Դէպի Հայաստան ուղղորդուած խմբային անմոռանալիճամբորդութիւն:
Տեղի կ՛ունենայ յառաջիկայ Յունիս ամսուայ ընթացքին, կազմակերպուած հանրածանօթ՝ «Ախթամար Թուր Օփերեյթըրզ»ի կողմէ:
Շրջապտոյտը պիտի առաջնորդէ՝ Նայիրի Գանթարճեան:
Տեղերը սահմանափակ են: Գրանցուեցէք շուտով՝ +961 70 792 403
Սոյն թուականի Փետրուար 17-ին, Աւստրիա, Սէնթ Փյոլթըն քաղաքին մէջ իր աշխատանքները սկսաւ Եպիսկոպոսներու հաւաքը, որուն մասնակցեցան Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան քսանհինգ արքեպիսկոպոսներ եւ եպիսկոպոսներ, ներառեալ Երուսաղէմի եւ Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւններէն ժամանածները։
Արդարեւ Երեքշաբթի առաւօտեան սոյն Հաւաքին մասնակիցները մասնակցեցան Արեւագալի Ժամերգութեան։ Հոգեւոր խորհրդածութենէ եւ աղօթական առանձնացումէ ետք, կէսօրէ ետք մեկնարկեց հանդիպումը։
Եպիսկոպոսներու Հաւաքը բացուեցաւ Տէրունական Աղօթքով, որուն յաջորդեց միութեան մասին Պօղոս առաքեալին՝ Եփեսացիներուն ուղղուած նամակէն ընթերցուած հատուած մը։ Ապա, Հաւաքին մասնակիցներուն հայրական իր խօսքն ու պատգամը առցանց յղեց Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Ծայրագոյն Պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը։
Անկէ ետք, մասնակիցներուն իրենց ուղերձները յղեցին նաեւ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսը, Երուսաղէմի Հայ Պատրիարք՝ Ամենապատիւ Տ. Նուրհան Արքեպիսկոպոս Մանուկեանը եւ Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք՝ Ամենապատիւ Տ. Սահակ Արքեպիսկոպոս Մաշալեանը։
Օրակարգի քննարկումէն եւ հաստատումէն ետք, ընտրուեցաւ դիւանը, վարելու համար Եպիսկոպոսներու Հաւաքին յետագայ աշխատանքները։
Նոյն օրը, Սէնթ Փյոլթընի Մայր Տաճարին մէջ, եպիսկոպոսներու մասնակցութեամբ տեղի ունեցաւ Երեկոյեան Ժամերգութիւն, որուն առթիւ անոնց իր ողջոյնի խօսքը յղեց Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Սէնթ Փյոլթընի թեմի առաջնորդ՝ Գերապայծառ՝ Ալոիս Եպիսկոպոս Շուարցը։
Լուրը՝ Եպիսկոպոսաց Հաւաքի Դիւանէն
Իմ կարգիս ԿՈՉ՝ Աշխարհատարած Հայրենակիցներուս Հրապարակաւ Միանալու Այս Նախաձեռնութեան
Մինչ մեր Հայրենիքն ու Եկեղեցին կ՛ապրին ճգնաժամային օրեր կ՛ուզեմ մեծապէս գնահատել՝ Moderna-ի համահիմնադիր՝ Նուպար Աֆէեանին, Ամերիկայի Հայկական Համագումարի նախկին նախագահ՝ Անթոնի Պարսամեանին, բրիտանահայ վիրաբոյժ եւ Մեծ Բրիտանիոյ Լորտերու Պալատի անդամ Տէնհըմի լորտ՝ Արա Տարզիին, UCLA-ի բժիշկ եւ բարերար՝ Էրիք Էսրայէլեանին, մեծանուն գործարար՝ Վաչէ Մանուկեանին, զուիցերահայ գործարար՝ Վահէ Կապրաշին, ֆրանսահայ ֆինանսատէր՝ Ժոզէֆ Ուղուրլեանին եւ Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան Պատուոյ նախագահ՝ Պերճ Սեդրակեանին ահազանգային կոչը յանուն Հայաստանի Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուոյ անսասանութեան:
Վերոնշեալ անձնաւորութիւններուն կոչը իր բովանդակութեան մէջ արդարացիօրէն կը շեշտէ, թէ. Հայաստան կը գտնուի իր պատմութեան կարեւոր հանգրուանին մէջ։ Այս պատճառով ժամանակը չէ, որ Հայաստանի մէջ եկեղեցւոյ եւ պետութեան միջեւ ներքին բաժանումները աւելի եւս թուլացնեն աշխարհասփիւռ հայութիւնը։ Ընդհակառակը, ժամանակն է, որպէսզի մեղմացնենք եւ վերացնենք ներքին ճգնաժամը, որպէսզի Հայկական Պետութիւնը, Հայ Եկեղեցին եւ Հայ Սփիւռքը կարենան միասնաբար շարունակել դէպի խաղաղութեան եւ բարգաւաճման նոր դարաշրջան մը։ Կոչ ուղղելով սփիւռքի Հայ ժողովուրդի բոլոր զաւակներուն, որպէսզի միակամ կերպով բարձրացնեն իրենց ձայնը եւ արտայայտել իրենց կամքը դաւանելու իրենց կրօնը քաղաքական ոեւէ միջամտութիւններէ զերծ, սակայն նաեւ մշտապէս ինքնավերանորոգութեան ենթակայ եկեղեցւոյ մը հովանիին տակ:
Որպէս տրամաբանական շարունակութիւնը այս տողերուն հեղինակիս նախապէս ստորագրած յայտարարութիւններուն եւ որդեգրած կեցուածքներուն, անվերապահ կերպով կ՛որդեգրեմ վերոյիշեալ՝ սիրելի գործընկերներուս եւ տարիներու գիտակից բարեկամներուս յայտարարութեան իւրաքանչիւր խօսքը, իմ կարգին եւս կոչ ուղղելով աշխարհատարած հայրենակիցներուս, ինչպէս նաեւ ազգանուէր կազմակերպութիւններու եւ անոնց ղեկավարութեան Հայրենատէր փաղանգին, միացնել իրենց ձայնն ու կարողութիւնները յանուն մեր ինքնութեան հիմքը հանդիսացող՝ Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցիին եւ Հայրենիքին անսասանութեան:
Եկէք միասնաբար, անյապաղ ստեղծենք համահայկական անկասելի շարժում մը, որ մէկ կողմէ Հայաստանի իշխանութիւններէն կը պահանջէ՝
Անմիջապէս դադրեցնել Հայ Եկեղեցիին դէմ իր շղթայազերծած աննախադէպ եւ բաժանարար արշաւանքը, ինչպէս նաեւ դադրեցնել առանց իրաւական լուրջ հիմքերու՝ խոցելի եւ իր ձեւին մէջ ընդվզեցուցիչ պահուածքով մը ձերբակալել ու կալանաւորելը, հայեցի դաստիարակութեամբ մեզի ջամբուած՝ բացարձակ յարգանքի ենթակայ բարձրաստիճան կղերականները:
Անյապաղ դադրեցնել հակասահմանադրական վիճակ ներկայացնող, այսպէս կոչուած բարենորոգման անվաւեր շարժումը:
Նոյնպէս կը յորդորէ՝
Հայաստանի իշխանութիւններուն, որպէսզի ձեռք երկարեն Մայր Աթոռին եւ պատշաճ ու խաղաղ մթնոլորտ ստեղծել Հայ եկեղեցին շուրջ, որպէսզի ան իր աւանդական կառոյցով եւ կանոնագրով ձեռնարկէ դրական բարենորոգումներ, յօգուտ մեր հաւատացեալ Հայ ժողովուրդին հաւատքի ամրութեան:
Միաժամանակ, որդիաբար կը խնդրէ Մայր Աթոռէն՝
Դրական եւ շինիչ կերպով արձագանգել ՀՀ իշխանութեանց, երբ անոնք ձեռք երկարելու փորձեր նախաձեռնէն, ակնկալելով որ այն հիմնուած ըլլայ անկեղծ ու յարգալիր մտադրութիւններու վրայ:
Վերջապէս, անձնապէս իմ սրտագին կոչն է ազգովին միաւորուելու եւ միասնաբար դիմակալելու մեր դիմաց ծառացած բոլոր դժուարութիւնները, յանուն մեր ժողովուրդին ֆիզիքական ապահովութեան, ինքնութեան իմաստաւորումին եւ գոյատեւումին, ի փառս եւ ի յաւերժութիւն մեր Եկեղեցիին, Հայրենիքին ու Ազգին:
Դոկտ. ԱՐՇԱՒԻՐ ԿԷՕՆՃԵԱՆ
Order of Canada շքանշանակիր
Վաստակաւոր (Emeritus) անդամ ՀԲԸՄ Կեդրոնական Վարչութեան
Պատուոյ Ատենապետ ՀԱԵ Գանատահայոց Թեմական Խորհուրդին
Նախագահ՝ Թէքէեան Մշակութային Միութեան
Կեդրոնական Վարչութեան
Գիւտարար գիտնական, Փրոֆեսըր Դոկտոր,
Գանատայի Մաք Կիլ Համալասարանի
Սփիւռքահայ հանրածանօթ անձնաւորութիւններ, կը զգուշացնեն, թէ ՀՀ կառավարութեան կողմէ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հետ ունեցած վէճին մէջ ցուցաբերուած մօտեցումը վտանգ կը սպառնայ վնասել համայն հայութեան հետ Հայաստանի ունեցած կապերը այնպիսի ձեւերով, «որ նոյնիսկ Օսմանեան Կայսրութիւնը կամ Սովետական Միութիւնը չէին կարողացած ընել»։
Արդարեւ, Հինգշաբթի 12 Փետրուար 2026-ին հրապարակուած բաց նամակի մը մէջ, եօթը ստորագրողներ նշեցին, թէ «եթէ նոյնիսկ դիտաւորեալ չէ, Հայաստանի կառավարութեան մօտեցումը վտանգ կը սպառնայ խզել իր յարաբերութիւնները սփիւռքի հետ:
Նամակը ստորագրուած է Նուպար Աֆէեանին՝ Moderna-ի համահիմնադիր, Անթոնի Պարսամեանին՝ Ամերիկայի Հայկական Համագումարի նախկին նախագահ, Տէնհըմի լորտ Արա Տարզիին՝ բրիտանահայ վիրաբոյժ եւ Մեծ Բրիտանիոյ Լորտերու Պալատի անդամ, Էրիք Էսրայէլեանին՝ UCLA-ի բժիշկ, Վաչէ Մանուկեան՝ բարերար, գործարարին, Վահէ Կապրաշ՝ զուիցերահայ գործարարին, Ժոզէֆ Ուղուրլեան ֆրանսահայ ֆինանսատէրին եւ Պերճ Սեդրակեանին՝ Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան Պատուոյ նախագահ։
Այս կոչը կը հնչէ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութեան եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի գլխաւորած՝Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ միջեւ սրացող լարուածութեան ֆոնին։ Վէճը վերջին ամիսներուն սաստկացաւ, երբ իրաւական քայլեր ձեռնարկուեցան բարձրաստիճան հոգեւորականներուն դէմ եւ կառավարութեան անդամներուն, կամ ընդհանրապէս իշխող համակարցի ներկայացուցիչներուն կողմէ հրապարակայնօրէն քննադատուեցաւ Եկեղեցին:
Խմբ.
Յայտարարութիւն Հայաստանի կառավարութեան եւ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ միջեւ ընթացող հակամարտութեան վերաբերեալ
Հայերը աշխարհի ամենահին ժողովուրդներէն են, որոնք պատմականօրէն բնակած են Հարաւային Կովկասի մէջ մեր նախնիներու հողերուն վրայ: Մենք նաեւ աշխարհի մէջ քրիստոնէական հաւատքի ամենահին դաւանողներէն ենք 301 թուականէն, երբ Հայաստանը դարձաւ առաջին պետութիւնը, որ քրիստոնէութիւնը ընդունեց որպէս պետական կրօն: Այդ ժամանակներէն սկսեալ, հայերու մեծամասնութիւնը (այսօր գրեթէ 97%-ը) Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետեւորդ են:
Օսմանեան կայսրութեան անկումէն ետք հայերը բռնի տեղահանուեցան մեր հայրենի հողերէն եւ կոտորուեցան սարսափելի ցեղասպանութեան մէջ: Անոնք, ովքեր չսպաննուեցան, ստիպուած էին փախչիլ՝ հաւաքականօրէն հայկական սփիւռք դառնալով: Երբ հայերը ցրուեցան աշխարհով մէկ, մենք դիմեցինք մեր Եկեղեցիին որպէս մխիթարութեան եւ մեր հայրենիքի հետ կապի աղբիւր: Ուր ալ բնակչութիւն հաստատեցին, հայկական համայնքները յայտնի էին եկեղեցիներու եւ դպրոցներու կառուցմամբ՝ պահպանելու համար հաւատն ու էթնիք ժառանգութիւնը, որ ցեղասպանները փորձած էին ոչնչացնել:
Յետագային, երբ Սովետական Միութիւնը քայքայուեցաւ եւ սկսաւ ծնիլ նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութիւնը, սփիւռքը էական աջակցութիւն տրամադրեց Եկեղեցիին՝ տասնամեակներու խորհրդային ճնշումներէն յետոյ վերածնուելու համար: Այսօր Հայ Առաքելական եկեղեցիները աշխարհով մէկ, ներառեալ Մեծի Տան Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը Լիբանանի մէջ եւ Երուսաղէմի ու Պոլսոյ Պատրիարքութիւնները, փոխկապակցուած են, միացեալ են եւ կը ճանչնան Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Ծայրագոյն Պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին որպէս եկեղեցուոյ համաշխարհային առաջնորդ, որուն գահը Հայաստանի է՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին մէջ:
Մօտ 3 միլիոն հայեր կ’ապրին Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, մինչդեռ ընդհանուր 10 միլիոն հայերու մեծամասնութիւնը կը բնակի սփիւռքի մէջ, որոնցմէ աւելի քան մէկ միլիոնը՝ ԱՄՆ-ուն մէջ:
Վերջին շրջանին Հայաստանի մէջ քաղաքական տեւական անհամաձայնութիւնը, ներառեալ աճող հակամարտութիւնը Հայաստանի կառավարութեան ղեկավարներու եւ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ միջեւ, հասած է գագաթնակէտին՝ կառավարութիւնը կը պահանջէ հեռացնել Եկեղեցւոյ առաջնորդին, հակառակ անոր օրինական ընտրութեան Ազգային-Եկեղեցական Ժողովի կանոնակարգերուն համապատասխան: Բարձրաստիճան արքեպիսկոպոսներ բանտարկուած են քաղաքական յայտարարութիւններ ընելու մեղադրանքով, իսկ յայտնի ռուսահայ բարերար եւ գործարար մը բանտարկուած է Եկեղեցւոյ դիրքորոշման հրապարակայնօրէն աջակցութիւն յայտնելու համար:
Եկեղեցւոյ ղեկավարութեան վրայ հետեւողական յարձակումները եւ անոր առաջնորդի հարկադրական հեռացման սպառնալիքները ուղղակի սպառնալիք կը հանդիսանան աշխարհի բոլոր հայերուն համար, ովքեր կ’ապաւինի Եկեղեցուն հոգեւոր սնուցման համար:
Կոչ կ’ընենք, որ եկեղեցական կառավարման հետ կապուած բոլոր հարցերը լուծուին Եկեղեցւոյ կառավարման մարմիններու միջոցով, որոնք կը գործեն 18 դարէ իվեր՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ ուսմունքի եւ աւանդոյթներու համաձայն: Եկեղեցին արդեն հրաւիրած է եպիսկոպոսաց ժողով, որ պէտք է Փետրուարի 16-էն 19-ը տեղի ունենայ Վիեննայի մէջ: Ցաւօք, կառավարութիւնը, ըստ տեղեկութիւններու, իրաւական ծանուցումներ յանձնած է մի քանի եպիսկոպոսներու՝ արգիլելով անոնց երկրէն ազատ դուրս գալը եւ ժողովին մասնակցելու անոնց իրաւունքը: Ժողովին կը յաջորդէ Ազգային-Եկեղեցական Ժողովի հաւաք՝ քննարկելու ընթացիկ մարտահրաւէրները եւ առաջարկելու արդիականացման ուղղի՝ եկեղեցւոյ երկարամեայ աւանդոյթներուն եւ կանոններուն համահունչ:
Եկեղեցւոյ ինքնակառավարումը շարունակական բարելաւման եւ բարեփոխման համար կարեւորագոյն նշանակութիւն ունի: Այն կը կազմակերպէ պարբերական ժողովներ՝ իր եպիսկոպոսներու հաւաքներ, ինչպէս նաեւ Ազգային-Եկեղեցական Ժողովներ (ԱԵԺ), որոնք կարեւորապէս կը ներառնեն աշխարհականներ եւ հոգեւորականներ: Այս մարմինը եկեղեցւոյ բարձրագոյն կառավարման մարմինն է, եւ միայն այս մարմինն է որ կ’ընտրէ Կաթողիկոսին: Այս Ժողովը նաեւ կարող է քուէարկել Եկեղեցւոյ կանոններու, կանոնակարգերու եւ կրօնական կարգերու փոփոխութիւններու համար:
Մենք կոչ կ’ընենք Հայաստանի կառավարութեան եւ Հայոց Եկեղեցիին լուծել բոլոր տարաձայնութիւնները՝ յարգելով Եկեղեցւոյ ինքնակառավարման կանոնները, յարգելով քաղաքական գործունէութեան եւ եկեղեցւոյ առաքելութեան բաժանումը եւ պաշտպանելով սփիւռքի հայերու իրաւունքը՝ դաւանելու իրենց հաւատքը առանց կառավարութեան կողմէ քաղաքական միջամտութեան ազդեցութեան: Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու սերունդներու համար բոլոր հայերուն ոչնչացնելու ձախողած առաքելութեան մասին յիշողութիւնը եւ մեր յետագայ երկար վերածնունդ ճանապարհը ընթացիկ իրադարձութիւնները կը դարձնեն յատկապէս ցաւոտ եւ սպառնացող: Եկեղեցին է, որ օգնած է մեր ժողովուրդին վերապրելու եւ վերածնուելու Ցեղասպանութենէն ետք, Եկեղեցին է, որ օգնած է վերածնելու հայկական հոգին, եւ նոյն Եկեղեցին է, որ անհրաժեշտ է աշխարհասփիւռ ազգի բարգաւաճման համար: Նոյնիսկ եթէ այն դիտաւորեալ չէ, Հայաստանի կառավարութեան մօտեցումը կը վտանգէ կտրել իր յարաբերութիւնները սփիւռքի հետ՝ բան մը, որ չկարողացան ընել նոյնիսկ Օսմանեան կայսրութիւնը կամ Խորհրդային Միութիւնը:
Հայոց եկեղեցին հոգեւոր սնունդ կը ջամբէ բոլոր հայերուն, ներառեալ հայերու մեծամասնութեան, որոնք կ՛ապրին Հայաստանէն դուրս: Անհատի, կառավարութեան կամ որեւէ արտաքին մարմնի կողմէ ցանկացած յարձակում կամ միջամտութիւն Եկեղեցւոյ կառավարման կամ գործունէութեան նկատմամբ ուղղակի ազդեցութիւն ունի աշխարհասփիւռ հայերուն վրայ: Որպէս Միացեալ Նահանգներու եւ շատ այլ երկրներու ներկայիս քաղաքացիներ, սփիւռքահայերը պարտաւոր են օգնութիւն հայցել մեր սեփական կառավարութիւններէն, ներառեալ քաղաքական միջոցներ եւ անհրաժեշտութեան դէպքին իրաւական գործողութիւններ՝ մեր կրօնական իրաւունքները պաշտպանելու համար: Այս իրաւունքները կը ներառեն Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ ինքնակառավարման ապաւինիլը՝ հաստատուած կանոններով եւ աւանդոյթներով, որոնք սկիզբ առած են քրիստոնէութեան ամենավաղ օրերէն:
Հայաստանը կանգնած է իր պատմութեան կարեւոր մէկ խաչմերուկին վրայ: Հայաստանի մէջ Եկեղեցւոյ եւ պետութեան միջեւ ներքին բաժանումները պէտք չէ աւելի թուլացնեն աշխարհասփիւռ հայ ազգին: Ժամանակն է հանգստացնել այս ներքին ճգնաժամը, որպէսզի Հայոց պետութիւնը, Հայոց Եկեղեցին եւ հայկական սփիւռքը կարողանան առաջ շարժիլ դէպի խաղաղութեան եւ բարգաւաճման նոր դարաշրջան: Մենք կոչ կ’ընենք սփիւռքի բոլոր հայերուն բարձրացնել իրենց հաւաքական ձայները եւ պահանջել իրենց իրաւունքի իրականացումը՝ դաւանելու իրենց կրօնը քաղաքական միջամտութենէն ազատ ինքնաբարեփոխուող եկեղեցւոյ մէջ:
Սոյն յայտարարութիւնը ստորագրած են Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու վերապրողներու ժառանգներ եւ Հայոց համաշխարհային Եկեղեցւոյ զաւակներ՝ Նուպար Աֆէեան, Էնթոնի Պարսամեան, Լորտ Արա Տարզի, Էրիք Իսրայէլեան, Վաչէ Մանուկեան, Վահէ Կապրաշ, Ժոզէֆ Ուղուրլեան եւ Պերճ Սեդրակեան:
Քանի մը օր առաջ Արման Սարոյեանը՝ ՀԱԵ Մասյատոցնի թեմի նախկին առանորդ՝ նախկին Գէորգ Եպիսկոպոսը, տիրադաւներու ջաղացքին դարձեալ ջուր լեցնող անճիշտ եւ անհեթեթ յայտարարութիւն մը ըրած է:
Ըստ կարգալոյծ եպիսկոպոսին, Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը կասկածի տակ դրած է Հայոց Եկեղեցւոյ դաւանաբանական ինքնութիւնը՝ Ռուսաստանի եւ Նոր Նախիջեւանի թեմի կանոնադրութեան մէջ մեր եկեղեցիին անուան մէջ Ուղղափառ եզրը աւելցնելով։
Նշեալ ամօթալի յայտարարութիւնը մէկ բան կը հետապնդէ. Մոլորեցնել հանրութիւնը եւ Հայոց Հայրապետը ցոյց տալ իբր ռուսական ազդեցութեան տակ եղող անձ:
Ըստ Արման Սարոյանի կատարած յայտարարութեան կողմնակալ եւ անհեթեթ հետեւութիւններուն, իբր թէ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը այս ձեւով Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին գաղտնաբար միաձուլած է Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցւոյ հետ։
Անշուշտ այս սուտն ու կեղծիքը, պէտք է ՀՀ իշխանութիւններուն, եկեղեցւոյ դէմ արշաւին ծիրէն ներս դիտարկել: Ո՛չ աւելի, ո՛չ պակաս:
Յոյսով ենք, որ «բարեկարգչութեան» ռահվիրայ Նիկոլ Փաշինեանը, Սարոեանին երեւակայածին խօսքերուն վստահելով դատարանի չի դիմեր Հայ Եկեղեցւոյ դաւանական ինքնութիւնն ու անկախութիւնը իբր թէ վերականգնելու համար…։
Աստուծոյ առջեւ եւ պատմութեան համար պէտք է վկայել, որ Հայ Եկեղեցին իր իսկութեան մէջ ուղղափառ եկեղեցի է։ Սակայն մեր եկեղեցուոյ ուղղափառութիւնը Ռուս կամ Յոյն եկեղեցիներէն հիմքովին կը տարբերի, ինպէս նաեւ կը վկայէ այսօր Ռուսաստանի Վոլկոկրատ քաղաքաին մէջ իր հովուական առաքելութիւնը իրագործող Տէր Մաղաքիա Օհանեանը, ընկերային համացանցի իր էջին վրայ երէկ ըրած իր գրառումով:
Նշեալ եկեղեցիներուն հետ Հայ Առաքելական Եկեղեցին չունի կանոնական յարաբերութիւններ եւ հաղորդակցութեան միութիւն։ Հայ Եկեղեցին կը դասուի հին արեւելեան (ոչ Քաղկեդոնական՝ Ղպտի, Ասորի, Եթովպիական, Հնդիկ մալանկար) ուղղափառ եկեղեցիներու շարքին։ Հետեւաբար ո՛չ մէկ դաւանական խնդիր կայ, նույնիսկ երբ Ռուսաստանի եւ Նոր Նախիջեւանի թեմի կանոնադրութեան մէջ մեր Եկեղեցւոյ պաշտօնական անուան կողքին աւելցուած ըլլայ «ուղղափառ» եզրոյթը։
Ի միջի այլոց, «Հայ Առաքելական Ուղղափառ Եկեղեցի» անունը ոչ միայն Ռուսաստանի մէջ, այլ նաեւ սփիւռքի շատ մը գաղթօճախներուն մէջ ընդունուած է, մինչ ուղղափառ կամ օրթոտոքս եզրը Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի գահակալութենէն շատ առաջ գործածութեան մէջ մտած էր Հայկական շատ մը գաղփօճախներուն մէջ։
Աւելին, ՀԱԵ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան պաշտօնական կայքը տարիներէ ի վեր կը կրէ հետեւեալ անունը կամ հասցէն. www.armenianorthodoxchurch.org։ Աւելի եւս խորանալով կ՛արժէ այստեղ իբրեւ օրինակ նաեւ նշել, թէ լիբանահայութեան առաքելական համայնքին պատկանող զաւակներուն լիբանանեան անցագրին և պետական բոլոր գրանցումներուն մէջ, տուեալ անձին անուան դիմաց նշուած է «Հայ Օրթոտոքս» եւ այնտեղ, մեր կրօնական պատկանելիութիւնը հաստատող սոյն անուանումը կը կիրառուի Լիբանանի 1932 թուականի մարդահամարէն ի վեր, երբ Գարեգին Բ. Վեհափառը նոյնիսկ աշխարհ եկած չէր…։ Լիբանանի խորհրդարանին մէջ 128 երեսփոխանական աթոռներէն հինգը, այսօր տասնամեակներէ ի վեր վերապահուած է , ըստ տեղական հասկացողութեան՝ «Հայ օրթոտոքս» համայնքին, որ ուրիշ բան նկատի չունի բացի՝ Հայ Առաքելական համայնքին պատկանող իր քաղաքացիներէն։
Ամփոփելու համար, եւ հմնուելով վերոյիշեալին վրայ, պէտք է միանգամընդմիշտ հաստատել, որ Ուղղափառ բառին օգտագործումը կամ յաւելումը Հայ Առաքելական մեր Սուրբ Եկեղեցւոյ անուան վրայ երբե՛ք չի նշանակեր դաւանաբանական ինքնութեան կորուստ, առաւել եւս բնաւ չի նշանակեր անշուշտ ձուլում՝ այնպէս ինչպէս, որ նենգաբար խեղաթիւրուած կերպով կը ներկայացնէ տիրադաւ նախկին Գէորգ եպիսկոպոսը։
Աստուած անսասան պահէ Հայաստանի Առաքելական Սուրբ եկեղեցին ու անոր օծեալ Հայրապետը յօգուտ մեր դարաւոր ազգին ու Հայրենիքին:
Առաջ Աստուած:
ՍԵՒԱԿ ՅԱԿՈԲԵԱՆ
ՍՈՆԱ ԱՂԵԿԵԱՆ
Մինչ Պաքու կը խօսի «խաղաղութեան», «եղբայրութեան» եւ «համակեցութեան» մասին, Ալիեւ, իր պատմաբաններուն ձեռքով, բաց բնաբանով (text) կը յայտարարէ, որ Երեւան ազրպէյճանական քաղաք է։ Արդեօ՞ք խաղաղութեան ձեռք բերո՞ւմ է, թէ տարածքային հաւակնութեան պաշտօնական ձեւակերպում։
«Արեւմտեան Ազրպէյճան» կոչուած թեզը ոչ թէ գիտական յայտնագործութիւն է, այլ քաղաքական պատուէր, որ կը սպասարկէ մէկ նպատակի՝ Հայաստանի հանդէպ պատմական իրաւունքներու կեղծում եւ ապագայ պահանջներու նախապատրաստում։
530 քարայր, «վաղ ազրպէյճանական մշակոյթ», «ամենահին էթնոմշակութային շրջան». ասոնք բոլորը կեղծ գիտութիւն են, որ չունին որեւէ լուրջ ընդունուած հաստատում միջազգային ակադեմական հանրութեան կողմէ։ Ազրպէյճանական ժողովուրդը իբրեւ էթնոս ձեւաւորուած է միջնադարուն, մինչդեռ Երեւան հազարամեակներ շարունակ հայկական քաղաք եղած է, սկսեալ Էրեբունիէն՝ մ.թ.ա. 782 թուականէն։
Երեւանի «հիմնադրումը» 16-րդ դարուն ներկայացնելը պարզապէս պատմական ձեռնավարութիւն է (manipulation) է. անիկա լաւագոյն պարագային կը վերաբերի օտար կայսրութիւններու վարչական կառոյցներուն, ոչ թէ քաղաքակրթական ծագման։ Քաղաքը չի սկսիր բերդի մը վերանուանումէն։
Մզկիթի գոյութիւնը Երեւանի մէջ ներկայացնել իբրեւ «ազրպէյճանական ներկայութեան ապացոյց», այն պարագային երբ Արցախի եւ Նախիջեւանի մէջ համակարգուած կերպով ոչնչացուած են հազարաւոր հայկական եկեղեցիներ, գերեզմանատուներ ու խաչքարեր, միջազգային հանրութեան աչքին առջեւ իրագործուած մշակութային ցեղասպանութեան ֆոնին, պարզապէս ստահակութիւն է։
Եւ ամէնէն կարեւորը. երբ Ալիեւ կը խօսի «վերադարձի իրաւունքէն», «վիրաւոր պատմական արդարութենէն» ու «Արեւմտեան Ազրպէյճանէն», ան կը խօսի ոչ թէ անցեալի, այլ ապագայի մասին։ Այս նոյն ձեռագիրով սկսաւ Արցախի դէմ պատերազմը։
Ուստի, մինչ մեզ կը պարտադրեն «խաղաղութեան օրակարգ», պէտք է յստակ ըսել՝ խաղաղութիւն չի կրնար ըլլալ, երբ միաժամանակ կը յայտարարուի, թէ Երեւանի նման քաղաք մը «ազրպէյճանական է»։
Ասիկա ոչ միայն պատմաբաններու վէճ է, այլ պետական մակարդակով տարածքային պահանջ, եւ անոր անտեսումը յանցաւոր թեթեւամտութիւն է։
Ստորեւ կը ներկայացնեմ «եղբայրական» երկրի տեղեկատուական կայքերէն մէկով 2026 թուականի Փետրուար 6-ին հեռարձակուած թողարկման իմ թարգմանութիւնը (հաղորդումի տեսրիզը կը տեղադրեմ ստորեւ):
Արեւմտեան Ազրպէյճանը պատմական ազրպէյճանական հողերու ամենավաղ էթնոմշակութային շրջաններէն է։ Աստեղ ձեւաւորուած է ազրպէյճանական ժողովուրդի ամենահին մշակոյթներէն մէկը։
Գիտական հետազօտութիւններուն համաձայն՝ վաղ հնագիտական ժամանակաշրջաններէն սկսեալ, այս տարածքին մէջ յայտնաբերուած է աւելի քան 530 քարայր, որոնք ծառայած են իբրեւ հին ազրպէյճանական բնակավայրեր։
Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի պատմութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկի Արեւմտեան Ազրպէյճանի պատմութեան բաժնի վարիչ Ճապի Պահրամովի խօսքով, 16-րդ դարու սկիզբը, աստեղ հիմնուած է առաջին վարչական կառավարման կեդրոնը, որ կը պարունակէր 19 մահալլա (այսօրուայ հասկացողութեամբ՝ թաղամաս, իսկ բառացի՝ տեղուանք)։ Հէնց այդ ժամանակէն ալ դրուած է հին ազրպէյճանական Իրեւան քաղաքի հիմը։ Սկիզբին Իրեւան իբրեւ բերդ կառուցուած էր, յետոյ, դարերու ընթացքին ան ձեւաւորուած է իբրեւ քաղաք, որ 1918 թուականին պաշտօնապէս ստացած է խոշոր բնակավայրի կարգավիճակ։ Հիմա այնտեղ ազրպէյճանական բան չկայ։ Կայ ընդամէնը մէկ մզկիթ, որ կը ներկայացնեն իբրեւ իրանական, եւ 2016 թուականին ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան որոշումով /ի նկատի ունի ՀՀ կառավարութեան 10․12․2015 թ․, N 1499-Ն որոշումը/ 99 տարով անիկա վարձակալութեան յանձնուեցաւ Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան։
Այսօր ազրպէյճանցի գիտնականները պատրաստած են լայնածաւալ նախագիծ մը՝ Արեւմտեան Ազրպէյճանի անիրական (virtual) հանրագիտարանային հաւաքածոյ մը, որ կը պարունակէ մօտ 5000 էջ եւ 16 գրացուցակ (catalogue), որոնք կ’ընդգրկեն Արեւմտեան Ազրպէյճանի քաղաքները եւ գիւղերը, որոնց անունները փոխուած են մինչեւ 1918 թուականը։ 15 տարուան մէջ, մեզի յաջողած է գտնել բոլոր արխիւային փաստաթուղթերը, որոնցմով փոխած են տեղանունները եւ փաստաթուղթերը կազմուած են ռուսական նախագիծերով։
Արեւմտեան Ազրպէյճան ունի նաեւ ժողովրդական արուեստի աւանդութիւններ, աւանդական արհեստներ, փայտի փորագրութիւն եւ խեցեգործութիւն (ceramics), որոնք կ՛արտացոլացնեն տեղի բնակիչներուն բարձր մակարդակը։ Երաժշտութիւնը, ժողովրդական երգերը, պարերը եւ ծիսական բանահիւսութիւնը, տօնակատարութիւնները եւ ժողովուրդին հոգեւոր կեանքը։
Արեւմտեան ազրպէյճանցիներ ունին աւանդութիւններ, որոնք հիմնական (organic) կերպով կապուած են ամբողջ Ազրպէյճանի մշակոյթին հետ եւ կ’արտացոլեն տարածաշրջանին հարուստ պատմական ժառանգութիւնը։
Տարածուած կարծիքը, թէ Ռուսաստանի տարածաշրջան ժամանելէն առաջ կրթական համակարգ չէ եղած, ճիշդ չէ։ Արխիւային փաստաթուղթերը կը վկայեն, թէ ռուս-թաթարական դպրոցի ստեղծումէն առաջ ալ կրթութիւն իրականացուած է։ Աւելին, Երեւանեան ճեմարանի եւ մարմնամարզական (gymnastics) ուսուցիչներէն միքանին տեղւոյն հոգեւորականներն էին։
Տեղւոյն բնակչութիւնը կը խօսէր երեք լեզուով՝ թրքերէն, արաբերէն եւ պարսկերէն, ինչ որ կը հերքէ այն պնդումը, որ անոր անգրագիտութիւնը գիտութեան, մշակոյթի եւ ռազմական գործերուն մէջ նշանակալի ներդրում ունեցած է Ազրպէյճանի զարգացման գործին մէջ։ Արեւմտեան Ազրպէյճանի մէջ ծնածները ազրպէյճանական մշակոյթին եւ գիտութեան տուած են ականաւոր անհատականութիւններու մէկ ամբողջ համաստեղութիւն։ Այս բոլորը կը հաստատեն, որ Արեւմտեան Ազրպէյճանի մշակութային ժառանգութիւնը ազրպէյճանական ժողովուրդին պատմութեան եւ մշակոյթին անբաժան մասը կը կազմեն,- կը հնչէ սոյն թողարկման աւարտին:
Ազրպէյճանական տեսերիզը դիտելու համար սեղմել հետեւեալ կապին վրայ.
Տեսանկիւն
«Ուր որ թրքական կօշիկը կոխէ, հոն խոտ չ’աճիր»:
Վիքթոր Հիւկօ
Փետրուար 4-ին եւ 5-ին հրապարակուած հաղորդումներուն համաձայն, Ապու Տապիի մէջ տեղի ունեցած դիւանագիտական իրադարձութիւններուն եւ Ազրպէյճանի մէջ կայացած դատական քայլերուն միջեւ կայ զարմանալի եւ փաստագրուած հակադրութիւն մը։
Արդարեւ, երէկ՝ Փետրուար 4-ին, Հայաստանի Վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանը եւ Ազրպէյճանի Նախագահ Իլհամ Ալիեւը Ապու Տապիի մէջ «արժանացան» «Մարդկային Եղբայրութեան Զայէտ» 2026 թուականի մրցանակին: Մրցանակը տրուեցաւ հակամարտութիւնը դադրեցնելու իրենց գործադրած ջանքերուն ճանաչումով, որուն ընթացքին երկու ղեկավարներն ալ յայտարարեցին, որ «հակամարտութեան էջը փակուած է»: Փաշինեան նշեց, որ արարողութիւնը կը հաստատէ խաղաղութեան համաձայնագիրը եւ յայտնեց, որ «խաղաղութիւնը միակ ճշմարիտ մխիթարութիւնն է» տարածաշրջանին համար:
Նշեալ զոյգը պատուուեցան խաղաղութեան համաձայնագիր կնքելու եւ «խաղաղութեան օրակարգը առաջ մղելու» իրենց «ջանքերուն» համար:
Պէտք է յիշել, որ մրցանակը կը ներառէ $1 միլիոն տոլարի դրամական պարգեւ իւրաքանչիւր կողմին համար: Արարողութենէն առաջ, երկու ղեկավարները առանձին հանդիպում մը ունեցան երկկողմանի յարաբերութիւնները եւ տարածաշրջանային կայունութիւնը քննարկելու համար:
Այսօր՝ Փետրուարի 5-ին զուգահեռ իրականութեամբ մը, Պաքուի մէջ ցմահ դատավճիռներ արձակուեցան պատերազմի եւ հակամարտութեան իբրեւ հետեւանք գերեվարուած՝ Արցախի քաղաքական եւ ռազմական բարձրաստիճան ղեկավարներ:
Ապօրինաբար բանտարկուած ղեկավարներէն ցմահ դատապարտուածներուն կարգին են Արցախի նախկին Նախագահներ Արայիկ Յարութիւնեանը, նախկին Արտաքին Գործոց Նախարար Դաւիթ Բաբայեանը, Պաշտպանութեան Բանակի նախկին հրամանատար Լեւոն Մնացականեանը, անոր տեղակալ Դաւիթ Մանուկեանը եւ Ազգային Ժողովի նախկին խօսնակ Դաւիթ Իշխանեանը։ Նոյն շինծու դատավարութեան ընթացքին, նախկին Նախագահներ Բակօ Սահակեանը եւ Արկադի Ղուկասեանը դատապարտուեցան 20 տարուան բանտարկութեան։ Աւելին, եօթը այլ հայ գերիներ դատապարտուեցան 15-էն 19 տարուան բանտարկութեան ժամկէտներու:
Հակառակ խաղաղութեան հռետորաբանութեան եւ Յունուար 2026-ին չորս հայորդիներու ազատ արձակման, այսօր՝ նուազագոյնը 19, եւ գուցէ աւելի, հայորդիներ կը մնան գերութեան մէջ՝ Պաքուի մէջ եւ այս տակաւին չհաշուած Արցախի բռնագրաւեալ բնակավայրերէն անյայտ կորածները:
Մարդկային իրաւունքներ պամտպանող խումբեր եւ իսկական հայրենատէր հայորդիներ դատավարութիւնները արդարօրէն կը նկարագրեն իբրեւ կեղծ ընթացակարգեր, մինչ գերիները կը բնութագրուին ոչ նուազ քան քաղաքական պատանդներ:
Անընդունելի է, որ նշեալ դատավճիռները տեղի կ’ունենան երկու երկիրներու պատասխանատու մարդկանց «եղբայրական յարաբերութիւններուն» եւ խաղաղութեան տօնակատարութիւններուն ֆոնին:
Թրքական (ազրպէյճանական) բառքերու շատ յարիր սոյն ընթացքը, եթէ հասկնալի երեւոյթ է թուրքը լաւ ճանչցողին համար, խաղաղութիւն մուրացող հայկական կողմին այս ընթացքը, ոչ միայն անընդունելի է, այլ դավաճանութիւն է, եւ ինչու չէ, սահմանադրական կոպիտ խախտում երբ տուեալ ինքզինք յարգող պետութեան մը նուազագոյն պարտականութիւնն է իր քաղաքացիներուն իրաւունքներուն տէր կանգնիլ, ուր ալ գտնուին անոնք:
Շատ մը քաղաքակիրթ պետութիւններու անցագիրը իր առաջին էջին վրայ, իր պետութեան անունով, վեր ի վարոյ հետեւեալը նշելով կը պահանջէ առ որ անկ է, «թոյլ տալ տուեալ անձին անարգել անցնի, առանց արգելքի կամ խոչընդոտի, եւ տրամադրել այնպիսի օգնութիւն եւ պաշտպանութիւն, որոնք կրնան անհրաժեշտ ըլլալ»։
Սոյն դիւանագիտական ուղերձը սակայն, իրողութեան հետ ոչ այնքան անհամապատասխան ժողովրդական որոշ չափով չափազանցուած մեկնաբանութեան մը առաջնորդած է, օրինակ Մեծն Բրիտանիոյ պարագային որուն, ըստ ժողովրդային մեկնաբանութեան, «Մեծն Բրիտանիոյ Միապետը պատրաստ է իր նաւատորմիղը շարժելու իր մէկ քաղաքացին պաշտպանութեանը համար»…:
Մինչ ըստ ընդհանրական ընկալումի, ուրիշներ պատրաստ են իրենց քաղաքացիին կամ ազգակիցին համար նաւատորմիղ շարժելու, մեր իշխանութիւնները, այս խայտառակ ընթացքով իրենց ի՞նչն է, որ կը շարժեն արդեօք….:
ՍԵՒԱԿ ՅԱԿՈԲԵԱՆ
Չորեքշաբթի 4 Փետրուարին, Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ Արցախի մնայուն ներկայացուցչական շէնքը այցելեցին Զուիցերիոյ Ազգային խորհուրդի անդամներ՝ Էրիխ Ֆոնտոպելը եւ Շտեֆան Միւլլեր Ալթեմաթը: Իրենց կ՛ընկերակցէր «Քրիստոնէական Համերաշխութիւն Միջազգային» (CSI) իրաւապաշտպան կազմակերպութեան նախագահ Ճոն Էյպները։
Պատուիրակութեան կ’ընկերակցէին նաեւ նոյն կազմակերպութեան պատասխանատու Ճոէլ Վելտկամպը եւ Գերմանացի կրօնական՝ Հայր Փիթըր Ֆուքսը։
Հանդիպումին ներկայ էին ԱՀ նախագահին պաշտօնակատար, ԱԺ նախագահ Աշոտ Դանիէլեան, ԱՀ ԱԺ փոխնախագահ Գագիկ Պաղունցը, ԱԺ խմբակցութիւններու ղեկավարները, ԱՀ ՄԻՊ-ը եւ Արցախի ժողովուրդին իրաւունքներուն պաշտպանութեան հանձնախումբի ներկայացուցիչը։
Հանդիպումին սկիզբը, Աշոտ Դանիէլեան Արցախի Հանրապետութեան «Երախտագիտութիւն» մետալով պարգեւատրեց Էրիխ Ֆոնտոպելին եւ շնորհակալագիրեր յանձնեց Շտեֆան Միւլլեր Ալթեմաթին ու Ճոն Էյպներին։ Ապա, Աշոտ Դանիէլեան ներկայացուց Արցախի ժողովուրդին իրաւունքներուն վերականգնումին համար տարուող աշխատանքներուն քաղաքական ուղղուածութիւնը, ինչպէս նաեւ անդրադարձաւ ժողովուրդին ընկերային եւ հոգեբանական ընդհանուր կացութեան։
Էրիխ Ֆոնտոպելը եւ Շտեֆան Միւլլեր Ալթեմաթը ներկայացուցին Շուէտիոյ երկու խորհրդարանական պալատներուն կողմէ 2025 թուականին ընդունուած «Լեռնային Ղարաբաղի համար խաղաղութեան ֆորում․ հայերուն վերադարձին հնարաւորութեան ապահովում» բանաձեւին կատարման ընթացքը եւ այդ ուղղութեամբ տարուող աշխատանքները։
Մասնակիցները տեսակէտներ փոխանակեցին երկուստեք համագործակցութեան եւ յետագայ ծրագիրներու իրականացման ուղղութեամբ նախատեսուող քայլերուն մասին։
*****
Յիշեցնենք, որ Զուիցերիացի Խորհրդարանի անդամ Էրիխ Ֆոնտոպելը իր արդար և ուժեղ կեցուաքներով եւ յայտարարութիւններով,կը հանդիսանայ Հայ Ժողովուրդին ընդհանրապէս եւ մասնաւորապէս Արցախահայութեան դատին ուժեղ պաշտպանն ու բարեկամը:
Քրիստոնէական Համերաշխութեան Միջազգային կազմակերպութեան նախագահ՝ Դոկտ. Ճոն Էյպնըր գլխաւորելով հեղինակաւոր պատուիրակութիւն մը, վերջին երկու օրերուն Հայաստան այցելած են, որուն ընթացքին այցելելով Մայր Աթոռ, զօրակցական հանդիպում մը ունեցած են Նորին Սրբութիւն ՏՏ Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին հետ:
Ըստ Դոկտ. Էյպնըրին վկայութեան, իրենք Վեհափառը գտած են «ամուր, հաստատուն կանգնած, պաշտպանելու ազգը, իր հօտը եւ կատարելու իր առաքելութիւնը»։
Պատուիրակութեան անդամները Վեհափառ Հայրապետին ներկայացուցած են Հայաստան իրենց այցելութեան նպատակները եւ իր օրհնութիւնը ստացած:
Քրիստոնէական Համերաշխութեան Միջազգային Կազմակերպութիւնը (CSI)
Առաքելութիւն Իրականացուց Հայաստանի Մէջ
Աշխարհածանօթ կրօնական ազատութեան կազմակերպութիւնը՝ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ հալածանքին մասին՝ փաստահաւաք առաքելութիւն մը ստանձնեց ՝ Ուաշինկթընի մէջ կայացող Միջազգային Կրօնական Ազատութեան Գագաթնաժողովին հետ զուգահեռ: Երեւանի մէջ մամլոյ ասուլիս մը յաջորդեց։
Քրիստոնէական Համերաշխութեան Միջազգային Կազմակերպութեան պատուիրակութիւնը (CSI) Փետրուար ամսուայ առաջին շաբաթը այցելեց Հայաստան՝ նպատակ ունենալով իրականացնել փաստահաւաք առաքելութիւն մը՝ Հայաստանի կառավարութեան կողմէ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ դէմ ձեռնարկուած խստագոյն քայլերուն շուրջ։
Այցելութիւնը եզրափակուեցաւ Երեւանի «Իպիս Հոթէլ Սենթր»-ի մէջ տեղի ունեցած համատեղ մամլոյ ասուլիսով մը, Հայաստանի մէջ Քաղաքական Իրաւունքներու Կեդրոնին (ACPR) հետ, որ Երեւանի մէջ հաստատուած մարդկային իրաւունքներու ոչ կառավարական կազմակերպութիւն մըն է, որ արտադրած է կառավարութեան հակա-եկեղեցական արշաւին վերաբերեալ համապարփակ իրաւական զեկոյց մը։ Զուիցերիոյ խորհրդարանի անդամ Էրիխ Վոնթոպելը նոյնպէս մասնակցեցաւ այցելութեան եւ մամլոյ ասուլիսին։
Ասուլիսը վարեց՝ Լիքա Թումանեանը: Անգլերէն լեզուով ընթացող մամլոյ ասուլիսը տեղւոյն վրայ Հայերէնի կը թարգմանէր՝ Նայիրի-Կրէյս Պարտաքճեանը:
Մամլոյ ասուլիսը ուղիղ հեռարձակումով ցուցադրուեցաւ 3 Փետրուարին, Երեւանի ժամանակով երեկոյեան ժամը 5-ին (Ուաշինկթընի ժամանակով առաւօտեան ժամը 8-ին)։
CSI-ի փաստահաւաք առաքելութիւնը կայացաւ այն ժամանակաշրջանին, երբ կրօնական ազատութեան փորձագէտները եւ ոչ կառավարական կազմակերպութիւնները հաւաքուած էին Ուաշինկթընի մէջ՝ Միջազգային Կրօնական Ազատութեան Գագաթնաժողովին համար, եւ ԱՄՆ-ի փոխ նախագահ Ճէյ. Տի. Վանսիի կողմէ Փետրուար ամսուայ ընթացքին Հայաստան եւ Ազրպէյճան կատարելիք այցելութենէն առաջ։
«Կրօնական ազատութեան պայմանները կտրուկ կերպով վատթարացած են Հայաստանի մէջ՝ այս ամրան սկիզբէն ի վեր», յայտնեց Ժոէլ Վելտկամփ, CSI-ի փաստաբանական բաժանմունքի տնօրէնը։ «Մենք յոյս ունինք, որ այս այցելութիւնը ուշադրութեան կեդրոն կը բերէ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ դէմ ուժգնացող հալածանքը՝ Գագաթնաժողովի մասնակիցներուն համար»։
Պատմութեան Համառօտ Ակնարկ
Յունիս 2025-էն ի վեր, Հայաստանի կառավարութիւնը բանտարկած է չորս եպիսկոպոս եւ մէկ քահանայ։ Տասնեակ ուրիշներ նոյնպէս ձերբակալուած են, ներառեալ՝ եկեղեցական աշխատողներ, ձերբակալուած հոգեւորականներու փաստաբաններ, հոգեւորականներու ընտանիքի անդամներ եւ եկեղեցւոյ հանրային կողմնակիցներ։ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան հրապարակայնօրէն խոստացած է հեռացնել համայն աշխարհի Հայ եկեղեցւոյ գլուխը՝ Նորին Սրբութիւն Տ. Տ. Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը իր պաշտօնէն, եւ փոխարինել զայն պետութեան կողմէ նշանակուած յանձնախումբի կողմէ ընտրուած դէմքով մը։
Հայաստանի մէջ տիրող անապահով վիճակին պատճառով, Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցին վերջերս ծրագրած է իր Եպիսկոպոսական Ժողովը 16-19 Փետրուարին կայացնել Աւստրիոյ մէջ, Հայաստանի փոխարէն։
Նոյեմբեր 2025-ին, Հայաստան կատարած նախորդ այցելութեան ընթացքին, Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին «Աղօթքի Նախաճաշ»-ին հետ միատեղ, CSI-ի պատուիրակութիւնը հանդիպումներ ունեցաւ տեղական քաղաքացիական հասարակութեան առաջնորդներուն հետ, ինչպէս նաեւ ձերբակալուածներուն ընտանիքի անդամներուն եւ փաստաբաններուն հետ։
«Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ հալածանքը Հայաստանի կառավարութեան կողմէ՝ գալիք օրերու սարսափելի նշան մըն է, ոչ միայն հայ ժողովուրդին համար, այլ նաեւ միջազգային հասարակութեան բոլոր անդամներուն համար, որոնք կը գնահատեն կրօնական ազատութիւնը», մեկնաբանեց Քրիստոնէական Համերաշխութեան Միջազգային Կազմակերպութեան նախագահ Դոկտ. Ճոն Էյպնըր։ «Եթէ ԱՄՆ-ի դաշնակից կառավարութիւն մը կրնայ այդքան բացէ ի վեր փորձել վերահսկողութիւն հաստատել աշխարհի հնագոյն եկեղեցիներէն մէկուն վրայ՝ առանց միջազգային հակազդեցութեան, ապա անիկա մռայլ նախադէպ մը պիտի ստեղծէ ամբողջ աշխարհի մէջ գտնուող բռնապետական կառավարութիւններուն համար»։
«Մենք կը յորդորենք Ուաշինկթընի մէջ տեղի ունեցող IRF Գագաթնաժողովի մասնակիցները, ինչպէս նաեւ փոխ նախագահ Վանսը, միջամտել հայկական իշխանութիւններուն մօտ, որպէսզի վերջ տան իրենց արշաւին՝ ուղղուած Հայ եկեղեցւոյ դէմ, եւ ազատ արձակեն այն մարդիկը, որոնց ձերբակալած են այդ արշաւին մաս կազմելով», եզրափակեց ան։
CSI-ի պատուիրակութիւնը ՀՀ պատկան իշխանութիւններուն հետ ունեցած դժուար բանակցութիւններէն ետք, առիթը ունեցաւ հանդիպելու բանտարկուած Բագրատ Արքեպիսկոպոս Գալստանեանին հետ, որ իրենց յանձնեց իր կողմէ ստորագրուած նամակներ, որոնք ուղղուած էին Ուաշինկթընի մէջ տեղի ունեցող IRF Գագաթնաժողովի մասնակիցներուն, ինչպէս նաեւ ԱՄՆ-ի փոխ նախագահին։
Մամլոյ Ասուլիս
«Բագրատ սրբազանը կը պահուի նոյն խուցին մէջ, ուր 1937-ին խորհրդային միութեան համապատասխան համակարգին կողմէ սպաննուեցաւ Բագրատ Եպիսկոպոս Վարդազարեանը»․ մամլոյ ասուլիսին արտասանած իր խօսքին մէջ, ի միջի այլոց, ըսաւ CSI-ի նախագահը։
«Եկած ենք հետեւողական աշխատանք կատարելու՝ որպէս մեր փաստահաւաք աշխատանքին շարունակութիւնը, որ իրականացուցինք Նոյեմբերին։ Հոս ենք՝ հասկնալու համար թէ ճգնաժամը եկեղեցիին եւ պետութեան միջեւ ինչպէս փոխուած է»,- Քրիստոնէական Համերաշխութեան Միջազգային Կազմակերպութեան (Christian Solidarity International, CSI) եւ Քաղաքական Իրաւունքներու Հայկական Կեդրոնի (ACPR) կազմակերպած մամուլի ասուլիսին ընթացքին յայտարարեց CSI-ի նախագահ, յայտնի իրաւապաշտպան Ճոն Էյպնըրը։ Ան յայտնեց, որ այս այցելութեան ընթացքին հանդիպած են մարդկային իրաւունքներու պաշտպաններու, փաստաբաններու հետ, հանդիպած են Կաթողիկոսին՝ Մայր Աթոռին մէջ․ «Վճռակամ կեցած է պաշտպանելու իր հօտը եւ ազգը։ Այսօր առաւօտեան այցելեցինք Բագրատ սրբազանին՝ բանտին մէջ: Ուրախ էինք Բագրատ սրբազանը տեսնել քաջ առողջութեամբ»։
«Վարչապետին հետ փաստաթուղթ ստորագրելէ քանի մը օր առաջ մեզի հետ հանդիպման Արցախի թեմի առաջնորդը կ՚ըսէր՝ Արցախի հարցը փակուած չէ»․ իր խօսքին մէջ շարունակեց վկայել յայտնի իրաւապաշտպան Ճոն Էյպնըրը եւ շարունակեց յայտնելով, որ «Այո, մեր հանդիպումէն քանի մը օր ետքն էր, որ վարչապետին հետ փաստաթուղթ ստորագրեցին։ Ան որեւէ ձեւով դէմ չարտայայտուեցաւ Կաթողիկոսին։ Ըսաւ, որ Ղարաբաղի հարցը փակուած չէ։ Ասիկա Արցախի արքեպիսկոպոսին ըսածն էր փաստաթուղթը ստորագրելէ քանի մը օր առաջ», հարցումի մը պատասխանելով շեշտեց Էյպնըրը:
Իսկ այն հարցումին, թէ Նիկոլ Փաշինեանի կողմը անցած 10 հոգեւորականներուն հետ հանդիպա՞ծ են, հակառակ պարագային ինչպէ՞ս կրնան խօսիլ առարկայական փաստահաւաք առաքելութեան մասին, ան պատասխանեց․ «Մենք չենք հանդիպած այն տասը հոգեւորականներուն հետ, որոնք Կաթողիկոսին դէմ դուրս եկած են։ Մենք Նոյեմբերին Արցախի արքեպիսկոպոսին հետ ենք հանդիպած։ Թէեւ մենք անձնական հարցազրոյց չենք ունեցած ՀՀ վարչապետին հետ, Նոյեմբերին աղօթքի նախաճաշին մասնակցեցանք։ Մենք լսեցինք վարչապետին եւ ուրիշներուն, մենք ինքներնիս հետազօտութիւն կը կատարենք անոնց ելոյթներուն, կ՚ուսումնասիրենք հասկնալու՝ «Իրական Հայաստան»-ի գաղափարախօսութիւնը ո՛րն է։ Ուստի կարելի է ըլլալ առարկայական՝ լսելով բոլոր կողմերը, եւ մենք ասիկա կ՚ընենք»։
Ինչ կը վերաբերի Արցախի թեմին, Ճոն Էյպնըրը շեշտեց՝ «մարդկային իրաւունքները չեն կրնար չեղարկուիլ երբեք»։
«Եթէ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդին հիմնարար իրաւունքները կրնան փակուիլ այսօր, ձեր՝ մարդկային իրաւունքները կրնան փակուիլ վաղը, եւ կրնան փակուիլ պետութեան կողմէ»,-ըսաւ ան։
Դոկտ. Էյպնըրը պատասխանելով ասուլիսին ներկայ, «Զարթօնք» օրաթերթի խմբագիրին հարցումին, թէ ի՞նչ ունի ըսելիք այն զարգացումին մասին, որ Հայաստանի իշխանութիւնները, երկիրը լքելու արգելանք կիրարկեցին 6 եպիսկոպոսներու հետ, որոնք պէտք է յառաջիկայ օրերուն մասնակցէին Գարեգին Բ. Վեհափառին հրաւէրով Աւստրիոյ մէջ կայանալիք Հայաստանի Առաքելական Սուրբ Եկեղեցիի Մայր Աթոռին եպիսկոպոսաց ժողովին, ըսաւ. «Ասիկա արդէն գագաթնակէտն է մինչեւ հիմա պատահած բռնաճնշումներուն, որ անպայմանօրէն կը խաթարէ Հայաստանի իշխանութիւններուն վարկը յաջս միջազգային ընտանիքին»։ Էյպնըրը շարունակեց իր պատասխանը, շեշտելով, որ Մայր Աթոռին կը մնայ իր նշեալ ժողովը իրագործելու համար սոյն բռնաճնշումները շրջանցող խելամիտ միջոցներ գտնել։
«ՀՀ-ի մէջ ամենաբարձր մակարդակով կ’ըսուի, թէ ԼՂ հարցը փակուած է. մենք այդպէս չենք կարծեր». իր կարգին, ի միջի այլոց, ըսաւ ասուլիսին մասնակից զուիցերիացի խորհրդարանականը։
«ՀՀ-ի մէջ ամենաբարձր մակարդակի վրայ լսելի կ’ըլլայ, թէ ԼՂ հարցը փակուած է։ Մենք այլ կերպ կը նայինք հարցին։ Մեր կարծիքով, քանի դեռ տեղահանուած անձինք չեն վերադարձած իրենց տուները եւ չեն կրնար վերադառնալ, գործը փակուած չէ եւ չպէտք է փակուած ըլլայ մամուլի ասուլիսի ժամանակ յայտարարեց Զուիցերիոյ Ազգային Խորհրդարանի անդամ Էրիխ Վոնտոբելը։ Ըստ իրեն, տեղահանուած անձանց վերադարձը պէտք է կայուն խաղաղութեան համաձայնագրի անբաժանելի մասը կազմէ։ Ան նշեց, որ իրենք ամէն բան կ’ընեն, որպէսզի հայերուն վերադարձի հարցը բերեն միջազգային ուշադրութեան կեդրոնը։ Ան պատմեց, որ 2024 թուականի Հոկտեմբերին հանդիպած է ԼՂ-էն տեղահանուած անձանց հետ Երեւանի մէջ. «Անոնց հարցուցի երեք բան՝ ի՞նչ պատահեցաւ 2023 թուականի Սեպտեմբերին, երկրորդը՝ ի՞նչ կ’ուզէք հիմա դուք, երրորդը՝ ինչպէ՞ս կարելի է հասնիլ այդ նպատակին»։ Անոնց յստակ առաջարկն էր՝ կլոր սեղան Ազրպէյճանի եւ Արցախի միջեւ՝ միջազգային հարթակի վրայ: Այդ հանդիպումին խոստացայ, որ կը վերադառնանք Զուիցերիա, եւ մենք պիտի փորձենք բան մը ընել։
«2023 թուականի Սեպտեմբերին Արցախի մէջ պատահածը արդար չէր, ճիշդ չէր»,- լրագրողի մը հարցումին ի պատասխան ըսաւ Զուիցերիաի Ազգային Խորհուրդի անդամը։
«Մարդիկ զրկուեցան իրենց հիմնարար իրաւունքէն՝ իրենց հայրենիքը վերադառնալու իրաւունքէն։ Ասիկա մարդու իրաւունքներու կոպիտ ոտնահարում մըն էր, սխալ էր։ Եւ հիմա, 2.5-3 տարի ետք, եթէ անգամ մէկ մարդ յայտարարէ, թէ «հարցը փակուած է», ասիկա բան մը չի փոխեր իրականութեան մէջ։ Այդպիսի հայտարարութիւնները չեն կրնար փոխել փաստերը, չեն կրնար հերքել տեղի ունեցածը, արդարացնել այն, ինչ որ եղած է սխալ եւ նոյնիսկ՝ քրէական։ Պարզապէս հարցուցէք տեղահանուած մարդոց՝ արդեօք իրենց համար այս հարցը փակվա՞ծ է։ Անոնց պատասխանը բնականաբար մէկն է՝ ո՛չ։ Անոնք կ’ուզեն վերադառնալ, քանի որ անոնց եկեղեցիները հոն են, վարժարանները հոն են, գերեզմանատուները հոն են։ Իսկ այս ժողովուրդին համար գերեզմանատուները յիշողութիւն են, շատ կարեւոր են։ Ուստի պարզապէս ըսել, թէ հարցը փակուած է, անկարելի է, այդպէս չի կրնար ըլլալ։
Ասիկա է պատճառը, որ մենք ունինք Լեռնային Ղարաբաղի հարցով Զուիցերիական Խաղաղութեան Յանձնաժողով։ Քանի դեռ վստահ ենք եւ հաւատում ենք, որ այս հարցը փակուած չէ, մենք պիտի շարունակենք պայքարիլ անոր համար։ Մենք կը տեսնենք տեղահանուած մարդիկը, կը լսենք անոնց ձայնը, եւ հէնց անոնց խօսքն է այն շարժառիթը, որ մեզ առաջ կը տանի»,- ըսաւ Էրիխ Վոնտոբելը։
«Զարթօնք» օրաթերթի խմբագիրը իր հարցը ուղղեց պարոն Վոնտոբելին, ըսելով որ. «Միեւնոյն քրիստոնեայ եւ ժողովրդավար Եւրոպան էր, որ 110 տարիներ առաջ մատը մատին չզարկաւ արգելք հանդիսանալու, որ թուրքը իմ նախահայրերը դուրս չքշէ քրիստոնեայ Կիլիկիոյ մէջ գտնուող իրենց պապենական գիւղէն, որուն իբրեւ արդիւնք իմ հայրը, ես եւ զաւակս ծնանք Լիբանան, մինչ պէտք է ծնէինք մեր պապենական հողերուն վրայ, որ օր ցերեկով զաւթուեցաւ թուրքերուն կողմէ»: «Ի՞նչը կ’երաշխաւորէ, որ նոյնը պիտի չպատահի Արցախէն բռնի տեղահանուած հայորդիներուն հետ» իր հարցը եզրափակեց Սեւակ Յակոբեանը։ Պատասխանելով հարցումին Զուիցերիոյ Ազգային խորհրդարանի անդամը ափսոսանքով յայտնեց, որ նման երաշխաւորութիւններ չկան, սակայն իրենք ամէն բան պիտի ընեն, որ մարդկային այդ ողբերգութիւնը չկրկնուի Արցախահայոց պարագային։ Այս մասին Դոկտ. Էյբնըրն ալ միջամտեց, խստագոյն բառերով դատապարտելով Հայոց Ցեղասպանութիւնը։
«Գերմանիոյ մէջ քրիստոնեաները այսօր մտահոգ են այն իրավիճակով, որ կը պատահի Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հետ Հայաստանի մէջ»․ Իր հերթին հաստատեց, Հայաստանի մէջ կրօնական ազատութեան եւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան վիճակին վերաբերեալ մամլոյ ասուլիսին հրաւիրուած, CSI-ի անդամ՝ գերմանացի կաթոլիկ քահանայ Հայր Փիթըր Ֆուքսը։
«Միջազգային իրաւունք չկայ, որ չսահմանափակուեցաւ ՀՀ իշխանութեանց կողմէ՝ եկեղեցւոյ դէմ արշաւի ընթացքին»․ հաստատեց Ռաֆայէլ Իշխանեանը։
«Իշխանութեանց կողմէ եկեղեցւոյ եւ անոր սպասաւորներուն դէմ տարուող արշաւը յաճախ կը մեկնաբանուի իբրեւ համակամարտութիւն երկու կողմերուն միջեւ, ինչ որոշ հաւասարութեան նշան կը դնէ, մրցակցութեան պատրանք կը ստեղծէ, մինչդեռ ասիկա այդպէս չէ»,- մամուլի ասուլիսի ընթացքին այսպիսի կարծիք յայտնեց Քաղաքական Իրաւունքներու Հայկական Կեդրոնի (ՔԻՀԿ) նախագահ Ռաֆայէլ Իշխանեանը։ Ան ներկայացուց փաստահաւաք առաքելութեան արդիւնքները ու նշեց․ «Մի կողմէ՝ պետութիւնը ունի ահռելի պետական ապարատ, ուժի գործադրութեան բացարձակ մենաշնորհ, ուժային կառոյցներու գործողութիւնները կառավարելու մենաշնորհ։ Միւս կողմէ, եկեղեցին մէկ միաւոր կրօնական կազմակերպութիւն է, հետեւաբար իշխանութեան կողմէ տարուող արշաւի եւ եկեղեցւոյ գործողութիւններուն միջեւ հաւասարութեան նշան չի կարելի դնել»։ Ըստ Ռաֆայէլ Իշխանեանի՝ առաջին հայեացքէն դիտարկումը այն էր, որ իշխանութեան՝ ի դէմս վարչապետին, արշաւը ուղղուած էր առանձին գործիչներու դէմ, յետագային՝ երկրորդ հարթութեան մէջ տեսանելի էր, որ ասիկա ուղղուած է եկեղեցւոյ դէմ․ «Երբ վարչապետը օրակարգ բերաւ Կաթողիկոսին փոխելու հարցը, նաեւ հաւատացեալներուն իրաւունքներուն վրայ ասիկա անդրադարձաւ։ Գիտենք, որ քաղաքացիներուն կարեւոր միջոցառումները ուղղակիօրէն կապուած են եկեղեցւոյ գործունէութեան հետ»։ Ըստ Ռաֆայէլ Իշխանեանի՝ հաւանաբար չենք գտնէր միջազգային համաժողովներում սահմանուած մէկ իրաւունք, որ չսահմանափակուեցաւ կամ չխախտուեցաւ ՀՀ իշխանութիւններուն արշաւին ընթացքին․ «Անձնական ազատութեան, արդար դատաքննութեան իրաւունքը, կալանքները ամենէ յաճախ գործածուող միջոցներն են։ Արդար դատաքննութեան իրաւունքի խախտում տեսած էինք նոյն Սրբազան պայքարին անդամներուն գործին մէջ, փաստերու մանիպուլեացիա, գաղտնալսումներ, որոնք մոլորեցնում են մէկ ամբողջ հանրութիւն՝ ստեղծելով պատկեր, թէ խումբին անդամները ունէին հանրութեան նկատմամբ բռնութիւն գործադրելու նպատակ։ Էլ չեմ ըսեր անմեղութեան կանխավարկածին ամբողջովին անտեսումը»։
*****
Իր տեսակին մէջ այս եզակի ու շնորհակալ այցելութիւնն ու հնչեցուած խօսքերը ցնցիչ էին։ Թէ ինչպիսի պատասխան պիտի տան միջազգային հանրութեան աչքին՝ իրենց արարքներով վարկաբեկուած ՀՀ իշխանութիւնները, դեռ յայտնի չէ, բայց մինչ այդ, սոյն մամլոյ ասուլիսին արձագանգները բարձր պիտի հնչեն ու զգացուին թէ՛ մեր հայրենիքին, թէ՛ աշխարհին մէջ։
«Զարթօնք»-ի յատուկ տեղեկագրութիւն
ԶԱՐԹՕՆՔ ազգային-քաղաքական, հասարակական եւ գրական օրաթերթ է: Հիմնադրուած է 26 Սեպտեմբեր 1937-ին, Լիբանանի մայրաքաղաք Պէյրութի մէջ: ԶԱՐԹՕՆՔ-ի առաջին խմբագիրը եղած է Վահան Թէքէեան։ Պաշտօնաթերթն է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան: Ունի քաղաքական, լրատուական եւ մշակութային հարուստ բովանդակութիւն։ Իր գոյերթին ընթացքին կարեւոր եւ ազդեցիկ դեր ունեցած է լիբանանահայ կեանքին մէջ։
2013-էն ի վեր անոր գլխաւոր խմբագիրն է Սեւակ Յակոբեան:
Լոյս կը տեսնէ տպագիր եւ ելեկտրոնային տարբերակներով
Դաւանելով ռամկավար եւ ազատական սկզբունքներ, կը հաւատանք բազմակարծութեան եւ ազատ խօսքի իրաւունքի: Հետեւաբար՝ թերթիս եւ կայքիս մէջ հրատարակուած գրութիւնները անպայմանօրէն չեն արտայայտեր խմբագրութեանս տեսակէտը: Կամքէ անկախ սպրդած վրիպակներու պարագային համար ալ, կ'ապաւինինք յօդուածագիրներուն եւ մեր ընթերցողներուն ազնիւ ներողամտութեան:
© 2013 - 2026, Zartonkdaily. All rights reserved. Developed by Abstract.