մէջ Սակայն
ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ
Առաջին հայեացքով զուտ անձնական թուացող այս նամակը, խորքին մէջ ունի իր ընդհանրական բնոյթը, երբ Հայրենիքի մէջ ապրող որոշ դասակարգ մը տակաւին կը շարունակէ խտրականական մօտենալ սփիւռքահայ իր ազգակիցներուն հանդէպ:
1946-1948 ներգաղթի յաջորդող օրերուն, ի գին ամէն դժուարութիւններու հայրենասիրական մղումներով հայրենադարձուած մեր հայրենակիցները դէմ յանդիման գտնուեցան «ախպար»-ով արտայատուող խտրականութեան երեւոյթի մը: Սոյն երեւոյթը, ոչ անպայմանօրէն անմեղ, սակայն եթէ այն ժամանակ ունէր սոցիալ (ընկերային) կամ մշակութային բնոյթ, այսօր որոշ սայթաքումով մը ան կրնայ յանկարծ յայտնուիլ քաղաքական հարթակի վրայ, տգիտաբար կասկածի տակ առնելով աւանդական Սփիւռքի կարեւոր մէկ մասին ազգային պատկանելիութիւնը, պատմական պարագաներու բերումով անոնց ակամայ թրքահունչ ազգանուններ ունենալուն պատճառով…:
Այս կարճ նախաբանէն ետք անցնիմ այս Բաց Նամակին տուն տուող թեմային, որ հիմնականին մէջ պատասխան է հայրենի յայտնի դիւանագէտ պարոն Էտկար Ղազարեանին, Հաճի-Հակոբյան ազգանունը վերջերս կասկածի կամ ծաղրանքի առարկա դարձնելու փորձին:
Խնդիրը կը վերաբերի պարոն Ղազարեանին AntiFake.am-ի միջոցավ տարածուած, սարքովի «հարցազրոյցին» մէկ հատուածին, որ նշեալ կայքը իր ֆէյսպուքեան էջի վրայ համապատասխան reel-ով՝ https://www.facebook.com/reel/758607390134133 տարածած է (տեսնելու համար սեղմել կապին վրայ կամ այցելել էջը), որդեգրելով հետեւեալ ամպագոռգոռ վերնագիրը. «Ռուբեն Ռուբինյանի կասկածելի հայրանունով կինն անշարժ գույք է գնել»…:
Յարգելի պարոն Էտկար Ղազարեան,
Ձեր հետ կիսուելով հանդերձ նոյն քաղաքական ուղեգիծը, ինձ համար անկարելի էր լուռ անցնիլ ձեր «երգիծանքին» վրայէն, որ հոգ չէ, թէ կը թիրախաւորէ քաղաքական մեր հակառակորդին, սակայն բարոյականութիւնը (մանաւանդ դիւանագիտական) կը պահանջէ, որ ըլլանք պարկեշտ եւ զգայուն բան մը մէջտեղ նետելու սիրոյն անճիշտ, նաեւ վիրաւորական եւ հասարակութիւնը սխալ ուղղորդող բաներ չարտասանենք:
Անկախ «հարցազրոյցի» թեմային վերաբերող ամէն հանգամաներէն կ՛ենթադրեմ, թէ դուք լաւ պէտք է իմացած ըլլաք, որ ձեր թիրախաւորած Մարիամը, Ռուբինեանի կինը ըլլալէն առաջ, դիւանագիտական ոլորտին մեջ ձեզի պաշտօնակից եւ գործընկեր, 1990-ականներուն, շրջան մը Լիբանան, ապա Եգիպտոս եւ գուցէ նաեւ այլ տեղեր ծառայած՝ Յակոբ Հաճի-Յակոբեանին դուստրն է:
Մարիամը, կը սեռի Սեբաստիոյ Պարտիզակ գիւղի Հաճի-Յակոբեաններու ընտանիքէն, որոնք ենթադրաբար մերձակայ Կեսարիոյ Չոմախլու գիւղի Հաճի-Յակոբեան ազգանունը կրող իմ նախահայրերուս հարազատներէն եղած են: Մեր ընդլայնուած ընտանիքը կը սեռի մէկ հաւատացեալ նախահայրէ, որ երեք դար առաջ որպէս ուխտաւոր, Փոքր Հայքէն ոտաբոպիկ, գացած հասած է Երուսաղէմ եւ այդ պաճառով ալ իր ծննդավայրի թրքախօս միջավայրին մէջ բնորոշուած կամ ճանչուած է, որպէս Հաճի (Մահտեսի), կամ հայերէն լեզուով՝ ուխտաւոր, եւ այնուհետեւ մեր ազգանունին՝ Յակոբեանին (նոյն այդ Յակոբին անունէն յառաջացած) կցուած, կրած ենք Հաճի մականունը: Հետեւաբար մեր ազգանունը ձեր կողմէ սխալ հնչելը (հեճի) եւայլն, որ կը հաւատամ թէ անգրագիտութեան արդիւնք չէ, այլ՝ նուաստացնելու կամ թրքահունչ եռանգ տալու համար օգտագործուած է ձեր ելոյթին մեջ: Այս բանը, ոչ միայն անճիշտ է եւ անարադար, ալ խորապէս կը վիրաւորէ Հաճի-Յակոբեան հայրենասէր մե՜ծ ընտանիքը, Լիբանանէն, Հայաստան, Ամերիկա, Եւրոպա, Աւստրալիա եւ ամեն տեղ մասնաւորաբար, եւ մեր բոլոր այն հայրենակիցները ընդհանրապէս, որոնք թրքահունչ ազգանուններ կը կրեն, նոյնիսկ բնիկ հայաստանաբնակներուն մէջ:
Հիմնուելով վերոյիշյալին վրայ, սիրելի զինակից եւ գաղափարակից ընկեր, ձեզմէ կ՛ակնկալեմ ներողութիւն խնդրել նախ Մարիամէն (անկախ «հարցազրոյցին» մէջ արծարծուած բուն թեմայէն, ուր ըստ ինծի նաեւ անարդարութիւն կայ տիկնոջ մը հանդէպ, որ իբրեւ Հայաստանի քաղաքացի օրէնքի սահմաններուն մէջ, վարկով գումար վերցուցած է, թէկուզ քաղաքական իւրայինի պատկանող դրամատունէն եւ բնակարանի տէր դարձած: Այս առիթով նշեմ, որ լաւ պիտի ըլլար եթէ, Հայաստանի քաղաքական դաշտին մէջ այպէս կոչուած ընդդիմադիր պարագլուխներէն ոմանց պատկանող դրամատուներն ալ իրենց հերթին, վարկեր տային սփիւռքահայերու, Հայաստանի մէջ բնակարաններ գնելու համար, որոնք հայրենդարձուելով քաղաքական եւ տնտեսական մշակոյթ փոխելու եւ տարբեր ոլորտներու մէջ աւելի եւս զարգանալու հնարաւորութիւն տալու մեր Հայրենիքին, եւ ինչու չէ՝ նիկոլներ դարձեալ չընտրելու հաւանականութիւն ձեր եւ մեր ժողովուրդի գլխուն…:
Վերջապէս, նաեւ ազնուօրէն կը պահանջեմ, որ հրապարակային ներողութիւն խնդրէք համայն Հաճի-Յակոբեան մեծ ընտանիքէն ինչպէս նաեւ այս նիւթին հետ առնչուած իւրաքանչիւր հայորդիէ, որուն համար կանխապէս շնորհակալ եմ, այն յոյսով, որ նմանօրինակ ցեխարձակում դարձեալ չկրկնուի, որովհետեւ միայն կասկածեալ կամ թուրք ըլլալու անարդար պիտակն էր, որ կը պակսէր սփիւռքահայերուս «ախպար» ըլլալու տարիներու խտրականական եւ ցեղապաշտական պիտակներու եւ վերաբերմունքի շարանի հերթին…: Ամէն պարագայի դուք չէ, որ պիտի ուզէիք, թէկուզ ակամայ, նման պահուածք խթանել ձեզ լսող մեր հայրենակիցներուն մօտ:
Ինչ կը վերաբերի AntiFake.am-ին, ապա նշեմ, որ նման անճիշտ դրուագ մը, նմանօրինակ զգայունց վերնագրով տարածելը կը հակասէ կայքի անուան տրամաբանութեանը եւ նման բան ընելը ինքնին ֆէյք բան է par excellence!
*****
ՅԳ Առ ի գիտութիւն ձեզի պարող Ղազարեան, այստեղ կը կցեմ նաեւ պատմական նկար մը, ուր ձախէն առաջինը նստածը, ձեր կողմէ կասկածելի կամ թրքական հայրանուն/ազգանունով մեծ-հայրս է՝ Ռուբէն Հաճի-Յակոբեանը:
Ան, Հայոց Ցեղասպանութեան օրերուն իր գաղափարակից-զինակից ընկերներուն հետ իրենց գիւղին պաշտպանութեան նպատակով, իրենց կեանքը վտանգելով զէնք բարձրացուցած են ընդդէմ թուրքին…:
Յարգանքներով՝
ՍԵՒԱԿ (ՀԱՃԻ) ՅԱԿՈԲԵԱՆ
Պաշտօնակից՝ «ՍԱՐՏԱՐԱՊԱՏ»-ը Նշած է Իր 50-ամեակը
Պուէնոս Այրէսի Թէքէեան Մշակութային Միութեան կեդրոնին մէջ տեղի ունեցած մեր պաշտօնակից՝ «Սարտարապատ»ի 50-ամեակի հանդիսաւոր նշումը:
Այս առիթով «ԶԱՐԹՕՆՔ»-ի անունով կը շնորհաւորենք անոր պատասխանատու մեր հոգեհարազատ ընկերներն ու ընկերուհիները, սիրելի «ՍԱՐՍԱՐԱՊԱՏ»-ին մաղթելով մշտադալար կանաչ գոյերթ:
ՀԵՌԱՑԱՎ ՄԵԾ ՀԱՅԸ. Ցավոք այսօր հայկական աշխարհում չէ ՌՈՊԵՐ ՀԱՏՏԷՃԵԱՆԸ, ով բռնեց հավերժի ճամփան․․․
Երկար տարիներ բախտ և հաճույք եմ ունեցել ճանաչել «Մարմարա» թերթի գլխավոր խմբագիր, գրող–հրապարակախոս Ռոպեր Հատտէճեանին, գործակցել նրա հետ, լսել նրա խոհական, փիլիսոփայական զրույցները, ընթերցել նրա գրական-հրապարակախոսական ստեղծագործությունները և առանձնակի ուրախություն ապրել, որ Պոլսում մեր մշակութային փաղանքի կարևորագույն դեմքերից մեկն է համեստ ու բարի, խորունկ ու բանիմաց այս անձնավորությունը։
Այս տխուր առիթով որոշեցի խնդրել, եթե խմբագրությունը նպատակահարմար գտնի տպագրել Ռոպեր Հատտէճեանի ծննդյան 95- ամյակի առիթով գրված իմ շնորհավորական խոսքը։
ՇՆՈՐՀԱՎՈՐԱՆՔԸ՝ ՇՆՈՐՀԱՎՈՐԱԿԱՆ ԽՈՍՔԸ՝ «ՄԱՐՄԱՐԱ» ԹԵՐԹԻ ԳԼԽԱՎՈՐ ԽՄԲԱԳԻՐ, ԳՐՈՂ–ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍ ՌՈՊԵՐ ՀԱՏՏԷՃԵԱՆԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 95- ԱՄՅԱԿԻ ԱՌԻԹՈՎ
Լրացավ հայ ազգի տաղանդավոր զավակ, գրող-հրապարակախոս, կես դարից ավել «Մարմարա», թերթի խմբագրապետ Ռոպեր Հատտէճեանի ծննդյան 95-ամյակը և գրական գործունեության 75-ամյակը։
Խորին ակնածանքով և ջերմ սիրով շնորհավորում եմ մեր Նահապետին՝ Ռոպեր Հատտէճեանին հոբելյանի կապակցությամբ, մաղթում եմ առողջություն, երկար-երկար տարիների կյանք՝ հաջողությամբ շարունակելու իր ազգանվեր առաքելությունը, իր բեղուն գրական-հրապարակախոսական գործունեությունը։
Անգնահատելի է նրա վաստակը՝ որպես հայ գրականության, հայ մամուլի ու մշակույթի երախտավորի, է՛լ առավել՝ որպես Պոլսում լույս տեսնող թերթի բազմամյա խմբագրապետի: Ավելորդ չեմ համարում մեկ անգամ ևս փաստել, որ նրա կյանքն ու գործունեությունն անսահման նվիրումի մի բացառիկ օրինակ են հայ ինքնության, գրականության, լեզվի, եկեղեցու և ազգային ոգու պահպանության գործում:
Նա կարողացել է կես դար շարունակ Ստամբուլի մեջ խմբագրել ու զարգացնել հայատառ օրաթերթը՝ որպես յուրօրինակ խոսնակ ու լրատու, այն դարձնելով համայնքի սիրելի և սպասված հասարակական, քաղաքական և գրական թերթերից մեկը: «Մարմարա»-ն լուսաբանում է համայնքի կյանքը, գրում Թnւրքիայի, Հայաստանի, ինչպես նաև Սփյուռքի մասին՝ 1940 թվականից սկսյալ, երբ Սnւրէն Շամլեանը հիմնադրեց այն: Սկզբնական շրջանում թերթը եռօրյա էր, բայց կարճ ժամանակ հետո դարձավ օրաթերթ։
Ռոպեր Հատտէճեանի ջանքերով և թերթի օգնությամբ ասպարեզ են եկել տասնյակ գրողներ ու հրապարակախոսներ, ներկայացվել են գրական-գեղարվեստական արժեք ունեցող ստեղծագործություններ, ընթերցողին հասանելի են դարձել գրական փաղանգի հրաշալի արարումներ։ Հաղթահարելով բոլոր դժվարությունները՝ նա շարունակում է պոլսահայ գրականության մյուս մեծերի լավագույն ավանդույթները՝ շուրջ ութ տասնյակ հատորներ կազմող գրական ժառանգության մեջ խտացնելով նաև նոր ժամանակների շունչն ու ոգին: «Յուշատետր» սյունակի մեջ հրատարակվող նրա ամենօրյա գրական, փիլիսոփայական խոհագրությունները հանապազօրյա հացի պես անհրաժեշտ են մեր ժողովրդին թե՛ Սփյուռքում, և թե՛ Հայրենիքում, քանի որ չկա ազգային հնչեղություն ունեցող որևէ խնդիր, որին Հատտէճեանը չանդրադառնա՝ փորձելով նաև ցույց տալ տագնապահարույց խնդիրների լուծման ուղիները:
Հիսուն տարուց ավելին Ռոպեր Հատտէճեանի նվիրումի, անխոնջ աշխատանքի ու ստեղծագործ ջանքերի շնորհիվ «Մարմարա»-ն մտել է հայ օջախները` որպես հայ միտքն ու ոգին ավանդող սիրելի ուսուցիչ և ցանկալի ավետաբեր: Նրա բազմավաստակ գործունեության և թերթի շնորհիվ սերտացել է Հայրենիք-Սփյուռք գործակցությունը, քանի որ այն տարածվում է ողջ Սփյուռքում, ինչպես նաև այն նպաստել է ստամբուլահայ համայնքի ինքնատիպ դիմագծի պահպանմանը: Հատտէճեանը պոլսահայ միտքն առաջնորդող ավագ սերնդի այն կարկառուն ներկայացուցիչներից է, ով անուրանալի դերակատարություն ունի ինչպես Հայաստանի հետ հայ համայնքի կապերի ամրապնդման ու զարգացման, այնպես էլ այդ կապերի գիտական մեկնաբանման և զարգացման գործում:
Նա մշակույթի ոլորտի այն բացառիկ անհատականություններից եք, որոնք իրենց ողջ կյանքն ու աստվածատուր շնորհը ծառայեցնում են հայապահպանությանը, հայ մշակույթի, ոգու և տեսակի պահպանմանը:
Խմբագրապետն իր բազմավաստակ գործունեությունն իրականացնելիս, իր հարուստ ստեղծագործական կենսագրությունը կերտելիս` միշտ առաջնորդվել է հայ ժողովրդին բնորոշ իմաստությամբ, գենետիկ հիշողությամբ և արյան լուսավոր կանչով:
Հատտէճեանն իր գրականությամբ, խոսքի, գրչի և անձնական օրինակի ուժով փաստում է, որ ՀԱՅ-ը Պոլսում շարունակում է իր ստեղծագործ ներկայությունը, որ Վարուժանի, Սևակի, Սիամանթոյի, Գրիգոր Զոհրապի, Հակոբ Պարոնյանի, Զահրատի, Խրախունու և պոլսահայ գրականության մյուս մեծերի հայերենը շարունակում է շողշողալ «Մարմարա»-յի էջերում ու լուսավորել հայության ճանապարհը:
Նաև իր ներկայությամբ է, որ հայությունն այսօր Թուրքիայում չի տկարանում, չի ընկրկում, զգում է իր ինքնության հորդումները և տեր է կանգնում իր ազգային պատկանելությանն ու արժեքներին, փորձում է զարգացնել Արևմտյան Հայաստանի հարուստ մշակութային ավանդույթները: Եվ, բնական է, որ նա համայն հայության կողմից է գնահատված ինչպես Պոլսում, Սփյուռքում, այնպես էլ Հայրենիքում ու արդարորեն արժանացել է բազում պարգևների՝ լինեն դրանք գրական-մշակութային, եկեղեցական, թե պետական: Գնահատելով նրա լուրջ վաստակը՝ որպես գրող, հրապարակախոս, խմբագրապետ ու մտավորական՝ ՀՀ Նախագահն արժանիորեն նրան պարգևատրել է «Մովսես Խորենացի» մեդալով և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց›› շքանշանով: Եվ նրա բազում պարգևների կողքին ավելացնում ենք ՀՀ սփյուռքի նախարարության բարձրագույն պարգևը՝ Ոսկի մեդալը:
Մաղթում եմ մեր խմբագրապետին ամուր առողջություն, որպեսզի շարունակի իր ազնիվ ու հայրենանվեր գրչով ու արվեստով Հայի մեջ ամուր պահել մեր խորհրդանշական Հոգետունը:
100-ամյակի շեմին տխուր լուրը մեծ ցավ պատճառեց Հատտէճեանին ճանաչողներին։
Անդառնալի այս կորստյան առիթով ցավակցում եմ իր հարազատներին, բարեկամներին, պոլսահայությանը և նրան ճանաչողներին:
‹‹Յիշատակն արդարոց օրհնութեամբ եղիցի և վաստակն ապրողաց օրհնեալ եղիցի››:
Հրանուշ Հակոբյան
ՀՀ սփյուռքի հիմնադիր նախարար,
ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան,
իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր