ՔՐԻՍԹԻՆԱ ԱՂԱԼԱՐԵԱՆ

«Զարթօնք»ի Երեւանի Աշխատակից

 Ընթացիկ տարուայ Յուլիս ամսուայ 22 – 24 «Հետք» լրատուականի կազմակերպութեամբ, «Զարթօնք» հայկական այլ լրատուամիջոցներու կողքին այցելեց Արցախի մարտական առաջնագիծեր, ականատես դառնալու հայոց բանակի դիրքերու իրավիճակին եւ  հաղորդակից ըլլալու սահմանապահ հայ զինուորին հետ, որուն մեծապէս պարտական է Հայ ժողովուրդը, որովհետեւ առանց անոր զոհաբերութեան չկայ, ո՛չ Արցախ, ո՛չ Հայաստան, ո՛չ ազգային հպարտութիւն, ո՛չ ալ հանրապետութիւն կամ անկախութիւն:

Ստորեւ մեր աշխատակիցին տպաւորութիւնները այս այցելութենէն, որուն յուզումնախառն զգացումներուն մասնակիցը եղանք նշեալ օրերուն:

«Խմբ.»

«ԶԱՐԹՕՆՔ», «ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԵԱՆ ԲԱՑԱՌԻԿ», ՊԷՅՐՈՒԹ – Լեռնային Ղարաբաղն աշխարհի քարտէզի վրայ անտեսանելի մի կէտ է, շատերի համար անհասանելի վայր, գերտէրութիւնների համար՝ չճանաչուած պետութիւն: Լեռնային Ղարաբաղը ճանաչելու ու սիրելու համար բաւական է մէկ անգամ ոտք դնել այնտեղ, զգալ ամուր հողը, որը պաշտպանում են 18-20 տարեկան երիտասարդներն ու կեանքը բանակին նուիրած սպաները:

Եկէք Լեռնային Ղարաբաղի փոխարէն օգտագործենք Արցախ անուանումը, որն աւելի գեղեցիկ է, հայեցի, հայավարի…

ՀՀ մայրաքաղաք Երեւանից Արցախի մայրաքաղաք հասնելը տեւում է մի քանի ժամ՝ կախուած փոխադրամիջոցի արդիականութիւնից: Եթէ փոքր ինքնաշարժով  ես, 4 ժամում կարող ես հասնել Արցախ, եթէ մեծ խումբով ես ու ըստ այդմ՝ հսկայ հանրակառքով, ճանապարհը փոքր-ինչ երկարում է: Չնայած դա էլ իր հաճոյքն ունի: Հայաստանի ճամփեքով շրջելը անբացատրելի զգացումներ է արթնացնում, որը կը հասկանան մէկ անգամ այդ ճանապարհները անցած մարդը միայն:

Մենք առիթ ունեցանք այդ անբացատրելի զգացումներն ապրել բաւական երկար, քանի որ մեզ բախտ էր վիճակուել Արցախ մեկնել հանրակառքով: Ճանապարհը երկար էր, հիանալու տեսարանները՝ շատ: Երեկոյեան հասանք Արցախ, աւելի կոնկրետ՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտ: Քաղաքի մաքրութիւնը միանգամից աչք է զարնում: Չես գտնի մէկին, ով, ասենք, ձեռքի ծխախոտի մնացորդը քամահրանքով կը նետի փողոց: Դա մարդկանց հոգեբանութեան մէջ է: Ստեփանակերտի ու ստեփանակերտցիների մասին դեռ առիթներ կ’ունենանք խօսելու:

Երեկոյեան հասնելով Արցախի մայրաքաղաք, տեղաւորուեցինք ոչ այնքան բարձրակարգ, բայց յարմարաւէտ հիւրանոցում: Պէտք է խոստովանել, կարեւորը հիւրանոցի աստղերը չէին, կարեւորը՝ Ստեփանակերտի աստղերն էին, որոնք գիշերն այնքան պարզ էին երեւում, ինչպէս փայլեցրած ադամանդը գեղեցիկ կնոջ ձեռքին:

Մոռացայ ասել՝ Արցախ այցելութեան մեր նպատակը: Գնացել էինք հանդիպելու սահմանը պահող զինուորների, հրամանատարների ու սպաների հետ, իհարկէ պաշտօնական հանդիպումներ եւս նախատեսուած էին…

Մէկ տուփ ծխախոտ, քաղցրաւենիք ու ճանապարհ դէպի դիրքեր…

Արցախ այցելութեան երկրորդ օրն է, որն ի սկզբանէ խոստանում էր յագեցած լինել՝ զօրամասեր, դիրքեր, հարցազրոյցներ զինուորների հետ, ընթրիք ու մէկ գաւաթ սուրճի սեղանի շուրջ ազնիւ ու ջերմ զրոյց տղաների հետ: Համաձայնենք, որ սրանից առաւել երջանկութիւն լինել չի կարող:

Մինչ դիրքեր հասնելը, անհրաժեշտ էր հրամանատարի թույլտուութիւնը ստանալ: Արցախի N զօրամասի հրամանատար Գեղամ Գաբրիէլեանին առաջին անգամ չէի տեսնում: Առիթ ունեցել էի շփուելու: Արտաքինից խիստ, խրոխտ ու ինքնավստահ թուացող հրամանատարն իրականում շատ կատակասէր ու մարդամօտ էր: Զինուորներն էլ էին ասում՝ հրամանատար ունենք, աշխարհը չունի… Թէ ինչքանով էին անկեղծ ասում, կը դժուարանամ ասել: Հրամանատարի սենեակում նման իրարանցում երեւի վաղուց չէր եղել: Լրագրողներ, ովքեր անհամբեր սպասում էին դիրքեր բարձրանալուն, լուսանկարողներ, ովքեր սաստում էին իրենց լրագրողներին՝ համբերութիւն ունեցէք, մի մոռացէք՝ հրամանատարի սենեակում էք: Իհարկէ, տրամադրութիւնն ինչպէս կ’ասին զինուորները, մարտական էր: Վերջապէս, երկարատեւ «բանակցութիւնից», կէսլուրջ-կէսկատակ զրոյցից յետոյ հրամանատարը արտօնեց լրագրողներին ուղեկցել դիրքեր: Լրագրողական հանճարեղ նիւթեր պատրաստելու մեծ ցանկութիւնը եւ նախանձախնդրոթիւնն իրենց արդիւնքը տուեցին: Բոլորին բախտ վիճակուեց ունենալ «սեփական» դիրքը ու դիրքի զինուորներին: Հրամանատար Գաբրիէլեանն ասում էր՝ «ուզում էք տղերքին իջեցնեմ դիրքերից, դուք բարձրանաք, քանի որ ուզում էք մենակ լինել»: Տղաներն իհարկէ դիրքերը չթողեցին, փոխարէնը մենք մի ամբողջ օր անցկացրինք նրանց հետ: Իսկապէս, հայրենիքը սկսուում է սահմանից արտայայտութեան իմաստը միայն այդ ժամանակ է լիարժէք ընկալուում:

Զինուորական մեքենաները մեզ հասցրեց սահման՝ թշնամուց մի քանի հարիւր մեթր հեռաւորութեան վրայ, կարգ մը կէտերու վրայ՝ մի քանի տասնեակ մեթր: Հասկանո՞ւմ էք՝ 50-60 կամ 70 մեթր այն կողմ հակառակորդն է, ով ամէն վայրկեան պատրաստ է կրակել ու մարդկային կեանք խլել:

Քայլում ենք խրամատում, ամէն ինչ հետաքրքիր է, հարցերը՝ անսահման: Տղաները լայն ժպիտով դիմաւորեցին, դե՜հ, իհարկէ՝ հիւրերին պէտք է պատշաճ դիմաւորել, ասում էին նրանք: Նորակոչիկների նման մեզ՝ լրագրողներիս ամէն ինչ էր հետաքրքրում, բայց առաջնայինը զինուորների ու հրամանատարների հետ շփումն էր: Վահէն, ով ծառայութեան ընթացքում առաջին անգամ էր դիրքերում, շատ յուզուած էր, դժուարութեամբ համաձայնեց հարցազրոյց տալ: Այնուամենայնիւ, դիրքի ժպիտը համարուող Վահէն ասում էր՝ ծառայութեան ընթացքում տղային կարող է շեղել միայն սիրած աղջիկը: Ծառայակից Ռազմիկն այնքան էլ համաձայն չէր, ասում էր՝ դիրքերում պէտք է կենտրոնանալ միայն ծառայութեան վրայ, ուրիշ ոչնչի մասին մտածել պէտք չէ: «Շատ բաներ կայ, որ ուրիշ աչքով ես նայում, ինչ-որ մի բան անելուց առաջ երկար ես մտածում, առաջուայ նման չէ»,- ասում էր նորակոչիկներից Ռուտիկը:

Դիրքերում զինուորների հետ ընթրելու ժամն է: Մեր առօրեայ ուտելիքից տարբերուող էր սերժանտի պատրաստած ճաշատեսակը, բայց միեւնոյն ժամանակ համեղ: Դա այն է, ինչ ուտում են զինուորները: Դիրքերում սառնարան եւս կայ, ուտելիք ամրանը չի փչանայ, հանգիստ են:

Համազգեստի մասին ասում էին՝ իհարկէ, կարելի է աւելի որակով համազգեստ, ներքաշորեր տրամադրել, բայց եղածից էլ դժգոհ չեն, տանից էլ են ուղարկում: Երկար-բարակ զրոյցի ընթացքում խօսեցինք ամէն ինչի մասին, կարծես՝ հազար տարի ճանաչում էինք իրար՝ զինուորները՝ լրագրողներին, լրագրողները՝ դիրքի զինուորներին: Պատճառը հաւանաբար գիտացումն էր, որ հակառակորդից գտնուում ես մի քանի տասնեակ մեթր հեռաւորութեան վրայ ու իւրաքանչիւրի կեանքը քոնից թանկ է:

Զինուորների հետ զրոյցն ընդհատուեց, երբ անսպասելի դիրք այցելեց գնդի հրամանատարը, ում, յիշում էք՝ զօրամասում արդէն հանդիպել էինք: Մեզ բախտ վիճակուեց հենց դիրքում հրամանատարի հետ անկեղծ զրոյց ունենալ: Գեղամ Գաբրիէլեանը պատմում  էր ապրիլեան քառօրեայ պատերազմի օրերի մասին, բանակին հասած ու չհասած օգնութիւնների մասին: Ինքն էլ էր գիտակցում՝ եղել են մարդիկ, ովքեր իւրացրել են բանակի ու զինուորի բաժինը, բայց այդ պահին զինուորը բացի հակառակորդին համարժէք պատասխան տալուց այլ բանի մասին չէր մտածում, վստահեցնում էր հրամանատարը:

Նրա խօսքով՝ զինուորների նկատմամբ ուշադրութիւնը պէտք է լինի բարձր մակարդակի վրայ: Սպաներից շատ բան է կախուած, եթէ ոչ ամէն ինչ, ասում էր հրամանատար Գաբրիէլեանը:

«Աւելի լաւ է իմ երեխու մատը փուշ մտնի, քան զինուորներից մէկի: Այդ  դէպքում՝ ես ինչ եմ պատասխանելու զինուորի ծնողին»,- մեզ հետ զրոյցում ասում էր գնդի հրամանատարի տեղակալ, Մարտական խաչ առաջին եւ երկրորդ աստիճանի շքանշանի ասպետ, երկու պատերազմ անցած փոխգնդապետ Յովսէփեանը: Շատ խօսել չէր սիրում, նախընտրում է, որ իր մասին պատմեն իր զինակից ընկերները, զինուորները: Փոխգնդապետ Յովսէփեանն ասում էր՝ «գնամ թոշակի, որ իմ տեղը մեր ջահել սպաները գան, ծառայեն հայրենիքին, մենք էլ ինչով պէտք լինենք կ’օգնենք»:

Փոխգնդապետը վստահ է՝ հայկական բանակը պատրաստ է ամէն պահի համարժէք հակահարուած տալ թշնամուն՝ թէ տեխնիկապէս, թէ մարտունակութեան տեսանկիւնից բանակը կազմ-պատրաստ է, ապրիլեան պատերազմից շատ դասեր են քաղել: Դիրքերը յագեցուել են նորագոյն ցերեկային ու գիշերային տեսահսկման սարքերով: Եթէ առաջ գիշերը թշնամու դիրքերի տեսանելիութիւնը 10 տոկոս էր, հիմա զինուորները լիարժէք հսկում են հակառակորդի ցանկացած շարժ:

Զրոյցով տարուած չնկատեցինք՝ ինչպէս ժամանակն անցաւ ու մեր հեռանալու պահը եկաւ: Պէտք է խոստովանենք՝ զինուորները մի քանի ժամում հասցրին մեզ սիրել, դե՜հ, բնականաբար փոխադարձ:

Վերադարձանք Ստեփանակերտ՝ ինքնաբաւ տպաւորութիւններով, նոր ու թարմ լիցքերով, հետաքրքիր յօդուածներ ու հաղորդագրութիւններ պատրաստելու ցանկութեամբ:

Պաշտօնական հանդիպումներ

Դէպի Արցախ ուղեւորութեան վերջին օրը նախատեսուած էր ասուլիս Պաշտպանութեան բանակի հրամանատար Լեւոն Մնացականեանի հետ: Հրամանատարը պատասխանեց լրագրողների բոլոր հարցերին, իսկ դրանք շատ էին: Դիրքերում զինուորներին յուզող հարցերը եւս լրագրողների կողմից բարձրացուեց՝ ստանալով սպառիչ պատասխաններ:

Ասուլիսի աւարտից յետոյ, մինչ հրաժեշտ կը տայինք Արցախին ու կը վերադառնայինք Երեւան, Պաշտպանութեան բանակի հրամանատարն առաջարկեց ճաշել ու խմել ազգ-բանակի համար, հասարակութիւն-զինուած ուժեր առողջ համագործակցութեան համար, սահմանին կանգնած զինուորի ու սպայի համար, տանը նրանց սպասող մայրերի ու քոյրերի կենացը, կեանքը հայրենիքին նուիրած հերոսների համար: Դե՜հ, իհարկէ, վերջում պատիւ ունեցանք՝ լրագրողների կենացը եւս ընդգրկուեց այդ սուրբ կենացների մէջ…

Արցախից բաժանուելը դժուար էր…

Արցախ – Երեւան

Զրոյցը վարեց՝ ՅԱՐՈՒԹ ԿԻՒԼԻՒԶԵԱՆ

«Զարթօնք»ի Աշխատակից

Խորհրդային Հայաստանը նշանաւոր էր արուեստի բոլոր բնագաւառներու մէջ իր առաջնակարգութեամբ: Հայ երիտասարդը հոն կը դաստիարակուէր արուեստի ազդեցութեամբ ու ոգիով: Մենք ուրախ ենք, որ Հայաստանի Անկախացումէն ետք ալ նոյն աւանդութիւնը շարունակուեցաւ եւ այսօր հակառակ բոլոր դժուարութիւններուն ու նիւթական ծանրաբեռնութեան Հայրենի ծնողքը տակաւին հաւատարիմ իր մշակոյթին իր զաւակները հեռու չպահէր արուեստի աշխարհէն: Այս բանը նաեւ շնորհիւ արուեստին նուիրուած դաստիարակներու, որոնք իրենք ալ իրենց կարգին, հակառակ նիւթական անբաւարարութեան, իրենց արուեստը կը փորձեն փոխանցել մատղած սերունդին, որպէսզի միշտ ունենանք երիտասարդ, արուեստագէտ եւ խոստմնալից Հայրենիք:

Ի տես այս երեւոյթին «Զարթօնք» հարցազրոյց մը ունեցաւ Էջմիածին քաղաքին մէջ գործող, Կիւմրիի մէջ տեղի ունեցած «Վերածնունդ» միջազգային X մրցոյթ– փառատօնին դափնեկիր ու առ այդ, որպէս մրցանակ Վիեննա այցելած ու այնտեղ երաժշտական ակադեմիային մէջ վարպետութեան դասեր առնելու հնարաւորութիւն ունեցած   «Արիա Վոգըլ» Սթիւտիոյի պատանի արուեստագէտներուն անձնուէր ղեկավար Անահիտ Կօշկարեանի հետ: Ստորեւ կը ներկայացնենք հարցազրոյցի բովանդակութիւնը, մենք ալ մեր կարգին քաջալերելու համար Հայ պատանին մնալու հաւատարիմ իր աւանդոյթներուն:

«Զ.»

– Խնդրեմ, համառօտ պատմականը ըրէք «Արիա Վոգըլ» սթիւտիոյին:

– «Արիա»-յի փաստացի պատմութիւնը կը սկսի 2017 թուականի Սեպտեմբեր 7-էն: Երաժշտանոց հիմնելու միտքը յղացուած է 2015-ին: Նախապատրաստական որոշ աշխատանքներէ ետք հաստատուն իր դռները բացաւ եւ գործունէութեան մասին յայտարարեց 2017-ի Սեպտեմբեր 7-ին:

– Ինչո՞ւ «Արիա»:

– Անունը ընտրուեցաւ «Արիա», որովհետեւ երաժշտական եզր է եւ բառացիօրէն կը նշանակէ երգ:

– Ինչո՞վ կը տարբերի «Արիա»-ն այլ երաժշտական դպրոցներէ:

Երաժշտանոցին մէջ սաները կ’ուսանին երգեցողութիւն, պար եւ դերասանի վարպետութիւն: Անիկա պետական երաժշտական դպրոցներէն կ’առանձնանայ նիւթերու եւ ծրագիրի տարբերութեամբ եւ, ըլլալով երաժշտական մասնաւոր հաստատութիւն, ունի ծրագրային լայն եւ ազատ ընտրութեան հնարաւորութիւն՝ մեկնելով աշակերտներու հնարաւորութիւններէն: Այստեղ իւրաքանչիւր աշակերտ մասնագէտներէն կը ստանայ խոր գիտելիքներ բոլոր նիւթերէն եւ, ի յաւելումն անոր, ունի ինքնարտայայտուելու, ստեղծագործելու, սեփական ձեռագիրը յղկելու հնարաւորութիւն եւ ազատութիւն: Այստեղ աշխատող մասնագէտներու խումբը, բացի մասնագիտական գիտելիքներու դասաւանդումէն, իւրաքանչիւր սանի մէջ կը զարգացնէ նաեւ անհատականութեան դրսեւորման սկզբունքը: Կը կարեւորուի տարբերուող, չկրկնօրինակող մտածելակերպի զարգացումը իբրեւ անհատ կատարող եւ խումբի անդամ:

 – Ո՞վքեր կրնան աշակերտել «Արիա»-յին:

– Երաժշտանոցին մէջ կրնայ սորվիլ երաժշտական ունակութիւններով օժտուած ոեւէ երեխայ: 

– Խնդրեմ խօսեցէ՛ք ընդամէնը միամեայ «Արիա»-յի իրագործումներուն մասին:

– Երաժշտանոցի սաները 2018-ի Ապրիլին մասնակցեցան Կիւմրիի մէջ «Վերածնունդ» միջազգային X մրցոյթ- փառատօնին, որ շուրջ 3200 մասնակից ունէր  35 երկրէ, եւ երգեցողութեան անուանակարգին մէջ դարձան 1-ին, 3-րդ (եռակի) 4-րդ (կրկնակի), 5-րդ (կրկնակի) կարգի մրցանակակիրներ՝ բերելով 8 մրցանակ: 

Մրցոյթէն ետք, իբրեւ անուանակարգի յաղթողներ՝ ստացան Վիեննա ճամբորդելու եւ Վիեննայի երաժշտական ակադեմիային մէջ վարպետութեան դասեր առնելու հնարաւորութիւն, ուր եւ եղան Օգոստոսի վերջին օրերուն: Վարպետութեան դասերը ստացան Վիեննայի երաժշտական ակադեմիոյ նախագահ Պորիս Փերենուէն եւ փրոֆէսոր Մարիա Լափթեւայէն: 

Բացի համերգներէ՝ Յուլիսին երաժշտանոցի «Արիա» համոյթը համագործակցեցաւ Սփիւռքի նախարարութեան հետ՝ մասնակցելով «Սփիւռքի հայ համայնքներու մշակութային օրերը Հայաստանի մէջ»  ծրագիրին: 

–Կրնա՞ք խօսիլ «Արիա»-յի ընթացիկ եւ յառաջիկայ ծրագիրներուն մասին:

Այս պահուն կ’աշխատինք «Արիա» համոյթի համերգային երգացանկի ընդլայնման վրայ, որ իր մէջ կը ներառէ հայ հոգեւոր երգեր, հայ երաժշտահաններու ստեղծագործութիւններ, երգեր հայական եւ համաշխարհային ժամանակակից երգացանկէն: 

Յառաջիկայ ծրագիրներուն մէջ կը մտնեն մասնակցութիւններ միջազգային այլ մրցոյթներու եւ համերգներու:

***

Կենսագրական. Անահիտ Կօշկարեան

 «Արիա Վոգըլ» Սթիւտիոյի ղեկավարը` Անահիտ Կօշկարեանը ծնած է Էջմիածին (04.01.1985-ին): Ուսանած է Ռ. Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանը, այնուհետեւ Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտական բարձրագոյն ուսումնական հաստատութեան մէջ:

Ղեկավարած է Էջմիածինի սբ. Մարիամ Աստուածածին, սբ. Հռիփսիմէ, Երեւանի սբ. Սարգիս եկեղեցիներու երգչախումբերը:  

Դասաւանդած է երգեցողութիւն Էջմիածինի Մ. Եկմալեանի անուան N1 երաժշտական դպրոցին մէջ, «Արեւներ» մանկապատանեկան երգեցողութեան համոյթին մէջ, «ԲեմելՍ» մանկապատանեկան թատերական երաժշտանոցին մէջ: Կը դասաւանդէ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինի Էօրնեկեան հանրակրթական  դպրոցէն ներս՝ ղեկավարելով նաեւ դպրոցի երգչախումբը: Կը հանդիսանայ միջազգային աւելի քան 25 մրցոյթներու դափնեկիրներու ղեկավար: 

*VOX POP  կամ Vox populi լատիներէն հասկացողութիւն մըն է, որ բառացիօրէն կը նշանակէ «Ժողովուրդին Ձայնը»: Ան տուեալ հարցի մը մասին ժողովուրդին կարծիքն է՝ ներկայացուած ո՛չ պաշտօնական կամ ներկայացուցչական կերպով, ժողովուրդին բաղկացուցիչ անդամներու կողմէ, զայն հեռասփռելու կամ հրատարակելու նպատակով:

Հայաստանի Անկախութեան Տօնին առիթով լոյս տեսնող մեր բացառիկին համար ուզեցինք մեր ընթերցողներն ալ մասնակից դարձնել անոր բովանդակութեան պատրաստութեան:

Առ այս կազմակերպեցինք VOX POP* մը, որուն միջոցաւ «Զարթօնք»ի ընթերցողներն ու բարեկամները իրենց խօսքը ըսին Անկախութեան Տօնի թեմայով:

Մեր հարցումները հետեւեալներն էին, որուն շուրջ ըստ երեւոյթին ստեղծուեցաւ խանդավառութիւն մը ու գնահատանք դասական գործելաոճէն դուրս  այս հաղորդակցական եւ փոխգործակցական  ձեւին համար, որ կը նպատակադրէ ընթերցողը, որ կրնայ  լրագրող կամ անպայմանօրէն հրապարակագիր չըլլալ, մասնակից դարձնել թերթի արտադրութեան գործընթացին, իրենց ձայնն ալ, որ ի վերջոյ ժողովուրդին ձայնն է լսելի դարձնելու աւելի լայն հանրութեան:

1. Քեզի համար ի՞նչ կը նշանակէ Անկախութիւն:
2. Ինչպիսի՞ Հայաստան մը կը պատկերացնես կամ կ՛ուզես տեսնել մեր թուականէն քսան տարի ետք:
3. Ի՞նչ կը թելադրես Հայաստանին:
4. Ի՞նչ կ՛ակնկալես Հայաստանէն եւ ի՞նչ կը խոստանաս անոր (rights and duties):

Ստորեւ պիտի տանք իւրաքանչիւր հարցումը առանձին, իր տակը ամփոփելով տուեալ հարցումին համար մեզի հասած հետաքրքրական պատասխանները, որոնցմէ ոմանք արհեստավարժ գրիչներ են իսկ միւսները ոչ անպայման:.

Հարցում 1. Քեզի համար ի՞նչ կը նշանակէ Անկախութիւն

• Անկախութիւնը բացարձակ արժէք է: Ազգի մը ազատ ապրելու, ստեղծագործելու, ինքնադրսեւորուելու եւ տնտեսապէս բարգաւաճելու առիթ եւ կարելիութիւն՝ հիմնուած ազգային, համամարդկային եւ բարոյական սկզբունքներու վրայ:  

Յովիկ Էօրտեքեան

***

• Ըստ Oքսֆորտ համալսարանի համացանցային բառարանին՝ անկախութիւն բառը առաջին անգամ անգլերէն լեզուին մէջ օգտագործուած է 17-րդ դարու կէսին: Պատմական անկիւնէ դիտուած «անկախութիւն»-ը արդի հասկացութիւն մըն է, որ ծնունդ առած է Եւրոպայի մէջ եւ այդտեղէն տարածուած է աշխարհի տարբեր կողմերը: 18-րդ, 19-րդ եւ 20-րդ դարերուն ժողովուրդներ իրարու օրինակին հետեւելով պայքարներ մղած են իրենց անկախութիւնը ձեռք ձգելու նպատակով, գլխաւորաբար ազատելու բռնատէր եւ կայսերապաշտ ուժերու լուծէն: Այսօրուան չափանիշին հետեւելով՝ ժողովուրդներ կը նշեն իրենց անկախութեան թուականները: Իմ համեստ կարծիքով՝ ուրիշ հասկացութիւններու նման «անկախութիւն»-ն ալ որոշ չափով իտէալական է, որովհետեւ գոյութիւն չունի բացարձակ անկախութիւն: Երկիրներ եւ ժողովուրդներ յաճախ կախեալէն իրենց շրջապատէն: Օրինակ՝ այս էր պարագան 1919-ին, երբ Փարիզի մէջ կը գումարուէր խաղաղութեան խորհրդաժողովը, եւ մեծ պետութիւններ իրենք զիրենք իրաւասութիւնը տուած էին որոշելու աւելի «փոքր» ազգերու ճակատագիրը, ինչպէս նաեւ միջազգային կազմակերպութիւններու (ՄԱԿ եւ այլն) գոյութիւնը դարձեալ կը կաշկանդէ որոշ պետութիւններու արտաքին անկախութիւնը: Այս բոլորը ըսելէ ետք, կը շնորհաւորեմ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան 27-րդ տարեդարձը՝ մաղթելով, որ հայրենիքի իշխանութիւնները ջանք չեն խնայեր կասեցնելու օտար պետութիւններու միջամտութիւնը մեր արտաքին ու ներքին անկախութեան մէջ:

Պետրոս Թորոսեան

 ***

• Անկախութիւն կը նշանակէ հնարաւորինս նուազ կախեալ ըլլալ ուրիշներէ։

Հրաչ Սեփեթճեան

 ***

• Ներկայ դարուս, բացարձակ անկախ երկիր գոյութիւն չունի, մոլորակի բոլոր պետութիւնները ինչ որ չափով իրարու հետ փոխգործակցելու հրամայականի տակ կախում ունին իրարմէ: Սակայն ինծի համար անկախութիւնը այն արժէքն է, որ թոյլ կու տայ իմ պապենական հողիս վրայ ապրելու, ծաղկելու, ստեղծագործելու եւ ապագայ սերունդները դաստիարակելու ազգային մշակոյթով եւ տեսլականով:

Ճէնի Գրիգորեան–Բարսեղեան 

 ***

• Բնութիւնը ստեղծում է մեզ անկախ:

Յետոյ մենք բանտարկուում ենք մեր ընտանիքներում, դպրոցներում, աշխատավայրերում:

Երբ կորցնում ենք մեր անկախութիւնը, մոռանում ենք նաեւ, որ բնութիւնն է մեզ ստեղծել եւ բնութեան մէջ է, որ մենք անկախ ենք: Ու սկսում ենք աղտոտել բնութիւնը:

Յետոյ արդէն մեր հոգու անկախութենէն բացի կորցնում ենք նաեւ մեր ֆիզիքական անկախութիւնը, դառնում ենք կախուած բժիշկներից ու դեղերից, որոնք մեզ նշանակում են, որ մեր ոչ անկախ օրերը գոնէ մի քիչ աւելի առողջ ապրենք մեր իսկ աղտոտած ջրերի, օդի ու հողի արանքում: Բայց ո՞ւմ է պէտք այդ առողջ, բայց բանտարկուած օրերն ու կեանքը:

Լաւ յիշում եմ, որ մի օր երբ հերթական շնորհակալութիւնս էի յայտնում բնութեանը գեղեցիկ օրուայ համար, լիբանանցի ընկերուհիս ասեց, որ նկատել է, որ մենք` հայերս, ինչ որ իւրայատուկ կապուածութիւն, սէր ունենք դէպի բնութիւն: Սկզբում համաձայնեցի: Յիշեցի մեր տօն օրերը, որոնք կապուած են բնութեան հետ՝ Տրնդէզ, Վարդավառ: Յետոյ կասկածեցի: Յիշեցի Հայաստանի հանքերը, որ աղտոտում են գետերը, հողերը, յիշեցի մեր աղբավայրը Երեւանում, յիշեցի աղբավայրը Պէյրութում ու աղտոտ Պէյրութ գետը: Ինքս էլ զարմացայ՝ ինչու ենք այսպէս վարուում՝ սիրում ու ատում մեզ ստեղծողին՝ բնութեանը: Ինչո՞ւ ենք մեր իսկ անկախութիւնը քանդում: Ինչի՞ն ենք սպասում իրապէս անկախ լինելու համար: Ո՞վ է գալու մեզ օգնի մաքրուել ու անկախանալ, եթէ ոչ մենք ինքներս:

Եւ ուրեմն ի՞նչ է անկախութիւնը, եթէ ոչ մաքուր բնութիւն, ներդաշնակ կեանք մարդու եւ բնութեան միջեւ: Եւ ուրեմն ժամանակն է արթնանալ անտարբերութեան քնից: Ժամանակն է նախ մաքրել մեզ ու մեր մտքերը, իսկ յետոյ նաեւ բնութիւնը: Քանի որ այդ ժամանակ է, որ մեր սերունդները Հայաստանում, թէ Լիբանանում (թէ այլուր) մեզ չեն ատի, այլ կը սիրեն ու շնորհակալ կը լինեն, քանի որ իրենք էլ կ’ունենան հնարաւորութիւն ապրելու մաքուր եւ անկախ՝ իրենց ապագայի հանդէպ լիայոյս:

Սոֆիա Մանուկեան

***

• Աշխարհին վրայ, համամարդկային քաղաքակրթութեան մէջ, մեծարժէք բառը, որ ինքնին առանձին երեւոյթ մըն է, որուն մէջ կայ խորաթափանց խորհուրդ։ Այդ բառը անկախութիւնն է:

Երեւութապէս անկախութիւնը ինքնին կը նշանակէ հզօր եւ գերհզօր մարմիններէ կախեալ չըլլալ, այլ ինքնավարութեամբ միայն եւ ինքնիշխանութեան տնօրինել  ղեկավարել երկիր կամ հասարակութիւն։ Կասկած չկայ, որ նորարական նախաձեռնութիւնները եւ յեղափոխական նորաստեղծ գաղափարներու հարթակներու ստեղծումը պիտի սատարեն ներքին անկախութեան յաջողութեան եւ այդ յաջողութեանց արտածումը հզօր ու գերհզօր մարմիններուն: Նման գաղափարներ կը յառաջանան օգտաշատ պահելու համար երկիր, պետութիւն եւ իշխանութիւն։

Աւետիս Տիպան

***

• Անկախ մարդ կամ երկիր գոյութիւն չունի: Անկախութիւն կը նշանակէ ազատ որոշում:

Գրիգոր Թէրզեան

***

• Անկախութիւն… Որքան ընդարձակ, սակայն կարճամփոփ ու յստակ բովանդակութիւն ունեցող անուանում: Ինծի համար անկախութիւնը գաղափարախօսութեան անկախ էութիւնն է, այն ազատ թռչող միտքը, որուն տունդարձի ճամբան ոչ մէկ մարդ-երամ կրնայ շեղել: Անկախութիւնը այն հաստատ որոշումի ու ոտքի քայլն է, որուն շարժումները ինքնավստահ են ու վճռական: Աւելին, ազատութիւնը ամէնէն ուժեղ միջոցն է, որուն դիմաց ոչ մէկ թշնամի կրնայ խախտել ներքին խաղաղութիւնն ու ապահովութիւնը:

Մարիա Եագուպեան

***

• Անկախութիւնն իմ համար թղթի վրայ ստորագրուած հռչակագիրը չի, եւ ոչ էլ աշխարհի առաջ երեւակայական հանրապետութիւն ներկայացնող կառավարութիւնը: 

Անկախութիւնն իմ համար ժողովրդի չարքաշ կեանքի մէջ գոնէ մէկ փշուր փոփոխութիւնն է, կենցաղի, կեանքի, կենսամակարդակի մէկ աստիճան բարձրացումը, հայրենիքով հպարտանալու առիթը, հայրենիքի կողմից պաշտպանուածութեան զգացումը, հայրենիքի համար մեռնելու ցանկութիւնը, հայրենիքի համար աշխատելու, ստեղծելու, արարելու մղումը:

Անահիտ Կօշկարեան

***

• Անկախութիւնը հայուն ամէնէն շատ երազած, չարչարած, խեղաթիւրած, չարաշահած, անով խաբկանքներ ապրած, գտած, կորսնցուցած ու վերագտած ըլլալու եղելութիւնն է: Այս դարը մեր երկրագունդը վերածած է միասնական ամբողջութեան մը՝ ՄԱԿ եւ այլ հատուածական խմբաւորումներու, ինչպէս՝ ՆԱԹՕ, ԵՒՐՈՄԻՈՒԹԻՒՆ, ԵՒՐԱՍԻԱԿԱՆ, ԱՐԱԲԱԿԱՆ եւ այլն, եւ ամէն երկիր, մեծ թէ փոքր, կախուածութիւն ունի ա՛յլ երկրէ մը կամ երկիրներէ: Ալ ո՛ւր մնաց անկախութեան հին դարերու հասկացութիւնը: Խաբէութիւն է, մարդկային հնարամտութեան մէկ արգասիքը, երբ նոյն երկրին մէջ ժողովուրդ-պետութիւն իրականութիւնը իրարմէ անկախ չէ եւ երբեմն թշնամական իսկ: Վերջապէս, անկախութիւնը սահմանային ապահովութենէն անդին, պիտի ըլլայ նաեւ ապահովութիւնը բարօր ապրելակերպի, որ ե՞րբ եւ ի՞նչպէս պիտի իրականացուի, ո՜վ գիտէ:

Պիտի իրականացուի միասնական ճիգերով, շրջահայեացութեամբ, ճկուն քաղաքականութեամբ եւ մասամբ նորին:

Սարգիս Փոշօղլեան

***

• Ինծի համար անկախութիւն կը նշանակէ ըլլալ ինքնաբաւ, այսինքն՝ կախեալ չըլլալ որեւէ այլ երկիրէ՝ ոչ սննդամթերքով, ոչ զէնքով եւ ոչ ալ ուրիշ ապրանքով:

 Նիքոլայ Րոմաշուք Հայրապետեան

***

• Անկախ պետականութեան հիմնաքարերը երեք հատ են.

Ա. Սահմանագծում եւ բանակին կողմէ պաշտպանողական անվտանգութեան համար ռազմագիտական տուեալներու ապահովութիւն գալիք հարիւրաւոր եւ աւելի տարիներու դիմաց նորանոր գիտարուեստական միջոցներով։ Մեր պատմութիւնը յատկանշուած է ժամանակաւոր ոչ հեռաւոր նշանակէտերու յաղթանակներով շարունակական պաշտպանման թերութիւններով եւ տիրացուած հողային կորուստներով:

Բնական պայմաններուն՝ մէկ երրորդը պետական պիւտճէին այս ուղղութեամբ յատկացում ապահովելու ծրագրով․ արտահերթ պայմաններուն պիւտճէին եօթանասուն տոկոսը ապահովելով:

Բ. Ներքին ապահովութիւն եւ կարգ-կանոնի պահպանում։

Բնական պայմաններուն տասը տոկոսը տարեկան պետական պիւտճէին․ արտահերթ պայմաններուն մինչեւ քսան հինգ առ հարիւր տոկոսը նաեւ բանակին օգնութեամբ։

Գ. Քաղաքացիներու եւ ընկերութեան բարելաւման պայմաններու ծրագիր, պետական կառոյցներու ստեղծում եւ ընկերային կառոյցներու ծառայութիւն ու աշխատանքի պայմաններու առաւել կարելիութիւններու ընձեռում, ի վերջոյ կայուն տնտեսական շարունակական վիճակ:

Բնական պայմաններուն 50-60%՝ արտահերթ պայմաններոու հինգ առ հարիւր տոկոսը։

Շահէ Խ․ Գալուստեան

***

• Անկախութիւնը կենսական պահանջ է եւ պէտք իւրաքանչիւր ազատ ծնած մարդ էակի համար:

Սովետական շրջանին գտնուած եմ Հայաստան: Հրճուանքով երբ պատմած եմ անոր մասին, հայրս պատասխանած է, թէ ինք կը փափաքի տեսնել անկախ Հայաստան, ինքնավար ու ազատ հայրենիք Հայաստանի Հանրապետութիւն:
Հիմա ունինք ազատ անկախ Հայաստան, թանգարան մը բաց երկնքի տակ, որ կը հրապուրէ բազմահազար զբօսաշրջիկները: Ան հիմա առաջատար գիտութեան, համատարած գրագիտութեան Հանրապետութիւն է: Այնքան զօրեղ է անկախ ու ստեղծագործ կեանքով ապրելու ժողովուրդի ձգտումը:

Սրբուհի Յակոբեան

***

• Independence to me is a basic human right. To be independent means to be free from fear and want. To have the freedom of opinion and speech as well as worship. All these protected by state of law. A state which is an equal member of the international community with sovereign borders and national security.

Greg Hagopian

***

• Անկախութիւնը հայ ազգին ապահովութիւն եւ ինքնավստահութիւն կը ներշնչէ:

Լարա Քուտուսեան

***

• Ծնուել եմ Խորհրդային Հայաստանում, հետեւել կոմունիստական ուղուն, ապրել յաւերժ վախենալով խօսել, բարձրաձայն կարծիք յայտնել եւ այլն։ Անկախութեան արժէքը իւրայատուկ է, գինը՝ թանկ. ազգային բանակ, հոգեւոր արժէքներ եւ չվախենալ հայկական ազգային սովորոյթներն ու աւանդոյթները պահպանելուց։

Օսան Բարսեղեան

***

Հարցում 2. Ինչպիսի՞ Հայաստան մը կը պատկերացնես կամ կ՛ուզես տեսնել մեր թուականէն քսան տարի ետք

• Շատ պարզ. զարգացող, հզօրացող, ժողովրդավար եւ արտերկրի հայութիւնը ոգեւորող եւ տուն կանչող հայրենիք մը, ուր կը տիրէ արդարութիւնը եւ հասարակական համերաշխութիւնը: 

Յովիկ Էօրտեքեան

 ***

• Քսան տարի ետք կը պատկերացնեմ Հայաստան մը տնտեսապէս հզօրացած, իսկ թէ ինչպիսի՞ն կ՚ուզեմ տեսնել՝ Հայաստան եւ Արցախ մէկ պետութիւն։

Հրաչ Սեփեթճեան

 ***

• Կ’ուզեմ տեսնել փայլուն, հզօր, տնտեսապէս եւ բարոյապէս զարգացած, քաղաքակիրթ եւ հայու համար ապրելու եւ կեանքը վայելելու արժանի երկիր:

Ճէնի Գրիգորեան–Բարսեղեան

***

• Զուիցերիա, զօրաւոր բանակ եւ յառաջացած արհեստագիտութիւն:

Գրիգոր Թէրզեան

***

• Մեր երկրին գեղեցկութեան ու խորհրդաւոր ըլլալուն մասին շատեր կը խօսին եւ կը գովաբանեն զայն: Չեմ ուզեր այդ բոլոր խօսքերը կրկնել: Վստահ ենք, որ Հայաստանի ընդհանուր վիճակը աւելի ու աւելի պիտի յառաջդիմէ, սակայն փափաքս պիտի ըլլայ Հայաստանի մէջ տեսնել բոլոր հայութիւնը, աշխարհի չորս կողմը գտնուող սփիւռքահայութիւնը, ինչպէս նաեւ այն բոլոր հայաստանցի երիտասարդները, որոնք Հայաստանէն դուրս գտնուած էին տարբեր պատճառներով:

Մարիա Եագուպեան

***

• Ապագայի իմ Հայաստանը, յուսամ, հային տուն բերող Հայաստան է լինելու, ուր անկախութիւնը լոկ թղթին գրուած հռչակագիր չի լինելու, ոչ էլ աշխարհին ներկայացուող երեւակայական կառավարութիւն (ստիպուած եմ շեշտել երկրորդ անգամ գրելով): Յուսամ՝ ապագայի Հայաստանում քաղաքացին պաշտպանուած է լինելու ոչ թէ խօսքով, այլ օրէնքով, որ քաղաքացին պարտականութիւններից բացի կ’ունենայ եւ իրաւունք, որ Հայաստանի քաղաքացին կ’ապրի բարեկեցիկ եւբռնատիրական հոգեբանութիւնից զերծ Հայաստանում: Յուսամ, որ իմ կառավարութիւնը հասարակ քաղաքացուն կ’ընձեռնի Հայաստանի կեանքից հաճոյք վայելելու հնարաւութիւնը` այն է օրէնքի առաջ հաւասար կը լինեն բոլորը, աշխատանքին համարժէք կը լինի աշխատավարձը, աշխատավարձին համարժէք կը լինեն հարկերը, բժշկութիւնն ու ուսումը: 

Անահիտ Կօշկարեան

***

• Այս արագընթաց ու յարափոփոխ աշխարհին մէջ, երբ ամէն չափ, չափանիշ, հասկացութիւն ենթակայ է անոր, մարգարէութիւններէն խուսափիլը լաւագոյնն է, մանաւանդ որ մարգարէութեան դարը անցած է: Կարելի չէ չյիշել Ա. Համաշխարհային պատերամէն ետք, երբ Թուրքիան պարտուած էր, Վ. Թէքէեան գրեց թուրքին ուղղուած քերթուած մը՝ «Պիտի իյնաս այս անգամ եւ ալ ի սպառ, անյարիր, ճանկռտելով հողը դեռ»: Իսկ ցարդ ան իր գործը կը շարունակէ իբրեւ ամբողջական արնախում եւ ընդարձակուելու միտում ունեցող ու պատերազմող երկիր: «Փափաքները գերի չեն դառնար», ո՛չ ալ մարգարէութիւններ կ’իրականանան: Ո՞ր հայը չ’ուզեր տեսնել երազատեսներու Հայաստանը՝ գէթ Սեւրի դաշնագիրով պայմանաւորուած: Ոսկէ գրիչը շուտ ժանգոտեցաւ: Աւա՜ղ:

Սարգիս Փոշօղլեան

***

• Մեր թուականէն քսան տարի ետք, կ’ուզէի, որ Հայաստանի բնակչութեան թիւը ներկայ ժամանակաշրջանի հակապատկերը ըլլար, այսինքն՝ Հայաստանի բնակչութեան թիւը գոնէ կրկնապատկուէր՝ բաղդատած Սփիւռքի հայութեան ընդհանուր թիւին: Մուտք դէպի ծով:

Նիքոլայ Րոմաշուք Հայրապետեան

***

• Քսան տարեթիւը ընդհանրապէս յատկանշական բնոյթ կը կրէ սերնդափոխութեան, տնտեսական նոր փուլի փոխանցումի եւ գիտարուեստական աշխարհի, ինչպէս նաեւ ժողովրդագրական փոփոխութիւններու ընկերային կառոյցներու ոլորտներէն ներս: Մնայունը այս բոլորին մէջ հարիւրաւոր եւ աւելի տարիներու ժառանգական եւ մշակութային ինքնութեան պահապանումն է՝ սկսելով մասնագիտական դաստիարակութեամբը նոր սերունդներու եւ գիտակից առաջնորդութեամբը աւագանիներու:

Միջազգային չափանիշերու համապատասխան մասնակցութիւն ընձեռելու քաղաքական, կրթական, մշակութային, մարզական, տնտեսական, բնապահպանման, մարդասիրական, անվտանգութեան, սննդանիւթի, երկրագործական, երաժշտական, պատմական, ճարտարարուեստի, լրատուական, ելեկտրակայաններու, գիւղատնտեսական, ջրամատակարարման, փոխադրական  եւ այլ ընկերային այլազան մարզերու մէջ։

Այս բոլորը իրագործելու համար թուաքանակի չափանիշը ներկայիս նուազագոյն տասնեւհինգ միլիոն ապագայի բնակչութեան ծրագրումը կազմելու է, որոնց նուազագոյն կէսը, ըլլան պետական հայրենական եւ վերատիրացած եւ ազատագրուած հողերու վրայ ազգակերտումի ազգանուէր հեռանկարով:

Շահէ Խ․ Գալուստեան

***

• Հայրենիքը կը սկսի մեր մայրերու երգած օրօրներէն, մեր այբբերանանէն, մեր հայ թերթերէն, ուրկէ ամէն օր կը տեղեկանանք մեր հայրենիքի մասին: Շնորհակալ ենք անոնց ժրաջան աշխատանքին համար:

Փափաքս է, որ ապագային տիրանանք բռնագրաւուած մեր հողերուն, ունենանք աւելի հզօր ու մեծ հայրենիք իմաստուն ղեկավարներով, որոնք երկիրը կը ղեկավարեն ճշմարտութեամբ, պարկեշտութեամբ եւ արդարութեամբ:

Սրբուհի Յակոբեան

***

• Չեմ ուզեր պատրանքներ հիւսել, սակայն լաւ կ’ըլլայ, որ ժողովուրդը չխծբծէ ՀՀ իւրաքանչիւր քայլը, որպէսզի եղածն ալ վրայ չտանք:

Յարութ Կիւլիւզեան

***

• I want to see our motherland Armenia a highly developed and competing country

Greg Hagopian

***

• Կը ցանկամ 20 տարի ետք սքանտինավեան երկիրներուն նման Հայաստան ընկերային ապահովութիւն ունենայ եւ կաշառակերութիւնն ու կողոպուտը հնարաւորինս նուազագոյնի հասնին:

Լարա Քուտուսեան

***

• Իմ երազած Հայաստանում մարդիկ իրենց պաշտպանուած պիտի զգան ոչ միայն արտաքին թշնամուց, այլեւ անօրէն պաշտօնեայից։

Օսան Բարսեղեան

Հարցում 3. Ի՞նչ կը թելադրես Հայաստանին

• Հայաստանին թելադրելէ առաջ կը կարծեմ թէ՝ իւրաքանչիւրիս պարտականութիւնն է նախեւառաջ  գործով մասնակցիլ երկրի հզօրացումին եւ յառաջդիմութեան:  Ազատ եւ արդար ընտրութիւններու միջոցով պահանջել, թելադրել եւ ի հարկին փոխել իշխանութիւնները: 

Յովիկ Էօրտեքեան

 ***

• Հայաստանին չեմ կրնար թելադրել, սակայն կը փափաքիմ որ ընկերային կեանքը բարելաւուի։

Հրաչ Սեփեթճեան

 ***

• Կը թելադրեմ Հայաստանին, որ պահպանէ եւ զարգացնէ այն մշակութային արժանիքները, զորս ժառանգած ենք մեր նախնիներէն, ու զանոնք արդիականացնելով ներկայ դարուս շունչին համապատասխան կենցաղի տեսքով մատուցէ իր զաւակներուն եւ ըստ պատշաճի փոխանցէ ապագային:

Ճէնի Գրիգորեան–Բարսեղեան

***

• Ոչինչ չեմ Թելադրեր:

Գրիգոր Թէրզեան

***

• Իսկ թելադրանքս հայրենիքիս այն է, որ ինք բաւարարուի իր մարդ-ուժով եւ պահէ իր անբծութիւնը, իր պատմական շքեղութիւնն ու բարոյական հարստութիւնը՝ առանց որեւէ մէկ ձեւով ենթակայ դառնալու նորաձեւութեան եւ ձեւակերպութեան, որովհետեւ այս վերջինները կրնան հակադարձութիւններու պատճառ դառնալ:

Մարիա Եագուպեան

***

• Թելադրանք ասելու իրաւունք չունեմ, բայց յուսալու, երազելու իրաւունքունեմ: Ուզում եմ յուսալ, որ բոլորս կը սիրենք Հայաստանը ամբողջութեամբ, ո՛չ մաս-մաս, ո՛չ ժամանակ առ ժամանակ, ո՛չ ընտրաբար: Ամբողջութեամբ` սկսած ամենացածր խաւում գոյութիւն քարշ տուող քաղաքացուց, աւարտած երկրի ղեկավարով, ամենածանր ու դժուար ժամանակաշրջանից մինչեւ անհոգ ու բարեկեցիկ ժամանակը:  Այդ ժամանակ, վստահաբար, ամէն ինչ դէպի աւելի լաւը կը շարժուի, Հայաստանն աւելի լաւը կը դառնայ: 

Անահիտ Կօշկարեան

***

• Կը փափաքէի, որ յաղթահարէ վեց հարիւր տարուան ստրկական հոգեբանութիւնը, որ երբեմն կը վերածուի գերակայութեան: Մէկ խօսքով՝ ԻՆՔԶԻՆՔ ԳՏՆԷ կամ «գլխի ընկնի» (Հ. Սահեան), որպէսզի կարենայ կշռադատել՝ զատորոշելու սուտը իրականէն, ժամանակաւորը անժամանակէն ու յաղթահարէ ինքզինք, «կեանքի, մահի այս ամեհի աղջամուղջէն» (Ե.Չ.) անցնի պայծառ առաւօտին կարմրավառ:

Սարգիս Փոշօղլեան

***

• Հայաստանին կը թելադրեմ Աստուածաշունչը, քրիստոնէութիւնը եւ հայերէն լեզուն ամէն գնով պաշտպանել եւ առանց վարանելու պէտք եղած զիջումները կատարել յիշեալ ազգապահպանգործերուն համար:

Նիքոլայ Րոմաշուք Հայրապետեան

***

•  Արհեստավարժ եւ համադրուած վարչական ծրագիր՝ հիմնական նկատուած ազգային հաստատութիւններու եւ կուսակցութիւններու միջեւ ամրապնդելու համար ընկերային առողջ կառոյցի շարունակականութիւնը՝ առանց հակադրուելու եւ տարբեր գաղափարաբանութեան տէր ծալքերու մէջ մտնելու եւ հասանելի դարձնելու համար հանգիստի եւ բարգաւաճ կեանքի տարբեր մակարդակներու պայմանաւորում։ Յետադարձ դժուարութիւնները դարմանելու աշխատանքի պարագային  առաւելագոյն գաղտնապահութեամբ եւ հետագայի դրական արդիւնքներ յաջողցնելու ուղիով կատարել։

Շահէ Խ․ Գալուստեան

***

• Կը թելադրեմ, որ ի բաց առնէ սպանդի տհաճ հոգեբանութիւնը:

Յարութ Կիւլիւզեան

***

• I can’t advise Armenia but I want to kindly advise it’s people to be more tolerant, less aggressive, and to have the best relations with fellow compatriots.

Greg Hagopian

***

• Լինել իրապէս անկախ ու ազատ։

Օսան Բարսեղեան

Հարցում 4. Ի՞նչ կ՛ակնկալես Հայաստանէն եւ ի՞նչ կը խոստանաս անոր

(rights and duties)

• Հայաստանէն ակնկալութիւնները պայմանաւորուած պէտք է ըլլան իւրաքանչիւր հայու եւ քաղաքացիի մասնակցութենէն՝ ազգային թէ քաղաքացիական պարտականութիւններու կատարումով: Օրէնքի գերակայութիւն, ընկերային արդարութիւն եւ ժողովրդանուէր ղեկավարութիւն: Ասոնք են ակնկալութիւններս:

Յովիկ Էօրտեքեան

***

• Կ’ակնկալեմ Հայաստանէն, որ իր երդիքին տակ հաւաքէ իր բոլոր զաւակները ապահով, հաստատուն, ծաղկուն եւ հզօր երկրի տեսքով: Կը խոստանամ առաւելագոյնս գործել ներկայացուած հարցադրումներուն տուած պատասխաններս իրագործելու համար:

Ճէնի Գրիգորեան–Բարսեղեան

***

• Կ՛ակնկալեմ պարզապէս հայերուն թիւը Հայաստանի մէջ շատնայ եւ ըլլան ազատ այպէս, ինչպէս կ’ուզէին:Կը խոստանամ Հայ մնալ:

Գրիգոր Թէրզեան

***

• Իբրեւ Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացի՝ իմ Հայաստանին կարող եմ խոստանալ, որ կը սիրեմ նոյն սիրով ինչ սիրել եմ մինչեւ հիմա, որից էլ բխում է Հայաստանիս համար աշխատելու, ստեղծելու, բարելաւելու, ծառայելու ու Հայաստանիս համար մեռնելու ցանկութիւնը: 

Անահիտ Կօշկարեան

***

• Տակաւին լինելութեան ճամբուն վրայ գտնուող երկրէ մը ի՞նչ կարելի է սպասել կամ ակնկալել… Իսկ ինչ որ իբրեւ ժառանգ առած եմ ծնողներէս, («Տուիք ինծի սիրտ մը բարի, որ մարդկային սիրով խորունկ կ’արիւնի. աչքեր, որոնց ծիրին վրայ ծփացող նաւը կ’անհետի») փոխանցած եմ զաւակներուս: Սէ՛ր հայրենիքի հանդէպ, ի՛նչ գոյնի ալ ըլլայ ան, զի հաստատուն ոչինչ կայ. իսկ եթէ կայ, մեզի համար պէտք է ըլլայ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ՝ ՀԱՅՈՎ:

Սարգիս Փոշօղլեան

***

• Հայաստանէն կ’ակնկալեմ հաւասար եւ արդար իրաւունքներ մեր բոլոր հայրենակիցներուն համար, սահմաններու խիստ հսկողութիւն, ինչպէս նաեւ կայուն ու յաւերժական խաղաղութիւն բոլոր հարեւան երկիրներուն հետ: Կը խոստանամ նուիրել կեանքս:

Նիքոլայ Րոմաշուք Հայրապետեան

***

• Թէեւ հարցադրումը լայնատարած բնոյթ կը կրէ, հիմնական հայեցակէտը նախ առաջին Հանրապետութեան ստորագրած եւ ակամայ յանձնումը եւ զրկուիլը անկախութեան ընթացքին հաստատուած հողերու սեփականատիրութեան աշխատանքն է․- Կարս, Արտահան, Ախալքալաք, Ախալցխա, Սուրմալու, Նախիջեւան եւ աւելի հեռաւոր նպատակադրումով վերատիրացումը Վան, Էրզրում, Վասպուրականի տարածքներուն եւ նահանգներուն։ Հաշտութեան որոնումը Թուրքիոյ հետ իրագործելի դարձնել՝ ի հարկին որոշ մարզերու մէջ դաշնակցային համակարգ ստեղծելու որպէս քաղաքական անմիջական աշխատանք, գլխաւորաբար պատմական չափանիշերու անցեալի եւ ներկայի դիւանագիտական կշռոյթով, ռազմագիտական հեռանկարային կազմաւորումով եւ տնտեսական հիմնաւորումով:

Շահէ Խ․ Գալուստեան

***

• Կը սիրենք մեր հայրենիքը եւ կը հպարտանանք անով:
  Յոյսով եմ, որ իւրաքանչիւր մարդ իր սեփական կեանքով ու գործով իր նպաստը կը բերէ հայրենիքի յառաջընթացին:

Սրբուհի Յակոբեան

***

• Կ’ակնկալեմ, որ մեզ չհիասթափեցնէ Հայաստանի այսօրուան կառավարութիւնը, որուն այնքան յոյսեր կապած ենք ազգովին: Կը խոստանամ ազգօգուտ գործերով սատար հանդիսանալ հայրենիքիս:

Յարութ Կիւլիւզեան

***

• I expect from Armenia to have better socioeconomic conditions and am ready to give whatever I can to achieve the desired goal.

Greg Hagopian

***

• Creation of conditions which eventually will lead our country towards prosperity and a bright future. This would be achieved only through a strong and solid infrastructure in every city and village, not just Yerevan.

Creating attractive opportunities for foreign investors which ultimately will open job opportunities for the youth, will stop emigration and will achieve a vibrant social atmosphere  and population growth.

Market our strong IT and technological concepts and products is another must which will put our homeland in the upper ranks of that field. 

All this to top marketing ethnic and religious traditions, tourism and culinary perfection.

Anonymous

***

• Ես փոքրիկ կին եմ, ակնկալիք չունեմ, թող միայն խաղաղութիւն լինի։ Խոստանում եմ կանացի իմ ուսերին տանել ինձ հասանելիք բեռը:

Օսան Բարսեղեան

***

ԱՆՆԱ ՆԱԶԱՐԵԱՆ

Հայրենիք հասկացողութիւնը մեզի համար ամբողջութիւն մըն է, որմէ բնականաբար անմասն չէ Արեւմտեան Հայաստանը:

Մեր Մեծ Երազի ճանապարհը, լիիրաւ Ազատ եւ անկախ Հայաստանի, անպայմանօրէն կ՛անցնի Արեւմտեան Հայաստանէն:

Հիմնուելով վերոյիշեալին վրայ, Հայաստանի Անկախութեան նուիրուած «Զարթօնք»ի բացառիկին մէջ ուզեցինք իւրայատուկ ձեւով ընդգրկել նաեւ Արեւմտեան Հայաստանը, որուն համար խնդրեցինք վերջերս հոն այցելած թերթիս ազնիւ բարեկամուհիէն իր ապրումներն ու յոյզերը փոխանցէ մեզի առ ի հրատարակութիւն:

Ստորեւ կը ներկայացնենք արդիւնքը:

«Խմբ.»

«ԶԱՐԹՕՆՔ», «ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԵԱՆ ԲԱՑԱՌԻԿ», ՊԷՅՐՈՒԹ – Ես Աննա Նազարեանն եմ: Ծնուած 1980թ-ին քաղաք Երեւանում: Ազգութեամբ հայ եմ, ծնողներս երկուքն էլ Հայաստանում ծնուած հայ են: Սակայն նրանց երկուքի արմատներն էլ սկիզբ են առնում Արեւմտեան Հայաստանից:

Ես իմ ողջ կեանքի ընթացքում լսել եմ նրանցից, բայց աւելի շատ իհարկէ նրանց ծնողներից, այսինքն՝ տատ ու պապիցս Արեւմտեան Հայաստան արտայայտութիւնը, որը արտասանելիս միշտ նրանց աչքերում այդ պահին յայտնուում էր մի հայելի, որը ցոյց էր տալիս ինձ նրանց մտքերի խորութիւնը ու հոգու ցաւը: Այդ պահերին նրանք սովորաբար չէին խօսում: Դա մի դադար էր, որի ընթացքում նրանք լռում էին, ու ես ինքս էի այդ հայելու մէջ տեսնում նրանց ցաւը:

Ինչպէս ցանկացած աշակերտ, դպրոցում ծանօթացայ պատմութեան այդ էջերին: Իսկ երբ աւելի գիտակից տարիքում էի, տատիս խնդրեցի, որ պատմի ինձ մեր գերդաստանի պատմութիւնը: Այնուհետեւ սկսեցի այս թեմային վերաբերուող իւրաքանչիւր գիրք, որն յայտնուում էր ձեռքիս տակ, ընթերցել: Դա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ Հայաստանը նոր էր դուրս եկել Սովետական Միութեան կազմից, եւ նմանատիպ թեմաներով գրականութիւնը առանձնապէս հասանելի չէր: Իսկ համացանցի հետ մարդկութիւնը ընդհանրապէս դեռ ծանօթ չէր: Տեղեկութիւնները բաւականին սակաւ էր, իսկ հետաքրքրութիւնս գնալով աճում էր ու հասունանում մի ցանկութիւն: Տեսնել Արեւմտեան Հայաստանը:

Հաւանաբար, ինձ նման  այդ ցանկութիւնով ապրող  մարդկանց քանակը բաւականին մեծ է: Եւ, ինչպէս ասում են, եթէ կայ պահանջարկ, ուրեմն կը լինի նաեւ առաջարկ: Այստեղից վերջանում են զգացումները եւ սկսում է պիզնեսը:

  «Դուք ուզում էք այցելել ձեր պապերի երկի՞ր, ուրեմն զանգահարէք  …  …  …»:

Ես զանգեցի այս գովազդին վրայ նշուած համարին:

… Եւ ուղեւորուեցի Արեւմտեան Հայաստան:

Սակայն առաջին իսկ պահից, երբ մուտք էի գործում Թուրքիա, ստիպուած եղայ սթափուել:                                             

Խումբը, որում ես ընդգրկուած էի, բաղկացած էր 15 չափահաս մարդկանցից եւ 1 երեխայից: Թուրք սահմանապահը, սովորականի պէս կատարում էր իր աշխատանքը, ստուգում  բոլորիս անձնագրերը, անձնական իրերը եւ պայուսակները: Սակայն երբ հերթը հասաւ հայ երեխային, նա  անգլերէնով  հարցեր սկսեց տալ: Երեխան  վարժ խօսում էր անգլերէն եւ բաւականին վստահ պատասխանեց թուրք սահմանապահի բոլոր հարցերին:         

Սկզբում ես անկեղծ մտածեցի, որ սահմանապահը պարզապէս ուզում էր երեխային ընկերական վերաբերուել, կամ գուցէ ստուգել նրա զարգացածութեան աստիճանը: Շատ ծիծաղելի վիճակում էի  ես  այդ պահին, քանի որ հպարտ էի ինձ զգում, որ այդ հայ երեխան այդքան վարժ ու վստահ կարողացաւ անգլերէնով պատասխանել թուրք սահմանապահի բոլոր հարցերին: Երեւի 100 տարի առաջ էլ էին այդպէս իրենց զգում հայերը, որոնք ապրում էին այդ հողի վրայ:

Յանկարծ ինձ սթափեցրեց մեր խմբի ուղեկցորդի ձայնը, նա նկատողութիւն արեց երեխային ասելով.  «Լռիր, քանի քեզ տեփորթ (արտաքսել – խմբ.) չեն արել»: Չհասկանալով այդ պահին ողջ կատարուածը՝ որոշեցի, որ  երբ նստենք մեր ճամբորդական փոխադրակառք, ես կը հարցնեմ  երեխային  կատարուածի մասին: Ուզում էի հասկանալ՝ ինչո՛ւ մեր ուղեկցորդը բարկացաւ նրա վրայ: Պարզուեց, որ թուրք-սահմանապահը միքանի ընկերական հարց տալուց յետոյ երեխային հարցրել է.                                                                               

– Դու գիտե՞ս՝ ո՛ր երկրում ես գտնուում:                                                                     

– Այո՛, գիտեմ, սա Թուրքիան է:

– Իսկ դու դէպի ո՞ւր ես ուղեւորուում:                                                                          

– Արեւմտեան Հայաստան:                                                                                         

Այդ պահի քմծիծաղը թուրք սահմանապահի դէմքին այնքան տպաւորիչ էր ինձ համար, ու ես ինձանից անկախ յիշեցի տատիս աչքերը, երբ նա իմ խնդրանքով պատմում էր իրենց ընտանիքի պատմութիւնը:                    

100 տարի ապրած  պատմութիւնը աւարտուեց այդ քմծիծաղով:                       

Բարի գալուստ  Թուրքիայի  Հանրապետութիւն:

Ճանապարհը երկար էր եւ մեր ուղեկցորդները բաւականին յագեցրել էին մեր ճամբորդութիւնը պատմամշակութային վայրերի այցելութիւններով, որոնցից մի քանիսը գտնուում էին Կարս քաղաքում: Եւ առաջին կանգառը, որ ունեցանք, Կարսում էր: 

Անկեղծ ասած, այս քաղաքում ես ոչ մի վայրկեան ինձ զբօսաշրջիկ չկարողացայ զգալ: Իհարկէ գիտակցում էի, թէ որ երկրում եմ գտնուում, այնուամենայնիւ, տուրիստի հոգեվիճակ ինձ մօտ այդ քաղաքում այդպէս էլ չառաջացաւ: Այդ օրը դեռ չէի հասկանում՝ ինչո՞ւ եմ ինձ այսքան տանը զգում:

Երեւի չքնած վիճակս եւ երկար ճանապարհի յոգնածութիւնը ինձ թոյլ չտուեցին անմիջապէս նկատել այս քաղաքի հին շէնքերը, փողոցների դասաւորուածութիւնը, ու քաղաքում դեռ գոյութիւն ունեցող այն ամէնը, ինչը երբեւէ եղել է այս քաղաքի հիմնական ոճը: Այն ոճը, որը շատ մեծ վարպետութեամբ քաղաքի իշխանութիւնները կարողացել են ստուերել՝ տարիների ընթացքում կառուցելով անթիւ-անհամար նոր շինութիւններ եւ մզկիթներ:

1920թ-ից սկսած այս քաղաքը ապրեցնում են մահմետական կեանքով: Սակայն ես՝ քրիստոնեաս, ինձ այստեղ մերժուած չզգացի:

Յաջորդ կանգառն արեցինք Անիի դարպասների մօտ: Սա ամենասպասուած կանգառն էր ողջ խմբի համար:

Անի՝ հազար ու մի եկեղեցիների քաղա՞ք, թէ արդէն հազար  ու մի դրօշի քաղաք: Բնականաբար խօսքը Թուրքիայի դրօշի մասին է:

Անի՝ ամենաապրած քաղաք: Քոնն է եղել ամենավառ արեւը, քոնն են եղել ամենախորհրդաւոր գիշերները, քոնն են եղել ամենահիասքանչ ճարտարապետական կոթողները, քոնն է եղել ամենահզօր պարիսպը, քոնն են եղել ամենակարեւոր դարպասները, որոնք, ցաւօք, միայն արժանաւորների առջեւ չէ, որ բացուել են:

Եւ այդ դարպասների առջեւ յայտնուեցինք եւ մենք՝ մեր խմբով, որում, ինչպէս ասել էի,  կար մի անչափահաս հայ տղայ, որը Անիի դարպասների մօտ ուսապարկից հանեց հայկական եռագոյնը եւ…                                                                          

….Եւ ոչինչ չարեց, որովհետեւ չհասցրեց: Տարածքը վերահսկող ոստիկանները արագ արձագանգեցին:                      

Դե՜հ, ինչ տղաս, դիր այդ եռագոյնը նորից ուսապարկիդ մէջ, թէ չէ  «աստղ ու լուսինով կարմիրները կը խանդեն» : 

Կարծում եմ՝ աւելորդ է բացատրել, թէ ինչ նշանակութիւն ունի Անին իւրաքանչիւր հայի համար: Մեր խմբից ամէն մէկի համար այդ նշանակութիւնը ես նկատեցի նրանց անյագ լուսանկարելու ցանկութիւնից, աւերուած եկեղեցիների պատերից պոկուած քարերի բեկորները իրենց հետ վերցնելուց, կիզիչ արեւի տակ, առանց ջրի ժամերով լուռ քայլելուց: Քայլում էինք ու լսում մեր ուղեկցորդին, որը իհարկէ փայլուն տիրապետում էր պատմութեանը եւ բաւականին հանգամանալից ներկայացնում մեզ այս քաղաքի պատմութիւնը: Սակայն գտնուելով Անիիում, կարծես աւելի շատ ուզում  ես լսել ոչ թէ պատմաբաններին, այլ քաղաքի ուրուականներին: Դե՜հ, իհարկէ, ի՜նչպէս կարող է այսպիսի քաղաքը ուրուականներ չունենալ: Չէ որ այստեղ անհնարին է, որ ոչ ոք չապրի: Եթէ ոչ մարդիկ, ապա գոնէ ուրուականները, գոնէ նրանք շարունակեն քայլել այս փոշոտ ճանապարհներով, աղօթեն այս աւերուած եկեղեցիների խորանների առջեւ, դիմաւորեն եւ ճանապարհեն քաղաքի հիւրերին:

10 օր տեւեց մեր  ճամբորդութիւնը, այդ ընթացքում մենք հասցրեցինք լինել  Կարսում, Անիում, Մուշում, Պինկիոլում, Այնթապում, Ուրֆայում, Տիարպեքիրում, Պիթլիսում, Վանում, բարձրացանք Նեմրութ սարը, այցելեցինք Աղթամար կղզին, հիացանք Վանայ լճով ու վերադարձանք։ Սակայ չգիտեմ՝ ինչպէս է ճիշդ ասել, վերադարձանք հայրենիք թէ հայրենիքից։

Մեր խմբի անդամները ճամբորդութեան ընթացքում այս վայրերը այցելելու ժամանակ, իւրաքանչիւրը յիշում ու պատմում էր իր նախնիների պատմութիւնը, որը լսել էր իր ընտանիքի մեծերից։ Ամէն մէկս մեր նախնիների պատմութիւնների ազդեցութեան տակ եղած ենք կայացրել Արեւմտեան Հայաստան այցելելու որոշումը։

Վերադարձի ճանապարհը բոլորիս ակամայից ստիպեց պատկերացնել այն տեսարանը, թէ ինչպէս են մեր նախնիները այս նոյն ճանապարհը անցնում ոտքով ու սայլերով, մանուկները գրկներին, բեռները շալակներին նրանք օրերով քայլել են, ոտքով անցել այս ճանապարհը, որպէսզի փրկուեն։

Վերադարձի ճանապարհին, աւտոբուսի մէջ զրուցում էի հայ տղայի հետ, որը թուրք սահմանապահին ասել էր, որ ուղեւորուում է Արեւմտեան Հայաստան։ Ես հարցրեցի նրան.

– Ի՞նչը քեզ ամէնից շատ դուր եկաւ այս ճամբորդութեան ընթացքում:

Տղան պատասխանեց.

 – Թուրքիայում ամէնից շատ հաւանեցի…   

Ես չկարողացայ ուշադիր լսել այն, ինչ նա պատմում էր։ Որովհետեւ նկատեցի, որ այս տեղանքների մասին խօսելիս նա արդէն օգտագործում էր ոչ թէ Արեւմտեան Հայաստան անուանումը, այլ Թուրքիա։

Գնացինք Արեւմտեան Հայաստան, բայց վերադարձանք Թուրքիայից։

Երեւան

ԼԻՒՍԻ ՏԷՕՔՄԷՃԵԱՆ

«Օտար աշխարհը մի հիւղ չի տար քեզ,

Բայց թէ պալատ էլ տայ արեւի տակ,

Թէ հայրենիքում մի խրճիթ չունես՝

Մոռացուած որբ ես օտար լուսնի տակ»:

Յովհաննէս Շիրազ

«ԶԱՐԹՕՆՔ», «ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԵԱՆ ԲԱՑԱՌԻԿ», ՊԷՅՐՈՒԹ – Հայաստանը մեր հայրենիքն է ու ան միայն հող, ջուր, երկինք ու երազ չէ: Հայաստանը հայուն ոգեղէն ու հոգեւոր արժէքներու բնօրանն է, ուրկէ կը սնանի սփիւռքի վրայ տարածուող հայ ժողովուրդը, որ իր ուժը կ’առնէ հայրենիքէն եւ կ’ապրի անկէ ոգեշնչուած:  

Հինգ տարի առաջ, երբ առաջին անգամ ըլլալով Հայաստան կատարած այցելութենէս կը վերադառնայի, առաջին օրէն հոգեվիճակս «տակնուվրայ» եղած էր, նոր գաղափար մը «կը խանգարէր» առօրեաս, տարօրինակ զգացում մը հետս կը վերադառնար Լիբանան՝ Մեծ եղեռնէն ճողոպրած մեր մեծհայրերուն ու մայրերուն ապաստան տուած մայրիներու ասպնջական երկիրը, որուն հանդէպ հայ ժողովուրդը միշտ ալ երախտապարտ պիտի մնայ: Ներաշխարհս փոթորկած էր, Հայաստան կատարած այցելութիւնս շա՜տ միտքեր յառաջացուցած ու բուռն զգացումներ արթնցուցած էր մէջս: Անշուշտ ես ալ հայրենիք այցելող ջախջախիչ մեծամասնութեան նման հմայուած էի Հայաստանի բնութեամբ, գեղեցկութեամբ, կառուցուածքով եւ նոյնիսկ անոր քաղաքակիրթ երկրի կարգավիճակով: Խորհեցայ, թէ զբօսաշրջիկի ակնոցով դիտուած ժամանակաւոր ու անցողիկ հրապոյր մըն էր զգացածս, ռութինէ դուրս ելած եւ վայելքի պահեր ապրած ըլլալու գինովութիւն մը, որմէ շուտով պիտի սթափէի: Բայց այդպէս չեղաւ, այդ գրաւչութեան զգացումը նոյն ուժգնութիւնը պահեց եւ չզիջեցաւ նոյնիսկ աշխարհի գեղեցկագոյն քաղաքներ Փարիզի ու Հռոմի դիմաց: Երեւանը միշտ մնաց դէպի իրեն կանչող իմ ջերմ ու բարի քաղաքը, իմ սրտի մայրաքաղաքը:

Այս հինգ տարուան ընթացքին զանազան առիթներով հինգ անգամ եւս գտնուեցայ հայրենիքի մէջ: Ամէն անգամ ան մէկ աստիճան աւելի վեր էր յարաճուն բարգաւաճումի սանդուխներուն վրայ: Վերջին երկու այցելութիւններուս ընթացքին այլեւս Հայաստանը զբօսաշրջութեան վայր չէր ինծի համար, այլ հարազատ օճախ, որուն իւրաքանչիւր քարը զիս «տուն» կը կանչէր:

Հայաստանի վերաբերեալ կեցուածքս արդէն վաղուց բիւրեղացած է. համոզուած եմ, որ Հայաստանը հայուն համար զբօսավայր չէ, այլ իր բոյնը եւ հանգրուանը: Համոզուած եմ, որ հայը այլեւս պատճառ չունի սփիւռքներ հիմնելու եւ զարգացնելու, պատճառաբանութիւն չունի օտար հողերու վրայ բնակելու, օտար երկիրներու մէջ որպէս երկրորդ կարգի քաղաքացի ապրելու: Այս մտածումներս հիմնաւորուած են էական եւ գլխաւոր հարցով մը՝ հայապահպանութեան հոլովոյթով: Իր պապենական հողէն տեղահանուած եւ աշխարհի չորս ծագերուն սփիւռք կազմած հայը ունի հիմնախնդիր մը՝ հայրենիքէն դուրս հայ մնալու եւ հայօրէն ապրելու, որ կը դրսեւորուի ունենալով հայկական դիմագիծ, պահելով հայկական ինքնութիւնը, հայոց լեզուն ու մշակոյթը, հայկական արժէքները:

Սփիւռքի մը գոյութիւնը ինքնին տակաւ առ տակաւ ձուլում կը պարտադրէ. այդ մէկը ինքնաբերաբար, երբեմն նոյնիսկ անզգալաբար տեղի կ’ունենայ, ինչ որ լաւագոյն պարագային միայն կարելի է դանդաղեցնել հայօճախներու կենսունակութեամբ եւ հայօրէն գոյատեւելու կամքով: Ես անձնապէս համոզուած եմ, թէ որքան ալ ջերմեռանդօրէն կառչած մնանք մեր արմատներուն, թէ որքան ալ հետամուտ ըլլանք լաւագոյնս պահպանելու մեր ինքնութիւնը եւ անոր առհաւատչեան եղող ժառանգութիւնը, առանց մատի ետեւ պահուըտելու պէտք է արձանագրենք, թէեւ շատ անգամներ կը դրժենք եւ չենք ուզեր բարձրաձայն ընդունիլ, որ սփիւռքները ժամանակաւոր են եւ ուշ թէ կանուխ բոլորս ալ պիտի լուծարուինք, ինչքան ալ տոկալու եւ յարատեւելու մեծ ճիգեր թափենք: Հայկականութենէն ծուէն մը արդէն կը պակսի ամէն օր, եւ միախառնուելու հոսանքին դէմ տոկալը գրեթէ անհնար սկսած է դառնալ: Վաղ թէ ուշ գրեթէ ամբողջական ձուլումը անխուսափելի պիտի ըլլայ եւ սփիւռքահայուն ինքնութիւնը հետզհետէ պիտի տժգունի, պիտի գունաթափի, եւ իրենց ապրած տեղական մշակոյթներուն եւ մթնոլորտներուն հետ յարաբերութեան մէջ եղող  հայկական գաղութները պիտի կերպընկալեն անոնց բարքերը, եւ անոր հետեւանքով մեր մայրենի լեզուին նահանջը պիտի հասնի գագաթնակէտին, օտարացումը պիտի արձանագրէ բոլոր ժամանակներու բարձրագոյն տոկոսը, եւ մեր ազգային ու մշակութային արժէքները աստիճանաբար պիտի թաղուին պատմութեան փոշիին տակ:

Այս առնչութեամբ կը ներկայացնեմ երեւոյթ մը, որ մեծապէս ուշադրութիւնս գրաւած է Հայաստանի մէջ: Երեւանի կեդրոնը եւ արուարձաններու ճամբաներուն վրայ դրուած են ցուցատախտակներ, որոնք կը կրեն հայ ականաւոր անձնաւորութիւններու՝ գրագէտներու, գեղանկարիչներու, զինուորականներու, եկեղեցիներու եւ վանական համալիրներու մասին ամփոփ երկլեզու տեղեկութիւններ: Ասոնք կու գան ո՛չ միայն օտարին ծանօթացնելու մեր մեծութիւնները եւ պատմական հարստութիւնները, այլ նաեւ հայուն կու տայ զանոնք միշտ իր յիշողութեան մէջ վառ պահելու հրամայականը: Այս երեւոյթը պարզ հարցում մը յառաջացուց մտքիս մէջ. եթէ հայրենիքի մէջ այս միջոցին օգտակարութեան կը գիտակցին, ապա ասոր քանի-քանի՜ բազմապատկուածին կարիքը կայ Սփիւռքի մէջ:  

Այս վիճակը յոռետեսութենէ աւելի իրատեսութիւն կրնայ ըլլալ: Եւ ի տես այս իրականութեան՝ ես աներկբայօրէն կը հաւատամ, որ հայապահպանութեան ամէնէն ազդու եւ անփոխարինելի միջոցը ՀԱՅՐԵՆԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆՆ է: Ոեւէ մէկուն համար չկայ աւելի հարազատ տուն, քան իր սեփական տունը, չկայ աւելի հանգստաւէտ քաղաք, քան իր քաղաքն ու իր երկիրը, չկայ աւելի հայրենաշունչ վայր, քան իր հայրենիքը: Հետեւաբար, հայուն ամենահարազատ, ամենահանգստաւէտ, ամենահայրենաշունչ եւ ամենահայաշունչ տունը ՀԱՅԱՍՏԱՆՆ է, ուր եթէ ազգովին պայքարինք համաշխարհայնացման կլանիչ ճիրաններուն դէմ, համեմատաբար չկայ հայոց լեզուի անդնդախոր նահանջ, չկայ ազգային ու մշակութային արժէքներու սրընթաց գունաթափում, չկայ հայկականութեան առյաւէտ կորուստ: Մենք ուրիշ ճար չունինք. Հայաստանն է մեր սկզբնակէտը եւ վերջնակէտը, հո՛ն է մեր հանգրուանը… եւ վե՛րջ:

Հայրենադարձութիւնը հրատապ անհրաժեշտութիւն ու ազգային հիմնահարց է, եւ մենք փոխադարձաբար պէտք ունինք իրար: Բոլորս ալ շատ լաւ գիտենք, որ հայրենիքը կը գոյատեւէ իր բնակչութեամբ, բայց հարկ է շեշտել, որ մենք անոր հողին, ջուրին եւ օդին ուժը մենք պիտի չկարենանք զգալ աշխարհի ո՛ր բարձունքին վրայ ալ որ գտնուինք:  Այս միաձուլուած կարիքէն մեկնելով է, որ 1940-ական թուականներու վերջաւորութեան կազմակերպուեցաւ լայնամաշտաբ հայրենադարձութիւն: Այսօր ալ, այդ թուականէն եօթանասուն տարի ետք, հայրենադարձութիւնը կը շարունակէ մնալ լիարժէք անհրաժեշտութիւն: Եւ այսօրուան հայը նման չէ քառասունական թուականներու հայուն, որ թէ՛ հայրենիքի եւ թէ՛ սփիւռքի մէջ անկարող ու անօգնական էր, իրեն օգնութեան ձեռք մեկնողի պէտք ունէր, մինչ այսօր ան լաւապէս կազմաւորուած ու ինքզինք հաստատած է եւ շատեր առանց դժուարութեան կրնան, միայն մէկ որոշում կայացնելով, իրենց բնակութիւնը փոխադրել հայրենիք, իրենց ուժականութիւնը ներդնել հայրենիքի մէջ ու սատարել անոր բարգաւաճման:

Ճիշդ է, չենք կրնար հերքել, որ մեր հայրենիքը դիւրին կեանքի պայմաններ չ’ընձեռեր իր քաղաքայիններուն, հոն ապրիլը կը պահանջէ զոհողութիւն, անզիջող հաստատակամութիւն, վճռականութիւն եւ խոր համոզում: Դժբախտաբար, պետականութեան բացակայութենէն երկար տարիներ տառապած մեր հայրենիքը անկախութենէն ետք ալ չունեցաւ այդ իշխանութիւնը, որ երկիրը ներքնապէս զօրացնելով գործուն դեր ունենար աշխարհասփիւռ հայերը ներգրաւելու, անոնց հայրնադարձութեան մղող պայմաններ ստեղծելու եւ քաջալերելու: Ղեկավարներ միշտ ալ խօսեցան հայրենիքի հզօրացման, բնակչութեան թիւի աճման, արտագաղթը դադրեցնելու եւ ներգաղթը զարգացնելու կարգախօսներու մասին, բայց գործնական ծրագիր չէ մշակուած, ուստի չէ գործադրուած: Ցաւօք սրտի, հայրենաբնակ հայութիւնը ինքն ալ չէ հաւատացած երկիրը կառավարող իշխանութեան կարողականութեան եւ անաչառութեան, հետեւաբար հայրենիքէն որեւէ ճամբով եւ որեւէ պատճառով դուրս գալու երազանքը փայփայած է եւ օտար վայրերու մէջ դրախտ գտնելու պատրանքը մշակած է անընդհատ: Եւ այսպիսի մտայնութեամբ հայը, բնականաբար, չէր կրնար Սփիւռքի մէջ իր ազգակիցներէն ոեւէ մէկուն քաջալեր հանդիսանալ՝ վերադառնալու իր բնօրրանը:

Սակայն այսօր կարծես սառցահալի նախանշաններ կը յայտնուին: Ասոր վառ օրինակը կը հանդիսանայ նոյնինքն հայրենաբնակ հայը, որ տակաւին երէկ դժգոհանքով, անհանդուրժողականութեամբ եւ յոռետեսութեամբ կը խօսէր հայրենիքին եւ անոր վերաբերող ամենադոյզն մանրամասնութեան իսկ վերաբերեալ, այսօր անոր աչքերուն, արտայայտութիւններուն, խօսքերուն ու արարքներուն մէջ յստակօրէն կարելի է նկատել յոյսի նշոյլը՝ ժողովրդավար, ինքնիշխան, բարգաւաճ, օրէնքի գերակայութեամբ արդար,  տնտեսական ու ընկերային ոլորտներուն մէջ հաւասար հնարաւորութիւններով, եւ երկրին ու սեփական ժողովուրդին շահերը գերադասուած Հայաստան մը տեսնելու:

Ք. ա. 5-րդ դարուն  ապրած չինացի փիլիսոփայ Կոմփիւկիոսի տեսութիւնն է, որուն ականատես կը դառնանք կարծես: Ան ըսած է, որ լաւ իշխանութիւնը այն է, որուն կը հաւատայ ժողովուրդը, եթէ մինչ այդ զանց առնենք բանակի եւ առատ սնունդի երաշխիքը: Ուրեմն, ժողովուրդին յոյս տուողը, կրնանք ըսել, նոր Հայաստան մը ստեղծելու հաւատքն ու վստահութիւնն է: Հայաստանաբնակ հայը այսօր աննախադէպ լաւատեսութեամբ եւ վստահութեամբ կ’ըսէ, որ «մենք հանգիստ կը զգանք, որովհետեւ որեւէ պահու կրնանք դիմել իշխանութեան, մեզի լսող կայ», որ «սաղ լաւ է, սփիւռքին ուղարկած փողերն ալ ճիշդ տեղը պիտի հասնին», որ «ժողովուրդը քիչ մը չէ, այլ շատ ուրախ է», որ «ամէն ինչ լաւ պիտի ըլլայ, ի հարկէ անմիջապէս կարելի չէ, ժամանակ պէտք է տանք, բայց լաւ կ’ըլլայ, ի հարկէ լաւ կ’ըլլայ, թող ամէն մարդ գայ, բոլորին հարենիքն է հոս»: Ահաւասիկ այսպիսի արտայայտութիւններ եկած են փոխարինելու «ի՞նչ կայ Հայաստան, որ հոս կու գաք» աւանդական դարձած անոնց հարցումը: Անշուշտ այս բոլոր լաւատեսութիւնը կ’ամրագրուի միայն ժամանակի ընթացքին եւ զանազան ոլորտներու մէջ կեցուածքներու եւ դէպքերու լոյսին տակ, որուն բոլորս կը սպասենք ակնդէտ:

Սակայն մինչ այդ մէկ բան անսակարկելի է եւ անվիճելի. ինչ որ ալ ըլլան պարագաները, հայրենիքը պէտք ՉԷ շփոթել իշխանութեան հետ, հայրենիքը մնայուն է, մինչ իշխանութիւնները՝ փոփոխական, իշխանաւորներն ալ գնայուն: Ովքեր ալ ըլլան իշխանութեան գլխուն, ի՜նչ փոյթ, Հայաստանը մէկ է եւ անոր հանդէպ մեր կեցուածքը անփոփոխ է ու ենթակայ չէ որեւէ պայմանաւոր շահախնդրութեան:  Ուստի, մեր բոլորին երազանքը պէտք է ըլլայ գործնականօրէն հասնիլ այն լուսաւոր օրուան, երբ իւրաքանչիւրս խիզախ որոշում կայացնելով վերադառնանք հայրենիք՝ «սփիւռքը հզօր պէտք է պահենք» կոչեր հնչեցնող բոլոր կողմերուն հրաւէրները շեղելով եւ ուղղելով դէպի հայ ազգին միակ տունը՝ ՀԱՅԱՍՏԱՆ, որ մեր օրինական ապաստանն է եւ հայ ժողովուրդի յարատեւութեան երաշխիքը:

Պէյրութ 

ԱՆԱՀԻՏ ԵՐՈՒԱՆԴԵԱՆ

«Զարթօնք»ի աշխատակից

«ԶԱՐԹՕՆՔ», «ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԵԱՆ ԲԱՑԱՌԻԿ», ՊԷՅՐՈՒԹ – Հայաստանի Գ. Հանրապետութեան անկախութեան տօնին առիթով այսօր  կ’ուզեմ իմ սեփական կարծիքի վրայ հիմնուած գնահատել նաեւ Հայաստանի խորհրդային ժամանակը։ Իրականին մէջ, ես չեմ տիրապետում այս բնագաւառին, քանի ուր որ հասակ եմ նետել, միակողմանի էին լուրերն ու գրականութիւնը։ Նաեւ կ՛ուզեմ իմ յուսախաբութիւնը յայտնել Հայ ժողովուրդի կարգ մը զաւակներուն մտածելակերպին ու տրամաբանութեան ի տես:

Ես եւ իմ ընտանիքը երբեք կոմունիստներ չենք եղել։ Բայց կան թուեր, կան փաստեր, որ ուրանալ հնարաւոր չէ։  Հայոց Ցեղասպանութեանը զոհ գնացին 1.5 միլիոն հայեր, կ՛արժէ հոս յիշել Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան անկախութեան երկու տարուայ ընթացքում սովին ու համաճարակներին զոհ եղան 180.000 հոգի։ Սա փաստ է։ Դրա մեղաւորը, անշուշտ, օրուայ իշխանութիւնները չէին, բայց միթէ ի՞նչ ժառանգեցին սովետները Ա. հանրապետութենէն: Պալատներով լեցուն երկի՞ր, թէ ծաղկուն տնտեսութիւն։ Հիմա է, որ դարը շատ արագ է զարգանում, բայց 20-րդ դարում, երկու աշխարհամարտեր տեսած դարում, ընդամէնը 70 տարուայ մէջ Հայաստանը դարձաւ երկիր՝ ամէն ինչով․ պետականութեամբ, մշակոյթով, գիտութեամբ եւ երկրին յատուկ ԲՈԼՈՐ ինստիտուտներով։ Սա անհերքելի է։ Սա ո՞ւմ նուաճումն էր։ Անշուշտ հայերի։ Ասում են Ռուսաստանից յետոյ Հայաստանն էր, որ այցելում էին թուրիստները՝ սովետի ժամանակ։ Հենց այն օրերին կային նպաստաւոր պայմաններ՝ բոլոր, բոլոր սխալներով հանդերձ։ Ես չեմ կարծում, որ Հայաստանը նման ծաղկուն վիճակ ապրած լինի իր պատմութեան ընթացքում։ Հաւանաբար բացառութիւն է Ոսկեդարը եւ հնամեայ դարերը՝ նախաքրիստոնէական շրջանի որոշ ժամանակահատուածներ։

Մինչեւ չի գալիս նորը, չեն գնահատում հինը։ Հայութիւնը երախտամոռ է հենց հայ կոմունիստների նկատմամբ։ Հայի յիշողութիւնը շատ կարճ է։ Թող ինչ ուզում են ասեն կարգ մը մարդիկ իմ այս կարծիքների մասին։ Կոմունիստ չեմ եղել եւ չեմ, այդ գաղափարը չեմ ընդունում։ Ես եղել եմ Հայաստանում այն տարիներում, երբ Լեւոն Տէր Պետրոսեանին Աստծու տեղ պաշտում էր ժողովուրդը։ Մարդիկ չգիտէին ինչպէս հայհոյել Կարէն Դեմիրճեանին։ Ամենաստոր բառերն էին գործածում, ու ես այն ժամանակ վստահ էի, որ ժողովուրդը ճիշդ է։ Դեմիրճեանը ատելի էր՝ հիմիկուայ Քոչարեանից աւելի։ Բայց նոյն ժողովուրդը ամենաբարձր քուէն տուեց Կարէն Դեմիրճեանին մի քանի տարի յետոյ։ Էսպէս ազգ չեմ տեսել աշխարհում։ Նիկոլին էլ գահընկէց կ’անի հենց այս ամբոխը, որ ես իրեն դժուարութիւն ունեմ կոչելու ժողովուրդ։ Նիկոլին Լեւոնի ճակատագիրն է սպասում։ Վստահ եղէք։ Ամփոխի վերածուած ժողովուրդը երախտամոռ է։

Հարցնում են ճափոնացիներին, թէ դուք ինչո՞ւ թշնամաբար չէք տրամադրուած Միացեալ Նահանգների նկատմամբ, չէ՞ որ նրանք աթոմական ռումբ են գործածել ձեր դէմ։ Նրանք պատասխանում են՝ հենց այն որ Սպիտակ Տան հեռախօսները ճափոնական են, դա մեր յաղթանակն է։

Եւ ո՞րն է ճափոնացիների այս յաղթանակի բուն պատճառը։ Առաջին հերթին եւ վերջին հերթին՝ նրանց համեստութիւնը։ Միջանկեալ կան նկարագրային ուրիշ կարեւոր յատկութիւններ։ Ճափոնացին չի յոխորտում, պոռոտախօս չէ, մեծամիտ չէ, ծոյլ չէ։ Ճափոնացին իրեն չի համարում ամենա-ամենագէտն աշխարհում։ Նա խոնարհ է, համեստ է։ Ճափոնացիները չունեն հերոսներ։ Ճափոնացին չի սպասում, որ մի գեղեցիկ օր կը գայ ազգի մի հերոս, որ փողոցում նետած աղբը կը հաւաքի, դատարկ ջրաշշերը կը հաւաքի, երկիրը կը փրկի։ Այդ իմաստով, ճափոնացին չունի հերոս։ Մինչդեռ ամենագէտ, ամենալաւ, ամենակիրթ եւ ամենա-ամենա հայը ՄԵ՜Ծ է, մեծամիտ է, իմաստուն է, ամենահասկացողն ու ամենաճիշդն է։ Չէ՞ որ Հայաստանը քաղաքակրթութեան օրրան է, եւ հայը․․․ աշխարհում ՉԿԱՅ հայի նմանը․․․ Բաւական է մի հայ մի ինչ-որ պաշտօն զբաղեցնի որեւէ տեղ, նա կը ստիպի միւսներին երկրպագեն իրեն։ Նա մնայուն է, որովհետեւ իրենից աւելի լաւը չկայ ու չի լինելու։ Նա յաւերժ է, նրա համար մահ չկայ։ Հային չի հետաքրքրում հաւաքական կեանքի յարատեւութիւնը։ Երբ աթոռ/ աթոռիկ է ունենում, ԱՆՊԱՅՄԱՆ այդ աթոռի շուրջ համախմբում է իւրայիններին, եւ ոչ թէ արժանաւորներին։ Այս շարքը երկար է…։ Բաւարարուենք այսքանով:

Մինչեւ այն ժամանակ, որ հայը հերոսներ է փնտռում, մինչեւ այն ժամանակ որ հայը ԻՆՔԸ իրեն պատասխանատու չի տեսնում հաւաքական կեանքը հաւաքաբար տնօրինելու, եւ այդ հաւաքական կեանքին ԲՈԼՈՐԻ մասնակցութիւնը երաշխաւորելու, ՉԿԱՅ  ՓՐԿՈՒԹԻՒՆ։ Հերթական իշխան/ իշխանիկները կը գան ու կ’երթան, ու վիճակը արմատապէս չի փոխուի։ Վիճակը կը փոխուի, եթէ դառնանք համեստ, եթէ ընդունենք, որ աշխարհում կան շատ հարցեր, որ չգիտենք մենք՝ հենց դաստիարակչական առումով ու յաջորդական, երկարատեւ յաղթանակներին ձգտելու առումով։ Հայը կարճատես է, նրան հետաքրքրում է օրուայ պահը, օրուայ հացը։ Հայը չունի հաւաքական նպատակ, չունի հաւաքական ղեկավարութիւն։ Հայը հերոսներ է փնտռում՝ իր չարածներն անելու համար։ Մինչեւ այն ժամանակ, որ հերոսներ ենք փնտռում՝ չկայ փրկութիւն:

Եզրակացնելու համար, կարծում եմ, օր կը գայ որ այսօրուայ  նոյն ժոշովուրդը դափնեպսակով ու ծաղիկներով կը գնան Սերժի կամ Քոչարեանի դուռը եւ կ’ասեն. «Սխալուեցինք: Խնդրում ենք, վերադարձիր»։

Սպասենք, տեսնենք։ Ամէն պարագայի, հենց նրանց ժամանակ էլ երկիրը արագ  զարգանում էր՝ բոլոր սխալներով հանդերձ։ Ժողովուրդը մոռացել է, որ Երեւանի հիւանդանոցներում առնէտներն էին վազվզում․․․:

Երեւան

ՃԷՆԻ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ

«ԶԱՐԹՕՆՔ», «ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԵԱՆ ԲԱՑԱՌԻԿ», ՊԷՅՐՈՒԹ – 1991-ի Սեպտեմբեր 21-ին ազգովին հաստատեցինք մեր անկախութիւնը: Որպէս անկախութեան նուէր ստացանք երկիր մը, որ մինչ այդ կը կոչուէր խորհրդային Հայաստան: Անիկա կերտուած էր մեր ժողովուրդի պատմութեան «ոչ անկախ» 70 տարիներուն կամ այն ժամանակաշրջանին, երբ կը գտնուէինք Խորհրդային Միութեան կազմին մէջ: Մեր ստացած ժառանգը հարուստ էր ոչ միայն կառոյցներով ու շինութիւններով, այլեւ պետական հզօր հիմնարկներով, գիտական զարգացած հաստատութիւններով, տնտեսութեամբ ու արուեստններու փայլուն եւ ամբողջական տեսականիով: Եւ եթէ մեր ստացած այս հարստութեան գումարէինք հարուստ եւ հայրենանուէր սփիւռքի հզօր եւ բացառիկ կարողութիւնը, ապա միանշանակ այսօր մեր երկիրը համաշխարհային բոլոր դասակարգումներու ցանկերուն առաջատարը պէտք էր որ ըլլար: 

Բայց ի՞նչ եղաւ: Եւ ինչո՞ւ այսպէս եղաւ: 

Խորհրդային 70 տարիներուն կառուցուած Հայաստանը նուազագոյնը մէկ երրորդով մը պէտք էր զարգանար, ճոխանար ու աւելնար անկախութեան 27 տարիներուն, սակայն ոչ միայն այդպէս չեղաւ, այլեւ մեր ունեցածէն շատ ու շատ բան հասցուցինք կորսնցնել՝ իրարայաջորդ ագահ իշխանութիւններուն ամառանոցները, սեփական պիզնեսներն ու շքեղ ապարանքները բիւրապատկելու հաշուոյն: Մեծ եւ հզօր գործարանները այսօր չկան, արդիւնաբերական հիմնարկներուն մեծ մասը ամայի մնացած է անարդար սեփականաշնորհման պատճառով, եւ, ամենացաւալին, Խորհրդային Հայաստանի երեք միլիոն մարդահամարը այսօր չորս միլիոնի փոխարէն կը հաշուէ երկու միլիոն անկախ Հայաստանի քաղաքացի: Նիւթական կորուստներուն զգալի մասը, հարցերն ու խնդիրները յեղափոխական տրամաբանութեամբ լուծելու հետեւանքն էր՝ «հինը մաքրեցէ՛ք, ոչնչացուցէ՛ք, մեզի պէտք չեն նախնիներուն կեղտն ու նեխը, մենք նորը պիտի շինենք եւ մաքուրը»: Հետեւաբար, հինը ոչնչացաւ, իսկ նորը ի յայտ չեկաւ:

Անցած եղածի բացատրութիւններուն մեծ մասին բոլորս քիչ թէ շատ ծանօթ ենք: Այս գրութեան նպատակը այդ բացատրութիւններուն անդրադառնալը չէ երբեք: Ուրեմն ինչո՞ւ այսպիսի տխուր նօթաներ այս ուրախ օրով. հաւանաբար, որովհետեւ մտահոգ մարդը ուրախ նօթայով չ’երգեր: Իսկ այսօր ես մտահոգ ըլլալու լուրջ պատճառ ունիմ: Հայրենիքս այսօր սիրոյ թաւշեայ յեղափոխութեան ընթացքին մէջ է, որքան ալ անհրաժեշտ, արդարացի եւ հրամայական համարեմ այս ինքնամաքրման գործընթացը, եւ անոր յաղթական ընթացքով եւ յաջողութիւններով ուրախանանք, այնուամենայնիւ, զիս կը մտահոգէ բոլոր յեղափոխութիւններուն հիմնական լոզունքը հանդիսացող գաղափարը՝ «հինը մաքրեցէ՛ք, ոչնչացուցէ՛ք, մեզի պէտք չեն նախնիներուն կեղտն ու նեխը, մենք նորը պիտի շինենք եւ մաքուրը»: 

 Յարգելիներս, մենք իրաւունք չունինք հրաժարելու մեր հեռու կամ մօտիկ անցեալէն եւ անոր հասոյթէն, նոյնիսկ եթէ ոչ որակեալ ըլլայ ան: Յիշենք, որ Հայաստանի բնակչութեան մեծ մասը դեռեւս կը բնակի խորհրդային Հայաստանի կառուցած երդիքին տակ, որմէ «ոչ որակեալ» ըլլալուն պատճառով առանց այլընտրանք մը ունենալու հրաժարիլը լաւ բանի չի հասցներ: 

Մեզի «յեղափոխութենէ» աւելի «եղափոխութիւն» պէտք է: Թող անունն ալ «թաւշեայ» ըլլայ, եւ թող որ մենք զայն «դուխով» երգենք: