«ԶԱՐԹՕՆՔ», «ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԵԱՆ ԲԱՑԱՌԻԿ», ՊԷՅՐՈՒԹ – Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան իւրաքանչիւր տարելիցին մենք, բնականաբար եւ անհրաժեշտաբար, անդրադառնում ենք պետականութեան խորհուրդներին:

Արդ, պէտք է արձանագրենք, որ պետականութեան առաջնային եւ անանցանելի խորհուրդն է ազգապահպանութիւնը: Որեւէ ժողովուրդ՝ զրկուած պետականութիւնից, դատապարտուած է իր միջավայրի փոքրամասնութեան, անխուսափելի ստորադասութեան եւ ուծացման:

Պետականութիւնը ժողովրդի հաւաքականութեան երաշխիքն է, իսկ հաւաքականութիւնն ազգի բարգաւաճման, առաջընթացի եւ վերելքի ամենագործուն միջոցը: Այդ իսկ պատճառով է, որ անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնական բնորոշիչներից մէկը պէտք է դառնայ հայակենտրոնութիւնը: Հայակենտրոնութիւն ե՜ւ հայահաւաքութեան իմաստով, ե՜ւ աշխարհասփիւռ հայութեան առջեւ ծառացած խնդիրների գնահատման, ինչպէս նաեւ դրանց լուծումների որոնման իմաստով:

Հայ ժողովրդի նորագոյն շրջանի պատմութեան ամենաբախտորոշիչ եւ շրջադարձային իրադարձութիւնը 1918թ. Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնումն էր եւ դարերով կորսուած պետականութեան վերականգնումը: 2018թ.՝ հարիւր տարի անց, մենք տօնում եւ արժեւորում ենք այդ գերարժէք ձեռքբերումը եւ հաւաստում պետականութեան պահպանման եւ ամրապնդման մեր յանձնառութիւնը:

1918թ. Մայիսը մեզ տուեց այն համոզումը, որ անկախութիւնն իրականանալի է եւ հասանելի նոյնիսկ երկար դարերի ընդմիջումից յետոյ: Այդ համոզումը մեզ կրկին առաջնորդեց 1991 թուականին: Այժմ պէտք է ներդնենք ամենայն ջանք՝ ապահովելու այդ շարունակականութիւնը եւ բացառենք ընդհատումները:

Դա մեզ համար հրամայական է՝ պահպանելու հայ ժողովրդի ուրոյն նկարագիրը եւ ինքնութիւնը, բերելու իր ներդրումը համաշխարհային ժառանգութեանը:

Այս գիտակցութիւնն է, որ պէտք է որդեգրենք, մենք ինքներս դրանով առաջնորդուենք եւ փոխանցենք յաջորդ սերունդներին:

Շնորհաւորում եմ մեզ բոլորիս Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան 27-րդ տարելիցի առիթով: Թող այն լինի հայոց պետականութեան նուաճումների հերթական հանգրուանը:

Ամենայն յարգանօք՝

Սամուէլ Մկրտչեան

Լիբանանում ՀՀ դեսպան

Զրոյցը վարեց՝ ՔՐԻՍԹԻՆԷ ԱՂԱԼԱՐԵԱՆ

«Զարթօնք«ի Երեւանի Աշխատակից

 Հայաստանի Անկախութեան 27ամեակին առիթով ՀՀ Վսեմաշուք Նախագահ Պրն. Արմէն Սարգսեան ազնիւ եղաւ յատուկ հարցազրոյց մը շնորհելու մեր թերթի Սեպտեմբերեան Բացառիկին:

Այս առիթով «Զարթօնք»ի ընտանիքին անունով յաջողութիւն եւ արեւշատութիւն կը մաղթենք մեր սիրելի նախագահին:

«Խմբ.»

Հարց– Պարոն նախագահ, անկախութիւն ձեռք բերե՞լն է աւելի դժուար, թէ՞ այն պահպանելը:

Պատասխան– Այն, ինչ առնչուում է անկախութեանը, երբեք չի կարող հեշտ լինել: Պատմութիւնը մէկ անգամ չէ, որ ապացուցել է դա: Ընդ որում, խօսքը վերաբերում է թէ անկախութիւն ձեռք բերելուն, եւ թէ այն պահպանելուն:

Ազատութիւնն ու անկախութիւնը մեր ժողովրդի, Հայաստանի  Հանրապետութեան քաղաքացիների համար անշրջելի իրողութիւն եւ իրականութիւն են: Մենք անցեալի ձեռքբերումներով իրաւունք ենք նուաճել լինել այն ժողովուրդների մէջ, ովքեր ունեցել եւ ստեղծել են արժէքներ, ովքեր գիտակցել են ազատութեան գինը եւ անկախութեան անհրաժեշտութիւնը, ովքեր պայքարել են դրանց համար եւ հասել դրանց: Սակայն ներկայում մենք ապրում ենք գերարագ փոփոխութիւնների ժամանակաշրջանում, երբ   մենք յաճախ յայտնուում ենք դրանց կիզակէտում, պէտք է մտածենք եւ նախաձեռնենք:

Մենք պարտաւորութիւն ունենք ոչ միայն հպարտանալ անկախութեամբ, այլեւ զարգանալով, ուժեղանալով, նոր նուաճումներ ու յաղթանակներ արձանագրելով պահպանել այն:

Հարց– Պարոն նախագահ, անկախութիւն ձեռք բերած ազգերից մենք ինչո՞վ ենք տարբերուում:

Պատասխան– Մեր երկրում տեղի ունեցած գարնանային վերջին փոփոխութիւնների ժամանակ մենք ցոյց տուեցինք, որ կարող ենք նոյնանման իրավիճակներում լինել իւրայատուկ՝ իրավիճակի եւ այն հանգուցալուծելու մեր ըմբռնումով, փոփոխութիւնների անհրաժեշտութեան մեր գիտակցութեամբ: Մենք պարտաւոր ենք մեր երկիրն առանձնայատուկ դարձնել նշանակալի ձեռքբերումներով, որովհետեւ մենք դա կարող ենք եւ պարտաւոր ենք անել:

Մենք իւրայատուկ ենք մեր արժեհամակարգով, որը պարտաւոր ենք ոչ միայն պահպանել, այլեւ զարգացնել եւ այն ընդօրինակելի դարձնել աշխարհում: Աշխարհը մեր արժէքների, մեր յաջողութեան, մեր քաղաքակրթական ներդրման կարիքն ունի:

«ԶԱՐԹՕՆՔ ԲԱՑԱՌԻԿ», ՊԷՅՐՈՒԹ – «Զարթօնք»-ի սեպտեմբերեան բացառիկի հրատարակութեան առիթը Սեպտեմբեր 21ի Հայաստանի անկախութեան տարեդարձն է:

Հայաստանի Հանրապետութիւնը արդէն կը  նշէ իր անկախութեան 27րդ տարեդարձը: Հայ ժողովուրդը 27 տարի առաջ այս օրերուն, ամիսներ շարունակ հրապարակներուն վրայ ժողովրդային հաւաքներէ ետք, ժողովրդավարութեան գերագոյն հիմը հանդիսացող հանրաքուէի   միջոցով, որ միակ չափանիշն է ժողովուրդի իսկական թիւին ու կամքին, իր վճռական «այո»-ն ըսաւ Հայաստանի անկախութեան:  Հայաստանի չափահաս բնակչութեան բացարձակ մեծամասնութիւնը «Համաձա՞յն էք, որ Հայաստանի Հանրապետութիւնը ըլլայ ժողովրդավարական անկախ պետութիւն` ԽՍՀՄ կազմէն դուրս» հարցումին դրական պատասխան տուաւ: Երկու օր անց` 23 Սեպտեմբեր 1991-ին, երկրի Գերագոյն խորհուրդը Հայաստանը հռչակեց անկախ, ինքնիշխան հանրապետութիւն: 

Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի ընդհանրապէս, ազգային տօնացոյցի կարեւորագոյն այս տօնի «հիմնադրման» նախորդած էր 1990 թուականի 23 Օգոստոսը. օր, երբ սկիզբը դրուեցաւ անկախ պետականութեան հաստատման գործընթացին: Հայաստանի նորընտիր Գերագոյն խորհուրդը իր առաջին նստաշրջանի ժամանակ ընդունեց «Հայաստանի անկախութեան մասին» հռչակագիրը: Այս բանով ու միայն պետական կառոյցի՝ Հանրապետութեան խորհրդարանի  խողովակով յայտարարուեցաւ անկախ պետականութեան հաստատման գործընթացի սկիզբը: Հռչակագրի ընդունման անմիջապէս յաջորդեց 24 Օգոստոսը,  երբ ՀԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդը (դարձեալ պետական սահմանադրական կառոյց) որոշեց Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւնը վերանուանել Հայաստանի Հանրապետութիւն, իսկ գործող Գերագոյն խորհուրդը համարել Հայաստանի նորանկախ Հանրապետութեան առաջին Գերագոյն խորհուրդը:

Ժողովրդավարական արդար միջոցներով ու չափանիշով, ինչպէս նաեւ սահմանադրական կարգով հռչակագրի ընդունմամբ հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ նոր ժամանակաշրջանի սկիզբ դրուեցաւ եւ Հայաստանի նորագոյն պատմութեան մէջ սկսաւ երրորդ հանրապետութեան կառուցումը։

Հիմնուելով վերոյիշեալին վրայ՝ մենք կը տեսնենք, որ այս համահայկական մեծ տօնը կ’ենթադրէ նաեւ անցած տրամաբանական ճանապարհի, անոր  նշանակալի փուլերուն եւ իրադարձութիւններուն իմաստաւորում եւ գնահատում:

Մեր երկիրը, անոր ժողովուրդն ու պետութիւնը գրեթէ  զերոյէն ստեղծեց պետական, հասարակական ու քաղաքական նոր եւ ժողովրդավարական հիմքերով հաստատութիւններ: Այս բարդ ու պատուաբեր ճանապարհի իւրաքանչիւր խաչմերուկ ու փուլ նոր բան սորվեցուց ու բաղադրիչ մը աւելցուց հայրենիքի զարգացման, կայունութեան ու վերելքին սատարման ի խնդիր: Ամէն փուլ ունեցաւ իր դժուարութիւնները, որոնք փորձ մը եւս աւելցուցին հազարամեակներու պատմութիւն ու կենսափորձ ունեցող մեր ժողովուրդին մօտ:

Հայ ժողովուրդի պատմութեան փուլերը միշտ ալ հեզասահ ու վարդագոյն չեն եղած: Այդպէս չէ եղած նաեւ անոր վերջին 27-ամեայ պատմութիւնը:

Այսօր մեր հայրենիքն ու ժողովուրդը կ’ապրին նոր փորձառութիւն մը: Իշխանափոխութիւն: Տա՛յ Աստուած, որ որոշ խարխափումներէ ետք ան վերածուի պատմական կայուն փուլի եւ ոչ թէ անցողակի ու սուղ արժող ժամանակամիջոցի:

Մեր այս բացառիկի բովանդակութիւնը լաւագոյնս կ’արտացոլացնէ հայ ժողովուրդի իրավիճակը, ուր յետյեղափոխութեան կիրքերը հանդարտած չեն, երկրի քաղաքական դաշտը կայուն չէ, արտաքին քաղաքականութիւնը՝ պղտոր, ժողովուրդի գաղափարներն ու կարծիքները իրար կը հակասեն ու յաճախ կը բախին իրարու, շատեր ալ վերապահ են:

Հիմնուելով ռամկավար եւ ազատական մեր դաւանանքին վրայ ու հաւատալով բազմակարծութեան ժողովրդավարական առողջ երեւոյթին՝  մենք հոս տեղ տուած ենք ամէն տեսակ գաղափարի ու կարծիքի, հետամտած ենք քաղաքակիրթ ձեւով կարծիք արտայայտելու ու ի պահանջեալ հարկին առողջ եւ շինիչ բանավէճեր ստեղծելու մշակոյթի վերականգնման, ինչպէս նաեւ այս ուղղութեամբ ստեղծելու ազատ հարթակ մը՝ հեռու անհանդուրժողականութենէ եւ անքաղաքակիրթ վարուելակերպէ ու արտայայտութիւններէ, որոնցմով կը յատկանշուին այսօր ընկերային համացանցի վրայ երեւցող գրառումները դժբախտաբար:

Չտարուինք լոզունգներով ու զգացականութեամբ: Մեր ժողովուրդի դառն փորձառութեամբ ու ի գին ծանր զոհողութիւններու՝ այսօրուան մեր 27ամեայ պետութիւնը արդէն իսկ հասցուցած է հաւաքել ամբողջ բաղկացուցիչ բերքը, որ թերեւս տակաւին օդին մէջն է ու ինչ որ չափով  տարտղնուած, ինչպէս վերի գեղանկարն ալ կը յուշէ: Ժամն է օգտուելով անոնցմէ ու հիմնուելով այդ սուղ արժած բերքին վրայ՝ «արտադրել» այլեւս: Արտադրել լաւագոյնս: Արտադրել արագ, արտադրել լաւն ու բարին: Արտադրել օգտակարը:

Ինչպէս ամէն փուլերուն, այնպէս ալ այսօր եւ ապագային յարգենք ժողովրդավարական իրաւ միջոցները: Գուրգուրանք մեր պետականութեան վրայ: Ժամանակն ու պատմութիւնը փաստած են, որ վարչակարգերն ու անձերը անցողակի են: Հայրենիքն է միայն յաւերժականը:

21 Սեպտեմբերը ազգային հպարտութեան օր է. անկախ հայրենիք ունենալու հայ ժողովուրդին դարաւոր երազանքը 27 տարիէ իրականութիւն է: Ամուր պահենք զայն:

Տօնդ շնորհաւոր, անկախ Հայաստան: Տօնդ շնորհաւոր Հայաստանի Հանրապետութեան անկախ ու պատասխանատու քաղաքացի:

ՍԵՒԱԿ ՅԱԿՈԲԵԱՆ

ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ ՝ ՀԱԶՄԻԷԻ ՎԻԵՆՆԱԿԱՆ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ ՎԱՐԺԱՐԱՆԻ «ՓՈԽԱԴՐՈՒԹԵԱՆ» ԿԱՊԱԿՑՈՒԹԵԱՄԲ

ՅՈՎՍԷՓ ՄԵԼՔՈՆԵԱՆ 

Սկիզբը՝ ՆՈՐ ՕՐ թիւ 33 եւ 34

ԼՈՒՍԱԲԱՆՈՒՄ ՄԸ

Հայկական որեւէ վարժարանի մը փակումը, փոխադրութիւնը կամ «փոխադրութիւն»ը, բնականաբար կը յուզէ բոլորս։ Անցեալին թէ վերջին տարիներուն, Սփիւռքի տարածքին փակուած են եւ պարագաներու բերումով պիտի շարունակուին փակուիլ հայկական կրթօջախներ։ Սակայն, բարեբախտաբար, կայ նաեւ այլ երեւոյթ մը. կը բացուին նոր վարժարաններ, կամ՝ անոնք ծնունդն են այլ վարժարաններու միացումին, կցումին, կծկումին, այլ խօսքով՝ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՄ-ին։

Լիբանանահայ կրթական համակարգը վերատեսութեան կ՚ենթարկուի ներկայիս եւ ուժերու վերադասաւորումներ կ՚արձանագրուին հոն վերջին տարիներուն։ Օրինակ, Ազգային առաջնորդարանի դպրոցները փակուելով միացան մէկ ծածկի տակ. նոյն քայլին դիմեց վերջերս ՀԲԸՄ-ը, իր բոլոր դպրոցները (որոնք վերջին տասնամեակներուն երկու տարածքներու մէջ կը գործէին, պիտի միանան Անթիլիասի մէջ), եւ հիմա, ուսումնական նոր տարեշրջանէն սկսեալ, Վիեննական Մխիթարեան վարժարանին պարագան կը դասուի այս վերջինին շարքին, երբ նոյն դպրոցը Հազմիէէն փոխադրուելով Ռաուտայի հայաշատ շրջան, նոր տնօրէնութեամբ ու նոր շունչով պիտի շարունակէ հայ կաթողիկէ վարժարաններուն բարի աւանդութիւնները։

Հասկնալի է հեղինակին ցաւը, երբ կ՚ըսէ թէ «մեր տունը ծախու չէ»։ Նոյնն էր պարագան քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն ՀԲԸՄ-ի Յովակիմեան-Մանուկեանին, Դարուհի Յակոբեանին, Կիպրոսի Մելգոնեանին, եւ օրինակները շատ են, երբ որպէս նախկին աշակերտ, ուսուցիչ թէ ծնողք, չես կրնար ընդունիլ «տանդ» փակումը։ Այսօր, նոր համալիր, նոր տարածք փոխադրուելով, Մխիթարեանը չի՛ փակուիր, այլ՝ սերնդափոխութեամբ եւ նոր ու փորձառու տնօրէնութեամբը Տիկ. Ռիթա Պօյաճեանի, դպրոցը պիտի շարունակէ իր առաքելութիւնը. բան մը, որ շնորհաւորելի է։

Մեր յարգելի եւ սրտցաւ յօդուածագիրը մտահոգութիւն կը յայտնէ, թէ ի՞նչ պիտի ըլլայ Հազմիէի հողատարածքին ճակատագիրը։ Մեր ունեցած հաւաստի տուեալներուն համաձայն, հայ կաթողիկէ համայնքը այլ նպատակներու պիտի ծառայեցնէ նախկին դպրոցաշէնքն ու տարածքը։

ՆՈՐ ՕՐ, յարգելով խօսքի եւ արտայայտութեան ազատութիւնը, Յովսէփ Մելքոնեանի ծաւալուն գրութենէն լայն մասեր հրատարակեց յաջորդական երեք թիւերով։ Սփիւռքի մէջ հայկական վարժարան պահելը սխրագործութիւն է, որուն դիմաց գլուխ կը խոնարհինք։ Թէեւ այս գրութիւնը կ՚աւարտի մտահոգութիւններով, սակայն իրականութիւնը մեր դիմաց է, երբ նոյն այս վարժարանը ծաղկունքի նոր փուլ մը կը թեւակոխէ կրթական այս վերամուտին։

Արժանիօրէ՛ն եւ արդարօրէ՛ն պէտք է գնահատել մեր անցեալի թէ ներկայի մանկավարժներուն ու հայ դպրոցի պատասխանատուներուն գործը։

ՆՈՐ ՕՐ

ԵՐԿՐՈՐԴ ՀԱՆԳՐՈՒԱՆ. ՊԱՊԱԿԱՆ ՊԱՏՈՒԻՐԱԿԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ 1 Յունիս 2016 – ցարդ

Թէ անմիջական ինչ ազդեցութիւն կամ հետեւանք ունեցան Մխիթարեան սաներու բողոքի այս արտայայտութիւնները Վատիկանի Սբ. Աթոռին մօտ կարելի չէ յստակօրէն կամ առարկայական կերպով վկայակոչել։ Սակայն այս հարցով նշանակելի զարգացում մը կ՚արձանագրուէր այդ շրջանին։ Արդարեւ, այս խնդրագիրներու առաքումէն մի քանի ամիս անց «30 Ապրիլ 2016 թուակիր վճռագրով Ն.Ս. Ֆրանսիսկոս Պապը Մխիթարեան Միաբանութեան համար Պապական Պատուիրակ կը նշանակէր, լիազօր իրաւասութիւններով, Պոլսոյ Հայ Կաթողիկէ թեմի առաջնորդ Գերպ. Լեւոն Արք. Զէքիեանը։ Պատուիրակի իրաւասութիւնները լրիւ ի զօրու կը դառնային, ստորագրութեան իրաւունքով նաեւ քաղաքական ատեաններու առջեւ 1 Յունիս 2016 թուականէն սկսեալ» (տե՛ս Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութեան Դիւանի 31 Մայիս 2016 Հաղորդագրութիւնը)։

            Միաժամանակ հայ մամուլին մէջ լոյս կը տեսնէր Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութեան Դիւանի 2 Ապրիլ 2018 թուակիր հաղորդագրութիւնը ուր կ՚ըսուէր. «…Անցնող տասը ամիսներու ընթացքին տեղի ունեցած է պարտքերու նուազում մը թէ՛ որոշ նուիրատուութիւններու շնորհիւ եւ թէ՛ վաճառումովը երկար ժամանակէ ի վեր լքուած ու ներկայ միջոցներով շահագործումը անկարելի դարձած ինչ-ինչ դատարկ տարածքներու»։

            Վերոյիշեալ հաղորդագրութեան հրապարակումէն հազիւ մէկ ամիս անց Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութեան անդամ եւ «Լիբանանի եւ Միջին Արեւելքի Միաբանութեան մեծաւոր Հ. Մեսրոպ Թ. Ծ. Վրդ. Սիւլահեանի» ստորագրութեամբ 4 Մայիս 2018 թուականին լիբանանահայ մամուլին մէջ լոյս կը տեսնէր նոր հաղորդագրութիւն մը ուր կ՚ըսուէր (տե՛ս ԱԶԴԱԿ օրաթերթ 4 Մայիս 2018, ԱՐԱՐԱՏ եւ ԶԱՐԹՕՆՔ օրաթերթեր 7 Մայիս, 2018). «Մխիթարեան վարժարանի վաճառուելու լուրը անհիմն է։ 2018-2019 տարեշրջանին կը սկսի իր վերամուտը իր նոր եւ ժամանակակից վարժարանին մէջ՝ Ռաուտա»։ Հաղորդագրութիւնը անգամ մը եւս կը պնդէր, թէ «Մխիթարեան վարժարանը ո՛չ պիտի փակուի, ո՛չ ալ հողատարածքը վաճառքի է։ Այդ տարաձայնութիւնը բոլորովին զուրկ է ճշմարտութենէն։ Արդարեւ, միաբանութեան նշանակուած պատուիրակի որոշումով Մխիթարեան վարժարանի 2018-2019 տարեշրջանին կրթական տարեշրջանը պիտի կատարուի վերանորոգ դպրոցին մէջ որ կը գտնուի Ռաուտայի բարձունքին»։

            Այս հաղորդագրութեան համաձայն Հազմիէի Մխիթարեան վարժարանը «կը փոխադրուէր» Պէյրութի մօտակայ արուարձան Ռաուտայի շրջան, նոր տնօրէնութեամբ եւ ուսուցչական կազմով։

            Նոյնպիսի բովանդակութեամբ, բայց այս անգամ Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութեան Դիւանին կողմէ անթուակիր հաղորդագրութիւն մըն ալ լոյս կը տեսնէր լիբանանահայ մամուլին մէջ 1 Օգոստոս 2018 թուականին, ուր անգամ մը եւս կը շեշտուէր թէ Մխիթարեան վարժարանը կը փոխադրուէր Ռաուտա եւ թէ Հազմիէի հողատարածքը ծախու չէր։ Հաղորդագրութեան մէջ սակայն աչքի կը զարնէին հետեւեալ երկու պարբերութիւնները։

            – «Հազմիէի տեսուչ Հ. Յովսէփ (Ծ.) Վրդ. Թոփալեանի միաբանական եւ կանոնական կապերը Մխիթարեան Միաբանութեան հետ դադրած են 9 Յունիս 2018 թուականէն սկսեալ։

            – Հազմիէի կալուածը կը վայելէ արդէն Միջին Արեւելքի չափանիշով հայ գործակալութեան մը արհեստավարժ հոգատարութիւնը։ Նպատակն է այնտեղ գործող դպրոցը փոխադրել Ռաուտա, յետ այստեղի կալուածին վերանորոգութեան, իսկ պահել Հազմիէն որպէս նորաշէն հասութաբեր (ընդգծումը ինծմէ) կալուած՝ ի նպաստ գլխաւորաբար Միաբանութեան Միջին Արեւելքի մէջ գործունէութեան»։

            Այս հաղորդագրութենէն ի յայտ կու գար թէ Հազմիէի Վիեննական Մխիթարեան վարժարանի հողատարածքի վաճառքին շուրջ ստեղծուած ներքին սուր տարակարծութիւնները յանգած էին Վարժարանի այժմու (արդէն նախկին – ՆՈՐ ՕՐ) տնօրէն Հ. Յովսէփ Ծ. Վրդ. Թոփալեանի անձին դէմ կարգապահական որոշումի մը՝ Մխիթարեան Միաբանութենէն հեռացնելով 40 տարիներէ ի վեր դպրոցի Տնօրէնութիւնը իր ուսերուն շալկած օրինակելի հոգեւորական մը, որ իր կեանքին սպառնացող վտանգներուն հակառակ ո՛չ միայն ապահոված էր վարժարանին ֆիզիքական գոյութիւնը Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ամէնէն թէժ օրերուն, այլեւ ճարտար ֆինանսագիտութեամբ դպրոցի նիւթականը յաջողած էր ապահովել եւ տեւականացնել, երբ ուրիշ հայ վարժարաններ կը տառապէին մեզի ծանօթ պիւտճէական դժուարութիւններէ։

***

            Դժբախտաբար մեր իրականութենէն ներս վերջին տարիներուն կալուածային այս հաշիւները եւ նկատառումները պատճառ կ՚ըլլան որ իրենց կրթական գործունէութեամբ ծանօթ օջախներ սփիւռքի մէջ ի՜նչ-ի՜նչ արդարացումներով փակուին։ Ու մենք, որ վարժուած ենք ճոռոմաբանութիւններ լսելու հայ դպրոցի, հայ կրթութեան եւ հայ մշակոյթի անկրկնելի դերին կարեւորութեան մասին, հիմա պարտադրաբար կը լսենք անվերջանալի եղերերգ մը անոնց շիջումը բացատրող կամ պատճառաբանող։

            Մեզմէ ո՛չ ոք կը յաւակնի Մխիթարեան Միաբանութեան հայրերուն եւ անդամներուն հայրենասիրութեան դաս տալ։ Մեզմէ ո՛չ ոք կը ստորագնահատէ անոնց աշխատանքը եւ ծառայութիւնը հայ մտքին, գիրքին, պատմութեան եւ մշակոյթին։ Մեզմէ ո՛չ ոք վայրկեան մը իսկ վարանումով կը նայի անոնց կրթական վաստակին։ Սակայն փաստօրէն յենուելով իրենց հաղորդագրութիւններու բովանդակութեան, մօտիկ անցեալի իրենց գործած կալուածային եւ ներդրումային սխալներուն եւ անոնցմէ բխած հետեւանքներուն վրայ, իրաւունք ունինք ըսելու թէ Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութիւնը պէտք ունի ֆինանսական հարցերու մէջ աւելի հասուն գիտութեան եւ կարողականութեան, եթէ կ՚ուզէ իր գոյութիւնը պահպանել այս բարդ աշխարհի զարգացումներու լոյսին տակ։ Սփիւռքի պայմաններուն մէջ մերինը չի՛ կրնար նահանջի պայքար մը ըլլալ ո՛չ ալ անցեալի աւանդներու եւ ժառանգութեան զոհաբերումը ժամանակաւոր լուծումներու փնտռտուքով։

***

            Հակառակ շատերուս սպասումին, Հազմիէի Մխիթարեան երկրորդական վարժարանի կալուածի վաճառքի եւ դպրոցի «փոխադրութեան» շուրջ ստեղծուած անօրինակ տագնապը հայ մամուլի ուշադրութեան չարժանացաւ, թէեւ լիբանանեան մամուլի օտար ներկայացուցիչներ լայնօրէն բացատրեցին եւ մեկնութիւններ տուին այդ ուղղութեամբ։

            … Ուրիշներու նման ես ալ իբրեւ նախկին Մխիթարեան սան (1956-էն մինչեւ 1963 թուականի աւարտական տարին) ու ապա նոյն հաստատութեան մէջ պաշտօնավարող ուսուցիչ (1969-1974) համալսարանական կրթութենէս ետք, շատ մեծ ցաւ, վիշտ եւ ընդվզում կ՚ապրիմ ի տես այս հարցի զարգացումին։ Շատերու նման ես ալ մօտէն ծանօթ եմ Վենետիկի եւ Վիեննայի Մխիթարեան Միաբանութիւններու ազգանուէր գործունէութեան, անոնց վիթխարի աւանդին եւ առաքելութեան ու ամէն առիթով դասախօսած եմ, գրած եմ եւ խօսած եմ այդ աւանդի կարեւորութեան մասին։ Հետեւաբար, այս յօդուածը մտավախութեան մը արտայայտութիւնն է որ մեր նօսրացող մարդկային եւ նիւթական միջոցները յաճախ յումպէտս կը վատնուին անկարող եւ անկար վարչական որոշումներու պատճառով։ Սփիւռքահայ ժողովուրդին տարտղնուած վիճակին մէջ ուժերու խելացի եւ խելամիտ գործածութիւնը ահնհրաժեշտ է եւ մեզմէ ո՛չ ոք իրաւունք ունի ընկրկելու, երբ ընկրկումի տանող այդքան պատճառներ կան։ Սփիւռքի մէջ ամէ՛ն օր ականատես ենք այդ անհաւասր պայքարի գործած աւերներուն ու կացութիւնը իր ներկայ վիճակին մէջ յուսատո՛ւ չէ։ Ամէնքս իրարհաւասար իրաւունքը ունինք մտահոգուելու եւ պարտաւորութիւնը իրարու հետ գործակցելու։

(Յապաւումներով)

Հիւսթըն, Թեքսաս, 27 Օգոստոս 2018

19-րդ դարի վերջին տասնմեակներում հզօր պետութիւններն աստիճանաբար հակւում էին դէպի մեծ ալեկոծումների։ Նրանք նախագծում ու կազմակերպում էին նորատիպ քաղաքական հաստատութիւններ, նաև ձևաւորում էին գաղափարախօսութիւններ մանր ու խոշոր ազգերի համար։ Այդ բոլորը կատարում էին ի շահ իրենց։ Դրանց մասին պատկերացում չունէին ոչ հողագնդի բազմամիլիոն բնակիչները, ոչ իրենց դարն ապրած զառամեալ ու հիւանդ պետութիւնները։ Ի վերջոյ ո՞ր պետութիւնները հանդէս կը գային որպէս յաղթանակողներ, ճշգրտօրէն կանխագուշակել հնարաւոր չէր։

        Տրոհուած հայ ժողովուրդը, որը հեծում էր Օսմանեան խալիֆայութեան, ցարական Ռուսաստանի և բռնապետական Պարսկաստանի կազմում չգիտէր իր արհաւրալից, սև ճակատագրի մասին։

        Թէ ինչպիսի դէպքեր տեղի ունեցան յետոյ կարելի է կարդալ, ուսումնասիրել հակասական կողմնորոշումներով լի  հրապարակուած անհամար աշխատութիւններում։ Փաստօրէն, հայ ժողովրդին բաժին ընկաւ արիւնալի ցեղասպանութիւն, բռնաբարումներ, աքսոր, աւերածութիւններ, անշարժ գոյքի իւրացում և այլ ունեցուածքների թալանում, սով,  հայրենազրկութիւն և անփարատելի վիշտ, որը ցաւօք սրտի դեռ մնում է մեր հոգու խորունկ ծալքերում։

       Վերոյիշեալ օտարածին, ոչ-իւրային, ոչ-աւանդական, ոչ-տեղական հաստատութիւններն ազգային կամ դասակարգային երանգաւորում տրուած գաղափարախօսութիւններով  ասպարէզ չեկան փրկելու մեր ժողովրդին հազար ու մէկ վտանգներից ու սպառնալիքներից, այլ հակառակը, կամայ-ակամայ ազգաբնակչութեանը տարան ուր որ հզօր պետութիւններն էին ակնկալում։ Եւ ցաւալին այն է, որ մէկ դարից աւելի գործող այդ հաստատութիւնները պնդում են մնալ ասպարէզում ու կատարել նորանոր հրահանգներ ի վնաս հայ ժաղովրդի, որ էլ աւելի քայքայման, մասնատման և ուծացման ենթարկեն հնադարեան մեր ազգին։

        Ազգին ազատագրող մերօրեայ սերունդը պէտք է գիտենայ, որ հայ լինելը պատմական, պատմագիտական հասկացութիւն է։ Հետևապէս քաղաքական, ռազմական գործողութիւնների հետ միաժամանակ անհրաժեշտ է բացատրական աշխատանքով բարձրացնել ժողովրդական զանգուածների ինքնաճանաչման մակարդակը։

        Մի հիմնական հարց. արդեօք Հայոց աշխարհի բոլոր հատուածները կ՚ազատագրուե՞ն մերօրեայ մարտիկների զօրութեամբ։ Ակնյայտ է նրանք պէտք է պատերազմեն թէ՛ ծպտուած, ներքին և թէ՛ արտաքին, անողոք թշնամիների դէմ։

ԺՈՐԱ ՀԱՄԲԱՐՉԵԱՆ      

ՍԱՄՈՒԷԼ ՅՈՎԱՍԱՓԵԱՆ

Այո, այն ինչին, որին այս օրերին մենք վկան ենք դառնում, դա սոսկալի դառն իրականութիւն է: Որ հայ ժողովուրդը, որ մենք, Նիկոլ Փաշինեանի գլխաւորած թաւշեայ յեղափոխութեան յաղթանակի շնորհիւ յանկարծ արթնացանք տանջալի մղձաւանջից և սկսեցինք հպարտ, ազատ, անկաշկանդ, լիաթոք շնչել, ապա այդ պահը շատ կարճ տևեց և մենք ընկանք յաջորդ վիհը, դարձեալ մղձաւանջն է պատել մեզ, սակայն այս անգամ այն շաղախուած է հպարտութեան հետ և ոգևորիչ է, որ վերջապէս վերջին տասնամեակների ընթացքում իրենց պաշտօնները չարաշահած իշխանութիւնները և նրանց մերձաւորները դատարանների առաջ են կանգնելու և պատասխան են տալու, իրենց անօրինական արարքների համար: Միւս կողմից այդ գիտակցութիւնը նաև ցաւատանջ է, յատկապէս սփիւռքահայերիս համար, երբ լսում ենք, որ մեր օրերում, այն էլ մեր երազած հայրենիքում, պաշտօնակատար մարդիկ են գտնուել, ովքեր կորցնելով բոլոր մարդկայինը, նաև իրենց երեխաններին, նաև հայ կնոջը, նաև հայ մօրն են ներքաշել իրենց յանցաւոր արարքների ոլորտը, փաստօրէն նրանց էլ են յանցագործ դարձրել, սրբապղծելով մեր գիտակցութեան մէջ դարեր շարունակ սրբացրած հայ ընտանիքի կոչումը:

Վերջերս ընկերոջս հետ մի զրոյցի ընթացքում մտաբերեցինք այն իրողութիւնը, որ եղեռնից յետոյ իսլամական երկրներում ապաստան գտած հայութեան մօտ, գոնէ վերջին յիսուն տարում, երբևէ չի գրանցուել իր ընտանիքի պատիւը արատաւորող, այն է՝ հայ կանանց առևանգումների և բռնաբարութիւնների դէպքեր: Ապա, եկ հայ մարդ ու «մի՛ խելագարուիր», եթէ լսում ես, որ մերօրեայ հերոսի կոչում ստացած՝ հայ գեներալներ իրենց նման արարքներ են թոյլ տալիս և մնում են անպատիժ: Ո՞վ է ստեղծել նման պայմաններ, այն էլ մեր աչքի առաջ, ռո՞ւսը, ո՛չ, թո՞ւրքը, ո՛չ, ատրպէյճանցի՞ն, ո՛չ, այլ, իրենց ազգային շղարշներով պատած՝ ՀՀՇ-ականներ, ՀՀԿ-ականներ և ուրիշներ… Այո, նման պայմաններ ստեղծել է հայ մարդը, բարոյական բոլոր չափանիշներ կորցրած հայ վերնախաւը: Նրանց յաջողուել է Լևոն Տէր Պետրոսեանի, Ռոբերտ Քոչարեանի, Սերժ Սարգսեանի գլխաւորած իշխանութիւնների կողմից ստեղծած չարորակ մթնոլորտում սերմանել այնպիսի պայմաններ ու բարքեր, որտեղ իրենց ամէն ինչ թոյլատրուած էր:

Յատկապէս ցաւատանջ է գիտակցել, որ այդ մարդիկ դրսից չեն եկել, այլ արգասիքն են այն պոտենցեալ յանցագործ էներգիայի, որ տասնամեակներ շարունակ իշխանութիւնների և նրանց մօտ կանգնած անձերի կողմից գործադրուել և արմատաւորուել է նաև հասարակութեան մէջ: Երկրում իշխել է, ոչ թէ օրէնքը, այլ անօրինականութիւնը: Իհարկէ այդ ամէնը ժառանգութիւն է նաև սովետական կարգերից, երբ պետութեան հաշուին հարստանալը, դիտւում էր որպէս՝ «շնորհք», որպէս՝ «ասպետական արարք»: Հէնց այդ յանցաւոր պոտենցեալն էր, որ 90-ական թուականների սկիզբներին յաղթող դուրս եկաւ ազգային աննախադէպ զարթօնքի ընթացքում, երբ հերթական պայքար էր գնում՝ լաւ ու վատի, օրէնքի և անօրինականութեան միջև: ՀՀՇ-ականները աններելի կերպով չուզեցին հիմքը դնել իրաւական պետութեան, և դա այն պարագայում, երբ նրանք շահում էին համայն հայութեան մեծամասնութեան վստահութիւնը:

Դա 90-ական թուականներին էր, Դաշնային Գերմանիայում ՀՀ առաջին դեսպան Ֆելիքս Մամիկոնեանը նոր էր վերադարձել Հայաստանից: Երբ մի հաւաքում, որտեղ բուռն վէճ էր գնում Հայաստանում իշխանութեան լծակների մօտ կանգնած նոր անձերի չարաշահումների մասին, նա որպէս նորութիւն և նաև իր համար որպէս չափազանց մտահոգիչ իրականութիւն, պատկերաւոր ասաց.

«Այն ինչ Հայաստանում այդ մասին ընկերներիցս լսեցի, մազերս բիզ-բիզ կանգնեցին»:

Այո, նկատի առնելով այն հանգամանքը, թէ ՀՀՇ-ականները ինչպիսի  ժառանգութիւն թողին, կարելի է ասել, որ, եթէ Լևոն Տէր Պետրոսեանն իրեն յարգում է, ապա նա իր հրաժարականից յետոյ, երբևէ չպէտք է զբաղուէր քաղաքականութեամբ, որովհետև նման  իրողութիւնները նախ և առաջ նրա կողմից գլխաւորած ՀՀՇ-ականների ստեղծած թալանի, հինը աւերելու ջանասիրութեան մէջ սեփական շահեր հետապնդելու մտայնութիւնն էր, որը յանգեցրեց ներկայիս իրավիճակին…

Սակայն այսօր ամենաարտառոցը այն է, որ ՀՀ կուսակցութեան անդամներից շատերը՝ նստած խորհրդարանում, կոկորդիլոսի արցունք են թափում, զարմանում են, իրենց անտեղեակ են ձևացնում… Այդ իրենք չեն, ախ, իրե՞նք, նրանք երբեք իրենց նման արարքներ թոյլ չեն տայ: Ո՛վ Աստուած, մի՞թէ իրենց շարքերում նման բան կարելի է կատարուել… Հապա, ինչպէ՞ս հասկանալ, որ երկրի գլխաւոր դատախազը, անվտանգութեան ծառայութիւնները և ոստիկանութիւնը անտեղեակ են ձևանում և չգիտեն, թէ ինչեր են կատարուել Էջմիածնում, Գիւմրիում, Սիւնիքում, փաստօրէն երկրի չորս ծայրերում և այլուր, թէ ինչպիսի տեռորի և ճնշման պայմաններ են ստեղծուել այդ վայրերում, երբ ահազանգեր հնչեցուել են բոլոր կողմերից, նոյնիսկ սփիւռքահայութեան շրջաններում են դրանք յայտնի…

Այո, կարելի էր և՝ ոգևորուած թաւշեայ յեղափոխութեան յաղթանակով, աւելորդ անգամ չյիշել անցեալ իշխանութիւնների՝ ագահութեան բոլոր սահմանները անցնող «շնորհքը», «ճարպկութիւնը», եթէ երէկուայ ընդդիմութիւնը այսօր զերծ լինէր, հայ վերնախաւին յատուկ՝ իշխանամոլութիւնից: Անցեալում ի՞նչ է կատարուել և այսօր ի՞նչ է կատարւում նրանց շարքերում: Ահա այսպէս. ամէն մէկը պէտք է, որ իր կուսակցութիւնը ունենայ, իրենը ստեղծի, ինչպէս դա արել են շատերը և այսօր անում են՝ Ժիրայր Սեֆիլեանն ու ուրիշներ: Ամէն ոք համարում է իր գաղափարները, իր ծրագրերը ամենաճիշդը և դժգոհում է ու զարմանք է յայտնում, որ միւս կուսակցութիւնները պատրաստ չեն համագործակցել իրենց հետ, – Լևոն Տէր Պետրոսեան և ուրիշներ…

Բայց, եթէ նախկին իշխանութիւնների օրօք ուժերի նման ցրուածութիւնը ինչ որ տեղ հասկանալի էր, բայց ոչ արդարացուցիչ, ապա այսօր այն բոլորովին անհասկանալի է, եթէ չասենք՝ աններելի է, որովհետև այսօր մենք վկան ենք մի այլ, բոլորովին նոր, բոլորովին տարբեր մի իրավիճակի, երբ թաւշեայ յեղափոխութեան երիտասարդ ղեկավարները բաւականին կամք, ցանկութիւն ու յամառութիւն են ցուցաբերում, երկրում իրաւական պետութեան հիմքերը դնելու: Սակայն մենք օր օրի վկան ենք դառնում, թէ ինչպիսի բազմապիսի ու բազմաթիւ, կարելի է ասել նաև ահռելի և անլուծելի են թւում այն բոլոր դժուարութիւնները, որոնք ամէն օր, ամէն ժամ ծառանում են նրանց դէմ: Փաստ է, որ թաւշեայ յեղափոխութիւնը յաղթանակել է, բայց դեռ չի ամրապնդուել: Հին սիստեմի գլխաւոր դերակատարը շատ հեշտ նահանջեց, որովհետև ստիպուած էր, հրաժարականներ են տուել մի քանի այլ մեծ ու փոքր դերակատարներ, իսկ միւսները, հին սիստեմի բոլոր արտօնեալները իրենց տեղում են, վտանգը կայ, որ ԱԺ-ի ընտրութիւնների յետաձգման պարագայում նրանք պատեհ առիթի սպասելով և այստեղ-այնտեղ տնտեսական ճգնաժամեր առաջացնելով, կը փորձեն թիկունքից հարուածել յեղափոխութեանը, կը փորձեն խառնաշփոթութիւն ստեղծելով, ապակայունացնել դրութիւնը և զարկ տալ ժողովրդի դժգոհութեանը: Այդ պատճառով էլ այսօր պահի հրամայականն է, որ յեղափոխութեան մօտ կանգնած անձերը, խմբերը, չդիմեն կինտրոնախոյս քայլերի: Բոլորովին անհասկանալի է, աւելորդ և անթոյլատրելի նոր կուսակցութիւններ ստեղծելը: Բոլորիս պարզ է, որ թաւշեայ յեղափոխութիւնը յաղթանակեց Նիկոլ Փաշինեանի՝ երկարամեայ ընդդիմադիր, յետոյ որպէս ԱԺ-ի պատգամաւորի՝ յամառ, համարձակ, գրեթէ միայնակ պայքարի շնորհիւ ով վայելում էր մեծ ժողովրդականութիւն: Պէտք է ամբողջ ուժերով աջակցել «Քաղաքացիական Պայմանագիր» կուսակցութեանը, լրացնել, բազմացնել նրա շարքերը, որպէսզի ապագայ ԱԺ-ում ընտրուած կառավարութիւնը ձայների «ջախջախիչ» մեծամասնութիւն ունենայ, միայն այն ժամանակ հնարաւոր կը լինի աւելի համարձակ և հիմնական պայքար մղել կոռուպցիայի դէմ և արմատական քայլեր անել վերափոխումների և երկրում անդառնալի ժողովրդական պայմաններ ստեղծել:

Մի այլ իրական վախ կայ, որ այսօրուայ Հայաստանի ներքաղաքական դաշտում և Ազգային Ժողովում առկայ կուսակցութիւնների բազմազանութեան հետևանքը լինելու է այն, ինչը տեղի է ունենում Եւրոպայի մի շարք երկրներում՝ Իտալիայում, Յունաստանում, անցեալ տարի նաև Գերմանիայում: Այն է՝ ոչ մի կուսակցութեան, կամ խմբակցութեան չի յաջողւում կառավարութիւն կազմել, կամ, լաւագոյն դէպքում՝ այդ ընթացքը լինում է շատ դժուար և կոմպրոմիսի դէպքում, ստեղծւում է թոյլ և ոչ կայուն կառավարութիւն: Իսկ բոլորս գիտենք, որ Հայաստանի դէպքում դա կը նշանակէր պետականութեան հիմքերի խարխլում և ապագայի վտանգում: Հէնց այդ հանգամանքն էլ համարւում է խորհրդարանական ընտրութիւնների միջոցով կառավարութիւն կազմելու թոյլ և բացասական կողմ: Նման հեռանկարը աչքի առաջ ունենալով, ինքնաբերաբար յիշում ես Շահան Շահնուրի հայութեանը բնորոշող հետևեալ յանդիմանական խօսքերը.

Հայը կը խորշի, կը սոսկայ հպատակութեան գաղափարէն. պզտիկութիւն կը համարէ ուրիշի մը մտածումը բաժնելով միաբանիլ ու գործակցիլ անոր, երբոր հրամայողը ինք չէ: Ինք ինք է և ինք բան մը չէ…

Այստեղ աւելորդ չէր լինի մէջբերել պարոն Աւետիք Իշխանեանի՝ «Հայկական ժողովրդավարութիւն» յօդուածի եզրափակիչ խօսքը, որ տեղադրուած է Յուլիս 5-ի «Հետք»-ի կայքէջում (Արտատպուեցաւ նաեւ՝ ՆՈՐ ՕՐ-ի մէջ – Խմբ.), որտեղ քննարկւում է 1919-2018 թուականներին Հայաստանում տեղի ունեցած բոլոր ընտրութիւնների ընթացքը: Յօդուածում նա ախտորոշում է կատարում, մատը դնում է վէրքի վրայ, որակում է մեզ բոլորիս, իսկ դա պէտք է մեզ չյուզի, չվիրաւորի, որովհետև մենք դրա պատասխանը չունենք:

«Արդ՝ եթէ մենք ունենք ազգային իմաստութիւն, հոգու արիութիւն և առողջ բնազդներ, անկարելի է աչքներս փակենք մեր էս ծանր հիւանդութեան առաջ (ընտրութիւններ կեղծելու պրակտիկան) և չզգանք, որ մեր հոգին շատ է դառնացած, մեր ներքին մարդը շատ է փչացած և դրա դէմ կռուելու, առողջանալու առաջին պայմանն այն է, որ մենք և՛ մեր սրտերում, և՛ աշխարհքի առաջ անկեղծ խոստովանենք ու ճանաչենք մեր դժբախտութիւնը։ Ապա թէ էդ փրկարար գիտակցութեանը կը հետևեն ինքնակատարելագործութեան բարձր ցանկութիւնն ու ազնիւ գործը։ Ուրիշ ճանապարհ չկայ. ներսից է լինելու հաստատ փրկութիւնը, որովհետև ներսից ենք փճացած»։

Պերլին, Յուլիս 2018