ՆՈՐԱՅՐ ՏԱՏՈՒՐԵԱՆ

Ճանաչողական պտոյ­­­տի հա­­­­մար հայ­­­­րե­­­­­­­­­­­­­­­նիք եկած աշա­­­­կերտնե­­­­րը, առա­­­­ջին օր, իրենց եր­­­­կու ձեռ­­­­քով մո­­­­մեր բռնած «Տէր Ողոր­­­­մեա՛յ» եր­­­­գած էին զո­­­­հուած զի­­­­նուոր­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րու յի­­­­շատա­­­­կին։ Սա Եռաբ­­­­լուրի մէջ էր։ Յա­­­­ջորդ օր Ծի­­­­ծեռ­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­կաբեր­­­­դի մէջ վա­­­­ռեցան 43 դա­­­­լուկ մո­­­­մեր։ 43 այլ մո­­­­մեր լու­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­ւորե­­­­ցին Գե­­­­ղար­­­­դի, Վահ­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­մաշէ­­­­նի եւ Տա­­­­թեւի մութ ու խորհրդա­­­­ւոր աղօ­­­­թաս­­­­րահնե­­­­րը։ Իսկ այ­­­­սօր, պտոյ­­­­տին վեր­­­­ջին օրը, եր­­­­կու զոյգ սիրտ, մոմ կ՚ու­­­­զէ վա­­­­ռել իրեն հա­­­­մար։ Առա­­­­ւօտեան այս վաղ ժա­­­­մուն, երբ հիւ­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­նոցի ըն­­­­դունա­­­­րանը լուռ է եւ ամա­­­­յի, վե­­­­րելա­­­­կի դու­­­­ռը սպա­­­­սելիօրէն կը բա­­­­ցուի ու կը յայտնո­­­­ւի ներ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­յանա­­­­լի հա­­­­գուստներ հա­­­­գած եր­­­­կու ժպտա­­­­դէմ զոյգ։

– Բա­­­­րի լոյս պա­­­­րոն, մենք պատ­­­­րաստ ենք։

– Շատ լաւ։ Եր­­­­թանք այն ատեն։

Վայրկեան մը իսկ չի տե­­­­ւեր, որ թաք­­­­սի մը նկա­­­­տէ մեզ։

– Բա­­­­րի լոյս։ Սուրբ Սար­­­­գիս պի­­­­տի եր­­­­թանք։ Հինգ հո­­­­գի կ՚ըն­­­­դունի՞ք։

Վա­­­­րոր­­­­դը տես­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­լով, թէ աշա­­­­կերտնե­­­­րը ետե­­­­ւը կրնան տե­­­­ղաւո­­­­րուիլ՝ ձեռ­­­­քի շար­­­­ժումով ներս կը հրա­­­­ւիրէ մեզ։ Իսկ երբ կը լսէ, թէ մոմ վա­­­­ռելու եւ սուրբին պաշտպա­­­­նու­­­­թիւնը խնդրե­­­­լու հա­­­­մար ճամ­­­­բայ ելած են աշա­­­­կերտնե­­­­րը, ու­­­­ղե­­­­­­­­­­­­­­­ւորու­­­­թեան ըն­­­­թացքին անոնց կը պատ­­­­մէ Սուրբ Սար­­­­գի­­­­­­­­­­­­­­­սին վարքն ու հրաշքնե­­­­րը։

Կի­­­­րակ­­­­նօ­­­­­­­­­­­­­­­րեայ եռու­­­­զեռ կայ եկե­­­­ղեց­­­­ւոյ առ­­­­ջեւ ու ոգե­­­­ւոր բազ­­­­մութիւն մը՝ ան­­­­կէ ներս։

– Պա­­­­րոն, թաք­­­­սիի մար­­­­դը ին­­­­չո՞ւ մեր­­­­ժեց մեզ­­­­մէ դրամ առ­­­­նել։

– Չէ՞, որ ըսաւ, «Բա­­­­րի էք եկել հայ­­­­րե­­­­­­­­­­­­­­­նիք»։

– Չհասկցայ։

– Տա­­­­րիներ վերջ պի­­­­տի հասկնաս… Ալի՛ք, մո­­­­մավա­­­­ճառ մայ­­­­րի­­­­­­­­­­­­­­­կը հոն է, ան­­­­կիւնը։ 60 դրամ կու տաք, մէկ մէկ կ՚առ­­­­նէք։ Ես հոս նստած կ՚ըլ­­­­լամ։ Երբ որ ձեր աղօթ­­­­քը վեր­­­­ջա­­­­­­­­­­­­­­­նայ դուրս կու գաք։

Կը մե­­­­կու­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­նամ վեր­­­­ջին նստա­­­­րանի վրայ, մո­­­­մաջա­­­­հերու եւ նո­­­­րակա­­­­ռոյց վեր­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­տան ներ­­­­քեւ։ Այդ մի­­­­ջոցը առիթ կու տայ, որ տա­­­­ճարի մէջ վա­­­­ռուող ամէն մէկ մո­­­­մի հետ սկսի կայծկլտալ նաեւ «մոմ» բա­­­­ռի պատ­­­­մութիւ­­­­նը, որ մեկ­­­­նած էր կար­­­­ծես մեր սրտե­­­­րէն, տե­­­­ղի տա­­­­լով «լու­­­­սարձակ», «հե­­­­ռալոյս», «լու­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­պատ­­­­ճէն» եւ հա­­­­զարա­­­­ւոր մոմ ուժգնու­­­­թիւն ու­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­ցող այլ ժա­­­­մանա­­­­կակից բա­­­­ռերու։

Լե­­­­զուա­­­­բան­­­­ներ եւ անոնց հե­­­­ղինա­­­­կած ստու­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­բանա­­­­կան բա­­­­ռարան­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը կը նշեն, թէ «մոմ» միավան­­­­կը իրա­­­­նական ծա­­­­գում ու­­­­նի։ Բա­­­­ռը պահ­­­­լա­­­­­­­­­­­­­­­ւերէ­­­­նէ մտեր է հա­­­­յոց լե­­­­զուն ու իր հա­­­­մեստ չա­­­­փերով եւ ոյ­­­­ժով սկսեր է լու­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­ւորել զայն։ Ճիշդ է, որ մո­­­­մը սա­­­­կաւա­­­­կեաց է, սա­­­­կայն անոր գրա­­­­ւոր ցո­­­­լացումնե­­­­րը հա­­­­զար հինգհա­­­­րիւր տա­­­­րիէ ի վեր կը պայ­­­­ծա­­­­­­­­­­­­­­­ռաց­­­­նեն հա­­­­յոց գրա­­­­կանու­­­­թիւնը։ «Մոմ»ի առա­­­­ջին փայ­­­­լա­­­­­­­­­­­­­­­տակումնե­­­­րը կը տես­­­­նենք Սուրբ Գիր­­­­քի մէջ։ Հոն վա­­­­ռեր է եօթը «մոմ»։ Անոնք տո­­­­ւեր են «մոմ հա­­­­լեալ» եւ «մոմ առա­­­­ջին հրոյ» ար­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­յայ­­­­տութիւննե­­­­րը… Բազ­­­­մութեան մէջ կը նշմա­­­­րեմ աշա­­­­կերտնե­­­­րը։ Իրենց գլուխնե­­­­րը հա­­­­կած՝ մո­­­­մը մո­­­­մով կը վա­­­­ռեն։ Նոյն երե­­­­ւոյ­­­­թը տե­­­­ղի ու­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­ցաւ «մոմ» բա­­­­ռի զար­­­­գացման մէջ։ «Մոմ»ով սկիզբ առին բազ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­թիւ մո­­­­մածին բա­­­­ռեր։ Նախ Փաւստոս Բիւ­­­­զանդը եկաւ։ Ան կայծ տո­­­­ւաւ «ակա­­­­նամոմ» բա­­­­ռին։ Եզ­­­­նիկ Կող­­­­բա­­­­­­­­­­­­­­­ցին եկաւ ու վա­­­­ռեց «մո­­­­մատե­­­­սակ»ը։ Այդ մո­­­­մերու լոյ­­­­սէն բռնկե­­­­ցաւ 60 բառ, ինչպէս՝ մեղ­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­մոմ, մո­­­­մազօծ, մոմ­­­­լաթ, մո­­­­մաբոց, մո­­­­մալոյս, մո­­­­մակերտ, մո­­­­մաձեւ, մո­­­­մարար։ Ապա եկան դար­­­­ձո­­­­­­­­­­­­­­­ւածքնե­­­­րը. «մոմ դառ­­­­նալ» նի­­­­հար­­­­նալ, դեղ­­­­նիլ, «մոմ թա­­­­փել» ջու­­­­րի մէջ թա­­­­փուած մո­­­­մի ձե­­­­ւերէն գու­­­­շա­­­­­­­­­­­­­­­կու­­­­թիւններ ընել, «մոմ շի­­­­նել», կամ՝ «մո­­­­մի վե­­­­րածել» փափ­­­­կացնել, ընկճել ու «մո­­­­մի պէս հա­­­­լիլ», որ­­­­մէ շատ տա­­­­ռապած են 19-րդ դա­­­­րու հայ բա­­­­նաս­­­­տեղծներ։ Անոնցմէ մէկն էր Մի­­­­սաք Մե­­­­ծարեն­­­­ցը։ Կը յի­­­­շէ՞ք, Շա­­­­բաթ իրի­­­­կուն մըն էր, մայ­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­մու­­­­տի ծի­­­­րանի լոյ­­­­սին տակ, տղան եկեր էր եկե­­­­ղեցի՝ Կի­­­­րակ­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­մուտքի արա­­­­րողու­­­­թեան ներ­­­­կայ գտնո­­­­ւելու հա­­­­մար։ Այդ պա­­­­հուն, մա­­­­շող մո­­­­մերու հա­­­­յելիին մէջ Մի­­­­սաքը տե­­­­սաւ ինքզինք. «Լոյս ար­­­­ցունք մո­­­­մերու՝ որոնք հան­­­­դարտ կը մա­­­­շին…»։ Կը նշմա­­­­րեմ Լո­­­­ռիին գլու­­­­խը, որ ծած­­­­կո­­­­­­­­­­­­­­­ւած է սպի­­­­տակ քօ­­­­ղով։ Ապա միւսնե­­­­րը կ՚երե­­­­ւան բազ­­­­մութեան մէջ։ Կը զար­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­նամ… Հա­­­­սու­­­­նութեան սե­­­­մին հա­­­­սած այդ երի­­­­տասարդնե­­­­րը իրենց աչ­­­­քե­­­­­­­­­­­­­­­րը յա­­­­ռած են ո՛չ արե­­­­ւել­­­­քի լոյ­­­­սը ըն­­­­դունող խո­­­­րանին, ո՛չ մեզ ան­­­­թարթ դի­­­­տող սրբա­­­­պատ­­­­կերնե­­­­րուն, ոչ ալ՝ առա­­­­գաստնե­­­­րու չորս առա­­­­գաստնե­­­­րու քան­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­կազարդ աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տանքնե­­­­րուն, այլ՝ մո­­­­մի վտիտ ու աղօտ լոյ­­­­սին։ Մտամ­­­­փոփ։ Խո­­­­հուն։ Պոլ­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­հայ բա­­­­նաս­­­­տեղծ Զահ­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­տը կը մտա­­­­բերեմ եւ անոր «Եր­­­­կու հատ մոմ» բա­­­­նաս­­­­տեղծու­­­­թիւնը.

«Այս գի­­­­շեր

Աս­­­­տո­­­­­­­­­­­­­­­ւածա­­­­մօր մեծ պատ­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­րին
առ­­­­ջեւ ես

Եր­­­­կու հատ մոմ վա­­­­ռեցի

Այդ մո­­­­մերէն մին ան է»։

Ծի­­­­ծաղե­­­­լի է մտա­­­­ծել, թէ մո­­­­մը սիր­­­­տեր ալ այ­­­­րած է։ Քան­­­­զի, աշուղ դար­­­­ձած բա­­­­նաս­­­­տեղծի հա­­­­մար մո­­­­մի բա­­­­րակու­­­­թիւնը, սպի­­­­տակու­­­­թիւնը եւ լու­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­ւորու­­­­թիւնը իր եարի պատ­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­րացումներն են։ Նա­­­­հապետ Քու­­­­չա­­­­­­­­­­­­­­­կը տե­­­­սեր է այդպի­­­­սի գե­­­­ղեց­­­­կուհի մը.

«Ուր որ դու կանգնած լի­­­­նիս,

չէ պա­­­­տեհ վա­­­­ռեն մո­­­­մեղէն.

Ծո­­­­ցուդ լոյ­­­­սըն դուրս ծա­­­­գէ,

գէմ ել­­­­նէ մե­­­­ռելն ի հո­­­­ղէն»։

Նոյնպէս ուշ-միջ­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­դարի տա­­­­ղասաց Պետ­­­­րո­­­­­­­­­­­­­­­սը մո­­­­մով նկա­­­­րագ­­­­րեր է իր սի­­­­րելին. «Մատ­­­­ներ ու­­­­նիս դու մո­­­­մեղէն»։ Սա­­­­յաթ-Նո­­­­վան շա­­­­րու­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­կած է այս գրա­­­­կան աւան­­­­դութիւ­­­­նը. «Մատ­­­­նի­­­­­­­­­­­­­­­րըդ է մում»։ Մո­­­­մը միշտ չէ որ լոյս էր եւ յոյս։ Դալ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­դէմ գրիչ­­­­ներ անոր մօտ տե­­­­սան մահն ու մեղ­­­­քը։ Մէ­­­­կը Պետ­­­­րոս Դու­­­­րեանն էր. «Սը­­­­նարըս իմ տի­­­­պար մոմ մը վը­­­­տիտ ու մա­­­­հադէմ»։ Գրի­­­­գոր Նա­­­­րեկա­­­­ցիի հա­­­­մար մե­­­­ղաւոր­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը Աս­­­­տուծոյ առ­­­­ջեւ պի­­­­տի հա­­­­լին, այնպէս ինչպէս մո­­­­մը կը հա­­­­լի կրա­­­­կի առ­­­­ջեւ. «Որ­­­­պէս հա­­­­լի մոմ առա­­­­ջի հրոյ, այնպէս եւ մե­­­­ղաւորք՝ յե­­­­րեսաց Աս­­­­տուծոյ»։ Հայ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­կան բա­­­­նաս­­­­տեղծու­­­­թեան բազ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­թեւեան աշ­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­նակին վրայ մոմ մը վա­­­­ռեց նաեւ Յով­­­­հաննէս Շի­­­­րազը։ Անոր աչ­­­­քին որ­­­­պէս մոմ երե­­­­ւացին հայ­­­­րե­­­­­­­­­­­­­­­նիքի ճամ­­­­բա­­­­­­­­­­­­­­­ները.

Իմ սուրբ հայ­­­­րե­­­­­­­­­­­­­­­նիք

Եւ մո­­­­մի նման, ճամ­­­­բե­­­­­­­­­­­­­­­քիդ վրայ

Քո փառ­­­­քի հա­­­­մար թէ մի օր վա­­­­ռուեմ,

Մոխ­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­բիծ ան­­­­գամ ինձնից չի մնայ։

Մինչ Չա­­­­րեն­­­­ցը մո­­­­մի վե­­­­րածեց աստղե­­­­րը.

«Մեղմ գի­­­­շերի գե­­­­ղագան­­­­գուր երա­­­­զում՝

Այն աստղե­­­­րը, որ­­­­պէս մո­­­­մեր սրբա­­­­զան»։

Ան­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­մար­­­­ձակ կա­­­­րելի է նկա­­­­տել «մոմ» բա­­­­ռը։ Հայ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­կան գրատ­­­­պութեան առա­­­­ջին հինգհա­­­­րիւր տա­­­­րինե­­­­րու ըն­­­­թացքին միայն մէկ ան­­­­գամ բռնկած է եւ շատ ուշ։ 1889 թո­­­­ւակա­­­­նին Վիեն­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­յի մէջ Մխի­­­­թարեան տպա­­­­րանէն լոյս տե­­­­սած «Մո­­­­մագոր­­­­ծութիւն ար­­­­դի յա­­­­ռաջա­­­­դիմու­­­­թեանը մէջ» գիրքն է միակը, որ իր խո­­­­րագ­­­­րին մէջ ու­­­­նի «մոմ»ը։ Իսկ այժմ, ար­­­­դի լու­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­ւորու­­­­թեան մէջ, յան­­­­կարծ կրնա­­­­յինք կար­­­­ծել, թէ շա­­­­տոնց շի­­­­ջած է ան, եթէ չըլ­­­­լա­­­­­­­­­­­­­­­յին «Դե­­­­ղին մոմ՝ մութ գի­­­­շերո­­­­ւայ մէջ», «Վա­­­­ռիր հան­­­­գած մո­­­­մերը», «Յոյ­­­­սի մո­­­­մեր», «Վեր­­­­ջին մո­­­­մերը», «Կա­­­­պոյտ հոգ­­­­սե­­­­­­­­­­­­­­­րի մո­­­­մեր» եւ «Մո­­­­մի կա­­­­թիլ­­­­ներ» նո­­­­րատիպ հա­­­­տոր­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը։

– Պա­­­­րոն, կրնանք վե­­­­րադառ­­­­նալ։ Շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­կալու­­­­թիւն… Դուք տե­­­­սա՞ք, թէ գմբէ­­­­թի վրայ չորս տպա­­­­ւորիչ քան­­­­դակներ կա­­­­յին։

– Անոնք, սի­­­­րելի Լո­­­­ռի, Արե­­­­նիի Սուրբ Աս­­­­տո­­­­­­­­­­­­­­­ւածա­­­­ծին եկե­­­­ղեց­­­­ւոյ առա­­­­գաստնե­­­­րու նմա­­­­նողու­­­­թեամբ ստեղ­­­­ծո­­­­­­­­­­­­­­­ւած են։ Նոյն հան­­­­ճարն է, որ նաեւ յօ­­­­րիներ է Նո­­­­րավան­­­­քի պատ­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­րաքան­­­­դակնե­­­­րը։ Ար­­­­դեօ՞ք նի­­­­հար էր եւ դա­­­­լուկ, քան­­­­զի զինք կո­­­­չած են՝ Մո­­­­միկ։

Վե­­­­րադար­­­­ձի թաք­­­­սիի մէջ մեղ­­­­մօ­­­­­­­­­­­­­­­րօր մե­­­­ղեդի մը կ՚ըն­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­րակ­­­­ցի մե­­­­զի մին­­­­չեւ հիւ­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­նոց…

«Նո­­­­րավան­­­­քի մո­­­­մի պէս

մենք կը հա­­­­լուենք ու կ՚եր­­­­թանք,

Նո­րավան­քի մոմերը…»

«Ակօս»

ՅԱԿՈԲ ՊԱԼԵԱՆ

Հայաստանի վերանկախացումէն ետք ծնած սերունդին համար անկախութիւնը բնական ըմբռնում է, ան չէ երազած անկախութիւնը, չէ ապրած գումարուած նահանջները:Ան անկախութեան սերունդ է, որ աճած է եւ կ’աճի համաշխարհայնացման նորատեսակ քաղաքակրթութեան մէջ:

Հայ զանգուածներուն համար անմիջական մտահոգութիւն չէ միացումը, ներսը եւ դուրսը: Մին կ’ըսէ, թէ վերադարձ-միացումը գրեթէ անկարելի է, տարբերութիւններ զարգացած եւ խորացած են, միւսը կ’ըսէ թէ վերադարձողները կը խանգարեն զիրենք՝ այնպէս ինչպէս այդ պատահած էր ներգաղթի դժուար օրերուն:

Տօնակատարութիւններու ընթացքին հնչած ճառերը այս իրականութիւնները ծխածածկոյթի ետին կը թաքցնեն:

Ազգի միացման խնդիր ունինք, որ սոսկ ճառ չէ, պէտք չէ ըլլայ, ճառը անոնց լուծում չի գտներ: Մենք մեզի հարց պէտք է տանք, վերնախաւէն մինչեւ ամենափոքր գիւղի կամ կորսուած թաղի բնակիչը, սփիւռք(ներ) եւ Հայաստան, թէ ինչպէս կարելի կ’ըլլայ միացումը: Քաղաքական վերանկախացումը պէտք չէ ըլլայ եզրայանգում մը, այլ մեկնակէտ միացման, որպէսզի հայրենիքը եւ ազգը ըլլան շարունակութիւն հարազատի եւ ոչ «նորի սկիզբ»:

Այլ խօսքով, քաղաքական վերանկախացումը անկատար է առանց հոգեմտաւոր անկախացման, կրկնենք, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ),  եթէ մէկ ազգի կարգախօսային յայտարարութիւնները սոսկ ամբոխավարութիւն չեն:

Ուստի, առանց ճապկումներու պէտք է խօսիլ հոգեմտաւոր վերականգնում-վերանկախացման մասին, որդեգրելով կիսամիջոցները մերժող յեղափոխական կեցուածք, առաջքը առնելու համար մեր մէջ ծուարած եւ հանդուրժուող հոգեմտաւորը խաթարող փտախտներու. ազգային-քաղաքական ըմբռնումներ եւ կեցուածքներ, բազմերես մշակութային նահանջներ, պարտութիւններ եւ անձնատուութիւններ: Պէտք է ընել այնպէս, որ ազգի եւ անոր մշակոյթի առողջ մասը շուկայիկ պատշաճումներու պատճառով չփտի: «Բիզսնես»ային եւ «աթոռ-աթոռակային» ղեկավարութիւնը, երբ չունի միացման եւ հոգեմտաւոր վերականգնումի հեռանկար, պէտք է հեռանայ-հեռացուի հրապարակէն: Այսօրուան յեղափոխութեան գաղափարախօսական հիմնաւորումը այս պէտք է ըլլայ եւ կանգ չառնէ միայն նիւթական-դրամական խաղքութիւններու սահմանագծին վրայ:

Փտածը եւ փտեցուածը գեղագիտական (կոսմեդիկ) եւ «թուքով կպցրած» միջոցներով չի դարմանուիր: Անհրաժեշտ է համապարփակ գործադրութիւնը օրէնքի եւ կանոնի: Փտածութիւնը չի վերաբերիր միայն սակաւապետութեան, ինչպէս կ’ըսուի օլիկարխիային, այլ տարածուած է ընկերութեան մէջ՝ որպէս առիթէն օգտուելու մշակոյթ: Օրինակ, ճաշարան-սրճարանը կը գրաւէ մայթը, շէնքը կը գրաւէ փողոցի շերտը, բնակուած տուներու կողքին չես գիտեր ո՞ր արտօնութեամբ վառելանիւթ կը վաճառուի, շէնքի մը բնակարաններու հասարակաց բաց տարածութեան վրայ անիշխանական կերպով կը դրուին պահարաններ, փտած գորգեր, անգործածելի դարձած ջեռուցման սարքեր, սառնարան, ինչ որ կեանքի որակի դէմ գործուող չարիք է: Երբ մայր փողոցի մը մայթերը կը գրաւուին նորոգութեան կամ լուացուելու համար կանգ առած ինքնաշարժներով, անցորդներուն պարտադրելով քալել ոստոստելով եւ աճպարարութիւններով, քաղաքացին հարց կու տայ, թէ կա՞յ կարգ, կա՞յ կանոն, անոնց անպատիժ անտեսումը այլ ոչինչ է եթէ ոչ ամէն քայլափոխի յայտնուուող փտածութիւն: Ինձմէ ետք ջրհեղեղի տրամաբանութիւն մը, որ փտածութիւնն իսկ է:

Եթէ փորձուիք նկատողութիւն ընել, կը ստանաք «ինչո՞վ է ձեզ խանգարում» պատասխանը:

Առանց կարգի, կանոնի, օրէնքի գերակայութեան, փտածութիւնը (կոռուպցիա) չի յաղթահարուիր, համախոհութեամբ կը հանդուրժուի, մեծերով եւ փոքրերով: Այսքանը՝ մարդոց եւ ժողովուրդի մակարդակին:

Արդէն աւելի քան քառորդ դար անցած է, եւ բոլոր մակարդակներու վրայ քաղաքացիին հոգեմտաւոր վերականգնում-անկախացումը տեղի չ’ունենար, առօրեական մակարդակէն մինչեւ վերնախաւ, բարոյական, մշակոյթ եւ ինքնութիւն: Այդ վերականգնում-անկախացումը չի կրնար տեղի ունենալ առանց պետութեան մշակութային արմատական քաղաքականութեան եւ մտաւորականութեան յանդուգն միջամտութեան եւ պահանջին:

Ի՞նչ պէտք է հասկնալ հոգեմտաւոր անկախացումով, որ հաւանօրէն կարեւոր եւ անշրջանցելի ենթահողն է իսկական Միացման: Մտաւորականութիւնը, պետութենէն իսկ առաջ, հայկական ընկերութեան բոլոր խաւերուն պիտի խօսի այս մասին, որպէսզի գիտակցութիւն արթննայ, քաղաքական անկախութիւնը ունենայ հոգեկան-ոգեկան ազգային ինքնութեան պատուանդան, զայն մաքրելով գումարուած փտածութենէ, հանրային կեանքի բոլոր մարզերուն մէջ:

Ո՞ւր կը գտնուին հոգեմտաւոր փտածութեան կեղերը:

Բայց նախ խօսինք մարդուն, հաւաքաքականութեան եւ ինքնութիւն կերտող մշակոյթի մասին: Մշակոյթը ամբողջ մըն է, որ կը ներառնէ մեր կենսակերպը, վերաբերումները, արտադրելու եւ սպառելու եղանակները, արժէքները, հաւատք-կրօնը, պատմութիւնը: Այս բոլորը համատեղ կ’ընեն այնպէս, որ մարդկային հաւաքականութիւն մը ըլլայ ինքնատիպ եւ տարբեր: Մշակոյթը այն է, որմով մենք շարունակութիւն ենք, կը ժառանգենք արժէքներ եւ պատկերացումներ, նոյնիսկ երբ կը ստեղծենք նորը, որուն մէջ միշտ կ’ապրի անցեալը, զոր կ’իւրացնենք:

Այսինքն մարդու եւ ազգի անհատականութիւնը կը կառուցուի հոգեմտաւոր արժէքներու վրայ:

Անկախութիւնը սահմանափակել սոսկ քաղաքական ըմբռնումի մէջ կը նշանակէ երկրի անկախութիւն եւ ոչ ժողովուրդի: Ժողովուրդի անկախութիւնը կ’ենթադրէ հոգեմտաւորը: Անկեղծ պէտք է ըլլալ եւ ընդունիլ, որ հակառակ խորհրդային ապազգայնացման քաղաքակրթութեան եւ պարտադրուող մշակոյթին, հայ մտաւորականութիւնը եւ կարգ մը քաղաքական ղեկավարներ, շրջանցեցին Կեդրոնի ճնշումները եւ հնարաւոր չափով պահեցին հոգեմտաւորը: Բայց նոյն այդ հոգեմտաւորը կրեց ծանր հարուածներ, լեզուական, կրօնական, գաղափարական, որոնք այսօր ալ կը շարունակուին, մաս կը կազմեն արմատացած ըմբռնումներու, դարձած են հարազատութիւն:

Լեզուն համարելով սոսկ հաղորդակցական միջոց եւ «սոցիալական» երեւոյթ, անոր բառապաշարի խանգարումը անհարկի ներխուժումով օտար ռուսերէն բառերու եւ հայերէնի դարաւոր աւանդութիւն ունեցող ուղղագրութեան զեղծումով, որ այսօր բնական կը համարուի, քանի մը սերունդ այդ միայն տեսած ըլլալով: Նաեւ պետական անաստուածեան կրօնական պաշտօնական քաղաքականութիւնը, ժողովուրդը հեռացուց եկեղեցիէն, անով մեզի հասած ազգային-քաղաքական պատմութենէն եւ բարոյական ըմբռնումներէն: Այսօր, ինչպէս որ քաղաքական կամք պէտք է երկրի անկախութիւնը պահելու, այդպէս ալ կամք պէտք է հոգեմտաւոր անկախութիւնը վերականգնելու: Առանց այս հոգեմտաւոր անկախութեան մենք ամբողջովին չենք կրնար իրականացնել մեր անկախութիւնը, աշխարհի եւ պատմութեան մէջ չենք գրաւեր մեր ինքնութիւն–շարունակութիւն-ինքնուրոյն տեղը:

Այսօր կանգնած ենք հոգեմտաւոր անկախութիւնը վերականգնելու հիմնահարցին առջեւ. զտել հայերէն լեզուն՝ մեր տկարութեամբն իսկ թոյլ տուած եւ շարունակուող հին եւ նոր խորթութիւններէն, թերթերէն, հեռատեսիլէն, պատերէն եւ ժողովուրդի լեզուէն հեռացնելով ինչ որ մեզի չի պատկանիր, մուրացածոյ է: Այս կ’ըլլայ հոգեմտաւոր հարազատութեան վերականգնումի գործ: Միամիտ չենք. այս catharsis-մաքրագործումը ինքնաբերաբար տեղի պիտի չունենայ, կը պահանջէ ազգային-քաղաքական անխարդախ վերաբերում եւ կամք, որպէսզի շարունակութիւն ըլլանք եւ մաքրենք մեր գիրքերու, պատերու վրայ աճած, թերթերու, հեռատեսիլի, քաղաքական գործիչներու եւ հայ քաղաքացիներու խաթարուած լեզուն: Տրամաբանութիւնը պէտք է ըլլայ այն՝ ինչ որ մեր հարազատը չէ մեզի չի պատկանիր, խորթ է, օտար:

Հիւանդագին կացութիւն մը կայ, որ կը նմանի Սկովտիոյ Լոք Նեսին երբեմն երեւցող եւ անհետացող պատմութեան, նոյն հոգեմտաւոր հարազատութեան վերականգնումի ծիրէն ներս: Ան վերանկախացած Հայաստանի Օրհներգն է, որուն համար նոյնիսկ ուզեցին մրցոյթներ յայտարարել:

Օրհներգը Խորհրդանիշ է: Ֆրանսական Մարսէյէզը մեծ բնաստեղծի խօսք չէ, մեծ յօրինողի երաժշտութիւն չէ: Ինքնաբուխ երգն է քալող յեղափոխականներու եւ աւելի քան երկու դարէ ի վեր ոչ ոք հարցականի տակ առած է այդ օրհներգը:

Խորհրդային Հայաստանի օրհներգը բանաստեղծի տողերէ կազմուած է եւ դաշնաւորուած խորհրդային հայ մեծ երաժիշտ յօրինողի կողմէ: Այդ օրհներգի բառերը եւ երաժշտութիւնը անառարկելիօրէն գեղեցիկ կրնան ըլլալ, ան կացութեան մը արտայայտութիւնը եղող խորհրդանիշ էր, որ չի կրնար նոր կացութեան խորհրդանիշ ըլլալ բառի փոփոխութեամբ եւ երաժշտութեան անառարկելի գեղեցկութիւնը բաւարար համարուիլ վարկաբեկուած խորհրդանիշը վերակենդանցնելու: Արգելք չկայ որ այդ օրհներգը երգուի որպէս գեղեցիկ յօրինում, բայց ոչ որպէս անկախ հանրապետութեան ոգին արտայայտող խորհրդանիշ: Ո՞վ որո՞ւ իրաւունք կու տայ բանաստեղծին բառերը ըստ կամս եւ շիլ հաշիւներով փոփոխութեան ենթարկելու:

Խորհրդային Հայաստանի օրհներգը անկախ Հայաստանի օրհներգ չի դառնար երաժշտութեան գեղեցկութիւնը եւ հայ մեծ յօրինողի անունը շահարկելով: Խորհրդանիշ մը իր ճակատին կնիք կ’ունենայ եւ ան չի ջնջուիր այս կամ այն ճապկումներով:

Հոգեմտաւոր արժէքներու վերականգնումը եւ անկախացումը քաղաքական անկախութեան հէնքն է, քանի որ անոր կը բերէ բարոյական գաղափարական կշիռ:

Այսօր չունինք հոգեմտաւոր արժէքներու վերականգնման եւ անկախացման իսկական համազգային իրաւ քաղաքականութիւն, որ չի կրնար բաւարարուիլ յարգելի, սիրելի եւ յուզող բացառութիւններով:

Եւ կրկնենք, որ առանց հոգեմտաւոր իսկական անկախութեան, քաղաքական անկախութիւնը անկատար է եւ անհեռանկար:

Եւ եթէ ուշանանք, ի՞նչ կ’ըլլան հետեւանքները…

Կը բաւէ պճեղ մը անկեղծութիւն՝ առանց մեծ մարգարէ ըլլալու, երեւակայելու համար հետեւանքները եւ չտարուիլ չխոստովանուող կարօտախտով, ուր կար մենատիրութիւն, անձի պաշտամունք եւ նոմանքլաթուրա,  սակաւապետութեան (օլիկարխիա) նոյն ըմբռնումներով:

Մերժուածը եւ այլեւս ժամանակավրէպը պզտիկ դռնէ վերստին ներս մտցնելու թատրոնը կը վկայէ նոմանքլաթուրային դրախտի կարօտախտի մասին:

Հոգեմտաւոր վերականգնումը եւ վերանկախացումը կարկտան չէ, որ օր մը հոս կը փակցնենք օր մը հոն: Ան կամ ամբողջական է կամ շիլ նպատակներով շահարկում: