Դոկտ. ՀՐԱՉ ՉԻԼԻՆԿԻՐԵԱՆ

Քանի մը ամիս առաջ, «Սփիւռքի Մեծ Բացական՝ Ղեկավարութիւն» (1) վերնագրով յօդուածի մը մէջ անդրադարձած էի, թէ ինչպէս Սփիւռքի «դասական» կազմակերպութիւնները խոր ճգնաժամի մէջ են, թէ  սփիւռքեան ղեկավարութեան քանակական եւ որակական նօսրացումը հիմնական ու գոյութենական խնդիր է, եւ կառոյցները չեն յարմարած 21-րդ դարու իրականութիւններուն։ Առանց արմատական ինքնաքննադատութեան, երիտասարդներու եւ կանանց ներգրաւման, բաց երկխօսութեան եւ ժամանակակից աշխատելակերպի որդեգրման, կառոյցները դատապարտուած են աստիճանաբար կազմալուծուելու։ Միասնականութեան մասին դատարկ կարգախօսները գործնական քայլերով պէտք է փոխարինուին՝ նոր տեսլականով ու նոր առաջնորդներով՝ հիմնուած վստահութեան, արդիական մեթոտներու եւ համադրուած ջանքերու վրայ։

Այս յօդուածին մէջ կը փափաքիմ առանձնայատուկ ուշադրութիւն դարձնել երիտասարդութեան վրայ եւ որոշ գործնական առաջարկներ ընել:  

Անուրանալի է, որ տասնամեակներու ընթացքին, սփիւռքեան ազգային կամ համայնքային կառոյցները—եկեղեցին, միութիւններ, կուսակցութիւններ, մշակութային եւ բարեսիրական կազմակերպութիւններ—համայնքային կեանքի ողնաշարը եղած են։ Անոնք ջամբած են հայրենասիրական ոգի, փոխանցած են հոգեւոր դաստիարակութիւն, մշակոյթ ու լեզու, եւ ստեղծած են պատկանելիութեան մթնոլորտ մը աշխարհի տարբեր ծագերուն տարածուած հազարաւոր հայերու համար։ Սակայն, ժամանակները փոխուած են։ Նոր սերունդի մտածողութիւնը, աշխարհահայեացքը ու սպասումները այլ են։ Իսկ հարցումը, որ կը մնայ անպատասխան՝ սերունդներու այս կամուրջը ինչպէ՞ս պիտի կերտուի կամ ձեւաւորուի։

Կառոյցը միջոց Է, ոչ՝ նպատակ

Առաջին հերթին անհրաժեշտ է ըմբռնել պարզ բայց կարեւոր իրողութիւն մը՝ ազգային կառոյցները ինքնին նպատակ չեն։ Ակումբը, միութիւնը կամ կուսակցական կառոյցը միջոցներ են, ոչ թէ վերջին կայարան։ Այդ կառոյցները կը գործեն որպէս անցումային օղակներ, որոնք մարդը կը կապեն իր ինքնութեան, մշակոյթին ու արմատներուն։ Սակայն երբ կառոյցը դառնայ ինքնանպատակ՝ առանց հաշուի առնելու թէ ո՞վ ներգրաւուած է եւ ինչո՞ւ, ան կը դադրի կենսունակ ու իմաստալից ըլլալէ։

Շատ յաճախ հայկական կազմակերպութիւններու քննարկումներուն մէջ բացակայ է այս ճշմարտութիւնը։ Կարծրացած է այն ենթադրութիւնը, որ «ակումբ»ը կամ «համայնքային կեդրոնը» կամ նոյնիսկ եկեղեցին, բոլորին կողմէ նոյն կերպ կը մեկնաբանուի, կամ բոլոր «օգտատէրերը» նոյն հետաքրքրութիւնը, ակնկալութիւնները ունին, նոյն գնահատականը կընեն: Որեւէ լուրջ կազմակերպութեան մը ղեկավարութիւն պէտք է ունենայ այն խոնարհութիւնն ու իրատես կամքը՝ հարց տալու, թէ «Ի՞նչ կ՛ուզեն մեր երիտասարդներն ու նորահաս սերունդները։ Ի՞նչ կ՛ակնկալեն տեսնել մեր կազմակերպութիւններուն մէջ»։

Փաստերը ի՞նչ կըսեն

Ըստ վերջին տարիներուն հայկական սփիւռքի մէջ կատարուած ուսումնասիրութիւններուն (2), սփիւռքի կազմակերպութիւններու դերին մասին 16-35 տարեկան հայ երիտասարդներուն մօտ քանի մը կարեւոր մտածումներ կը նկատուին։ Շատեր յատկապէս անջատուած կը զգան համայնքային կազմակերպութիւններէն եւ անոնց առաջնորդներէն։ Օրինակ՝ Մոնթրէալի մէջ, Քեպէք ծնած երիտասարդուհի մը կըսէ, թէ հայկական վարժարանին մէջ չէր կրնար ընդունուած կառոյցի կարծիքէն տարբեր կարծիք յայտնել. թոյլատրելի չէր։ Ըստ 2019-ին Արժանթին, Մոնթրէալ եւ Լիբանան կատարուած ուսումնասիրութեան, 16-24 տարեկաններու 84 տոկոսը եւ 25-34 տարեկաններու 76 տոկոսը հայկական քաղաքական կուսակցութիւններու հետ կապ չունէր։ Նոյն երեւոյթը արձանագրուած է նաեւ ԱՄՆ-ի եւ Թորոնթոյի մէջ 2022-ին, ուր բոլոր տարիքի մասնակցողներու մեծ մասը՝ յատկապէս երիտասարդները, համայնքային կուսակցական կազմակերպութիւններուն մէջ գործուն մասնակցութիւն չունէին։

Երիտասարդներու մեծ մասին համար համայնքային կազմակերպութիւններու ծրագիրները չեն հետաքրքրեր զիրենք։ Ըստ 2019-ի ուսումնասիրութեան, 34 տոկոսը նշած էր, որ երիտասարդներու հետաքրքրութիւններուն չհամապատասխանող ծրագիրներու պակասը լուրջ խնդիր է։ Ըստ 2021-ի Եւրոպայի համայնքներու արդիւնքներու, 16-24 տարեկաններու 56 տոկոսը առաջնահերթ կը նկատէր հայոց պատմութեան, լեզուի, արուեստի, երաժշտութեան, հայկական խոհանոցի եւ պարի շուրջ դասախօսութիւններու եւ միջոցառումներու կազմակերպումը։ Նմանապէս, ըստ 2022-ին Միացեալ Նահանգներու եւ Թորոնթոյի մէջ կատարուած հարցախոյզի արդիւնքներու, «երիտասարդներու համար հետաքրքրական միջոցառումներու բացակայութիւնը» հիմնական խնդիր էր 18-24 տարեկաններու (46%) եւ 25-34 տարեկաններու (34%) համար։

Կարճ ասաց, այս տարիքային խումբերը կը զգան թէ չեն ներկայացուիր եւ հեռացած են աւանդական կառոյցներէն։ Որակական հարցազրոյցներու ընթացքին երիտասարդ մասնակիցներ նշած են, որ համայնքային կազմակերպութիւնները չեն յարմարիր ժամանակներու փոփոխութիւններուն եւ չեն արտայայտեր ամբողջ համայնքի կարծիքը։ Շատեր կը նշեն, որ կուսակցութիւնները եւ աւանդական կառոյցները չեն արդիականացած եւ չեն արտացոլեր նոր սերունդի մտածելակերպը։ Այդուհանդերձ, կրթական եւ մշակութային ծրագիրներուն նկատմամբ հետաքրքրութիւնը շատ բարձր է. 2022-ին, Թորոնթոյի հարցախոյզը ցոյց տուած է, որ 18-24 եւ 25-34 տարեկան երիտասարդներու համար «համայնքի տարանջատումը» կը մնայ հիմնական մտահոգութիւն։

Նոր սերունդը լսել, ոչ թէ ենթադրել

Բազմաթիւ կազմակերպութիւններ կ’ենթադրեն որ եթէ իրենք որոշ ծրագիրներ յղանան եւ ստեղծեն՝ գեղեցիկ աֆիշներով եւ խելացի շուկայնացումով (marketing-ով), երիտասարդները ինքնաբերաբար պիտի «կլանեն» զանոնք։ Սակայն այս մօտեցումը չի համապատասխաներ ժամանակակից երիտասարդութեան ակնկալութիւններուն։ Այսօրուան նոր սերունդը կը փնտռէ իմաստ, ինքնութիւն, տարածք, ուր իր ձայնը նշանակութիւն ունի։

Երիտասարդները իսկապէս ներգրաւելու համար պէտք է սկսիլ լսել զանոնք։ Ոչ միայն անհատական զրոյցներով, այլեւ հետեւողական հարցադրումներով, հետազօտութիւններով՝ հասկնալու, թէ ի՛նչ ակնկալութիւններ ունին համայնքէն, եկեղեցիէն, կուսակցութիւններէն, միութիւններէն, եւ ընդհանրապէս հայկական կազմակերպութիւններէն։

Այս գործընթացը կրնայ շօշափելի կերպով իրագործել`ստեղծելով երիտասարդական խորհուրդներ, կազմակերպելով բաց ֆորումներ եւ քննարկումներ, ուր պատանիներու եւ երիտասարդութեան ձայնը ոչ միայն կը հնչէ եւ կ՚արձանագրուի, այլ կը դառնայ առաջնորդող ուղեցոյց։

Նոր մեթոտներ նոր սերունդին համար

Համայնքներու ապագան կախեալ է նոր սերունդէն, որ այսօր լուռ է, բայց ունի ձգտում եւ տեսլական։ Կառոյցները միայն բեմ չեն կրնար ըլլալ, ուր երիտասարդները կը լսեն, այլ հարթակ՝ ուր անոնք կը խօսին։

Անհրաժեշտ է ստեղծել առցանց եւ արհեստագիտական հարթակներ՝ խթանելու կապեր եւ համագործակցութիւն։ Միայն ֆիզիքական ներկայութիւնը այլեւս բաւարար չէ՝ այսօրուան ժամանակակից երիտասարդին հասնելու համար։

Երիտասարդներուն համար պէտք է մշակել անձնական եւ մասնագիտական զարգացման ծրագիրներ. Օրինակ՝ հիւր խօսողներու մասնակցութեամբ քննարկումներ, ձեռնարկատիրութեան ու ինքնարտայայտման աշխատանոցներ, որոնք կ՚ամրացնեն կապը ազգային պատկանելիութեան եւ անհատական կերտումին միջեւ։

Սփիւռքեան կառոյցներն ու կազմակերպութիւնները, «ազգային ծառայութիւն», «յանձնառութիւն» եւ «պարտականութիւն» քարոզելէ առաջ, նախ մարդ  կերտելով պէտք է զբաղին. Նկարագիր եւ ինքնութիւն ձեւաւորելու մասին մտածել: Երիտասարդը պէտք է զգայ, որ ինք դեր ունի համայնքին մէջ, ոչ թէ միայն ունկնդիր է: Երիտասարդներուն ներշնչել, լիցքաւորել եւ ուղեկից ըլլալ անոնց որպէս գործակիցներ։ Երիտասարդը պէտք է զգայ, որ ինք համայնքի ձեւաւորման մասնակից է, ոչ միայն ստացող։

Ճկուն եւ երիտասարդակեդրոն մօտեցումները պէտք է առաջնորդուին ոչ թէ ծրագրերու քանակով, այլ անոնց ազդեցութեամբ։ Հարցը այլեւս «ինչպէ՞ս անոնք կրնան մեզի միանալ» չէ, այլ՝ «ինչպէ՞ս մենք կրնանք իմաստալից ըլլալ անոնց աշխարհին մէջ»։

Վերջերս Վարագ Գեթսեմանեան (3) Լիբանանահայ համայնքի հիմնական խնդիրներու մասին դիպուկ յօդուածի մը մէջ մատը վէրքին վրայ դրած էր: Այսօր յստակ տեսանելի է, որ հաստատութենական համակարգը անկարող է նոր հայեցակարգեր ձեւաւորելու։ Ան «կը շարունակէ շարժիլ աւանդոյթի ուժով միայն, հանրային, համայնքային եւ ազգային կեանքը սահմանափակելով հետաքրքրութիւններու շատ նեղ եւ շատ յաճախ ժամանակավրէպ օրակարգերով», կ՛ընդգծէ Դոկտ. Գեթսեմանեան։ Շատեր, դժգոհ համակարգի մտաւորական պարապութենէն, կը ձգտին դուրս գալու անոր սահմաններէն՝ արարելու նոր տարածքներու մէջ։ Սակայն անոնք կը բախին կարծրացած ինքնութեան շրջանակներու, որոնք արգելք կը հանդիսանան նորարարութեան։

Եթէ եկեղեցին, կուսակցութիւնները եւ համայնքային մշակութային, ուսումնական եւ բարեսիրական կազմակերպութիւնները իսկապէս լուրջ են իրենց առաքելութեան մէջ, ապա անոնք պէտք է դուրս գան միապաղաղ աւանդոյթներու սահմաններէն, ընդարձակեն իրենց տեսլականը եւ ստեղծեն այնպիսի ներառարական ու ստեղծագործ միջավայրեր, ուր երիտասարդութիւնը կրնայ յայտնաբերել իր դերը, արտայայտել իր ձայնը եւ ի գործ դնել իր կարողութիւնները։

* Դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեան, ընկերաբան, սփիւռքագէտ, հայկական հաստատութենական նորարարութեան ծրագրային հեղինակ եւ գործադիր:

_______

(1) «Զարթօնք», 7 Մարտ 2025

(2) «Հայկական Սփիւռքի Հարցախոյզ», Armenian Diaspora Survey, 2019, 2021, 2022.

(3) «Ազդակ», 14 Ապրիլ 2025.

Հիւսթընեան Պրիսմակ

ՅՈՎՍԷՓ ՄԵԼՔՈՆԵԱՆ

«L’État c’est moi» (Պետութիւնը ե՛ս եմ)

Կ՛ըսուի թէ Ֆրանսայի վեհապետ Լութովիկոս ԺԴ ( Louis XIV, 1638-1715) երկրի Ազգային Ժողովին առջեւ 13 Ապրիլ 1655 թուականին արտասանած մէկ խօսքի մը ընթացքին, ընդդիմախօսի մը արտայայտութեան իբրեւ պատասխան ըսած է։ «L’État c’est moi» , որ թարգմանի «Պետութիւնը ե՛ս եմ»։

Թէեւ պատմագէտներ հարցականի տակ դրած են այդ արտայայտութեան Լութովիկոս ԺԴ-ին պատկանելու պատմական իրողութիւնը, այսուհանդերձ այդ  արտայայտութեան միտք բանին կը համընկնէր այդ շրջանին տիրող վեհապետական բացարձակ իշխանութեան մտայնութեան եւ տրամադրութիւններուն հետ։

Անշուշտ այդ օրերուն տիրող այդ մտայնութիւնը յատուկ չէր Ֆրանսայի պարագային միայն, այլեւ տիրական էր աշխարհի միւս երկիրներու եւ պետութիւններու մօտ նաեւ, այդ ժամանակներու ընդունուած դրոյթին եւ սովորութեան համաձայն։

Ինչո՞վ կը յատկանշուէին այդ վեհապետական կարգուսարքի տիրական եւ հիմնական ստորոգելիները։

17-րդ դարու վեհապետական բացարձակապետութիւնը կը նշանակէր որ իշխող անձէն դուրս ոեւէ այլ վաւերական կամ իրաւական ուժ գոյութիւն չունէր ։ Վեհապետը Աստուծոյ «ներկայացուցիչ»ը կը համարուէր երկրի վրայ, հետեւաբար իր արարքներուն համար պատասխանատու չէր հասարակ մահկանացուներուն առջեւ։ Միաժամանակ այդ «երկնային» կարգադրութիւնը զինք միակ իրաւասու իշխանութիւնը կը կարգէր  երկրի օրէնսդրական, արդարադատական, զինուորական, հարկային  եւ կրօնական հարցերու պարագային։ Այդ թագաւորական իշխանութեան ծիրին մէջ ընդդիմախօսութեան տեղ չի կար, հետեւաբար կարծիքի ազատ արտայայտութիւնը բացակայ էր հանրային կեանքի ասպարէզէն ներս ։ Մէկ խօսքով պետութիւնը կը նոյնանար վեհապետի անձին հետ, այնպէս ինչպէս որ բնութագրուած է Լութովիկոս ԺԴ-ի վերագրուած այդ նշանաւոր արտայայտութեան մէջ։ Ուրեմն զարմանալի չէ որ այդ պայմաններուն տակ տիրող պետական վարքագիծը աւելի գործառնական (Transactional)  բնոյթ ունէր, եւ առնուած որոշումները կ՛արտայայտէին վեհապետի քմայական եւ անձնական նախասիրութիւնները, տրամադրութիւնները եւ վճիռները։

Այդ կացութեան դէմ բողոքի եւ խուլ դիմադրութեան շարժումներ տակաւ կը ձեւաւորուէին Եւրոպական զանազան երկիրներու մէջ 17-րդ դարէն սկսեալ։ Արդարեւ, շնորհիւ լուսամիտ մտածողներու ընկերային եւ փիլիսոփայական խորք ունեցող գրութիւններուն, որոնք կը միտէին սանձելու վեհապետական իրաւասութիւնները, ջանք կը տարուէր այդ բացարձակապետական դրոյթի փոխարէն զարգացնելու ներկայացուցչական եւ խորհրդարանական դրութիւն մը՝ վեհապետի կողքին, երկրի քաղաքական եւ տնտեսական հարցերու կարգաւորման  եւ տնօրինումին տեսակէտէն ձայն տալու համար նաեւ երկրի այլ հեղինակաւոր ոյժերուն։ Վեհապետական-Խորհրդարանական այդ բուռն պայքարը որ ծաւալեցաւ այս երկու հակառակորդ ոյժերուն միջեւ աւարտեցաւ, օրինակի համար, Անգլիոյ պարագային Գարոլոս Ա (Charles I , 1600-1649) , եւ Ֆրանսայի պարագային Լութովիկոս ԺԵ (Louis XVI, 1754-1793) թագաւորներու գլխատումով, Ֆրանսական յեղափոխութեան բերած յեղաշրջումներով։ Իսկ Ամերիկեան Յեղափոխութեան յաղթանակը 1765-ին վերջ դրաւ Նոր Աշխարհի նահանգներուն մէջ անգլիական վեհապետութեան  ներկայութեան, զայն փոխարինելով սահմանադրական հանրապետական կարգուսարքով մը ուր Օրէնսդիր, Գործադիր եւ Արդարադատական իշխանութիւնները սահմանուած էին գործելու իրարմէ անկախ, համահաւասար եւ հաւասարակշռուած իրաւասութիւններով  պահպանելու համար ժողովրդավարական գործելակերպը։

Հակա-սահմանադրական քայլեր

 Դիւրին չէ եղած սահմանադրական այս կարգուսարքի գործնականացումը եւ գործադրութիւնը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու ազգային կեանքին մէջ անցնող 238 տարիներու ընթացքին, մանաւանդ երբ զանազան ներքին տագնապներ փորձութեան մատնած են սահմանադրական տրամադրութիւնները եւ հրամայական դարձուցած են անոր կարգ մը յօդուածներու բարեփոխումը՝ ժամանակներու ոգիին համաձայն ազգային  նորանոր մարտահրաւէրներու եւ առաջնահերթութիւններու յարմարելու համար։ Սակայն այդ բոլոր դժուարութիւններու եւ տագնապներու ընթացքին միշտ յարգուած են սահմանադրական ոգին եւ երկրի իշխող կառոյցի բաղկացուցիչ երեք ոյժերուն իրաւասութիւններու սահմանները։ Այս տրամաբանական յառաջդիմութիւնը ո՛չ միայն զօրացուցած է Ամերիկայի ազգային միասնականութեան հիմնական նախապայմանները, այլ նաեւ ներշնչած է ընկերային, տնտեսական եւ քաղաքական այնպիսի քայլերու զարգացումը որ առիթ տուած է նախապէս  իրաւասութիւններէ եւ իրաւունքներէ զրկուած զանգուածներուն   իրենց արժանի տեղը գրաւելու ազգային կեանքէն ներս։

Սահմանադրական այս հաւասարակշռութիւնը լրջօրէն խախտուած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու 47-րդ նախագահ Տանըլտ Թրամփի  երկրորդ պաշտօնավարութեան առաջին օրէն իսկ։ Նախագահ Թրամփ 2024 թուականի ընտրապայքարի ընթացքին քանիցս կէս լուրջ, կէս կատակ կերպով յայտարարած էր որ կը միտէր «միօրեայ բռնապետ» մը ըլլալու իշխանութեան տիրացած առաջին օրը։ Ու իբրեւ գործնական արտայայտութիւն այդ փափաքին ան ձեռնամուխ եղաւ պաշտօնավարութեան առաջին օրն իսկ ստորագրելու «Գործադիր Հրամանագիր»եր որոնք իրենց բովանդակութեամբ եւ տարողութեամբ սահմանադրութեան նախատեսած տրամադրութիւններէն դուրս քայլեր կը նպատակադրէին։ Թէեւ Ամերիկայի Սահմանադրութեան Երկրորդ Յօդուածը երկրի նախագահին իրաւասութիւն կու տայ «Գործադիր Հրամանագիրով կառավարական մարմիններուն հրահանգելու կամ պատգամելու թէ ինչ ձեւով օրէնք մը կրնայ գործադրուիլ»  այդ նոյն յօդուածը սակայն նախագահին լիազօրութիւն չ՛ընծայէր որ նոր օրէնքներ հաստատէ նկատի առնելով որ այդ իրաւասութիւնը վերապահուaծ է երկրի Ներկայացուցիչներու Տան , ըստ սահմանադրութեան։  

Նախագահ Թրամփի ստորագրած քառասունէն աւելի «Գործադիր Հրամանագիր»երը  այժմ  Արդարադատական իշխանութեանց կողմէ հարցադրումի   կ՛ենթարկուին, անոնց սահմանադրական խնդրայարոյց բնոյթին եւ բովանդակութեան համար։ Այս «գործառնական» որոշումները, որոնց մեծամասնութիւնը  խակ, քմահաճ եւ քաղաքական ծրագիրներու բնոյթ կը կրեն, այժմ կը բախին արգելքներու որոնք Ամերիկեան Սահմանադրութեան  կերտիչները իմաստօրէն տեղադրած էին 1789-ի Սահմանադրութեան յօդուածներուն մէջ ապահովելու համար ժողովրդավարական կառոյցներու  անխափան գործունէութիւնը։  

Մտահոգիչ յանկերգներ

 Արդարեւ, նոյնքան մտահոգիչ դարձած է նախագահ Թրամփի կրկնած յանկերգը պետական վարչամեքենան մաքրագործելու «ձախակողմեան եւ համայնավար տարրերէ»։ Շատեր չեն հասկնար թէ ուրկէ՞ կու գան այս բնորոշումները ամերիկեան ներկայ քաղաքական բառացուցակին մէջ։ Անցեալին, «Պաղ Պատերազմ»ի տարիներուն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ այսպիսի պիտակաւորումներ  եւ սահմանումներ երեւան եկան եւ վտանգաւոր հետեւանքներով յղի փորձութիւն մը հանդիսացան երկրին համար, երբ Հանրապետական ծերակուտական Ճոզէֆ ՄըքՔարթի (Joseph McCarthy 1908-1957) կատաղի պայքար մը շղթայազերծեց 1950-1954 թուականներուն, արուեստի, գիտութեան եւ զանազան ասպարէզներու մէջ իբրեւ «համայնավար» ճանչցուած կամ պիտակաւորուած անձնաւորութիւններու դէմ։ Այդ թունալից հալածանքը խիստ հարուած մը հասցուց Ամերիկայի ազգային եւ քաղաքական կեանքին եւ պատճառ դարձաւ շատ մը անմեղներու եղերական վախճանին։ Ի վերջոյ ժողովրդային զայրոյթը պատճառ եղաւ որ ծերակուտական Ճոզէֆ ՄըքՔարթի իր պաշտօնակիցներու կողմէ խայտառակուի ու շնորհազրկուի։ Այնպէս կը թուի թէ նախագահ Թրամփ այդպիսի անգոյ ուրուականներ կը փնտռէ նորօրեայ ամերիկեան հորիզոնին վրայ ընդդիմադիրները չէզոքացնելու համար։ Այդ ընդդիմադիրներու կարգին ան դրած է նաեւ անհատական կարգով գործող եւ իրենց պատմութեամբ քաջածանօթ համալսարաններ արգելք հանդիսանալու համար այդ հաստատութիւններէն ներս ազատ մտածողութենէ բխող քննարկումներու։

Այս ամէնը կու գան փաստելու որ   նախագահ Թրամփ կը նախընտրէ  երկիրը ղեկավարել առաջնորդուած իր գործառնական նախապատուութիւններէն, բնազդներէն եւ նախասիրութիւններէն անտեսելով երկրի սահմանադրական տրամադրութիւնները որոնք ժողովրդավարական կառոյցին մէջ կարգ ու կանոն կը հաստատեն։

Անցնող երեք-չորս ամիսներու նախագահ Թրամփի ստեղծած տակնուվրայութենէն  մարդ կը տարուի մտածելու թէ կէս լուրջ, կէս կատակ «մէկ օրուայ բռնապետ» ըլլալու մտադրութիւնը այդքան ալ կատակ չէ եւ թէ այժմու գործադիրը վեհապետական բացարձակ իշխանութեան նմանող վարչակարգ մը կ՛ուզէ հաստատել նախագահական ամպհովանիին տակ անտեսելով սահմանադրական կառոյցները եւ անոնց իրաւասութիւնները եւ անգիտանալով անցնող 400 տարիներու պայքարը որ զօրացուցած է ժողովրդավարութեան հիմունքները մեր արդի ընկերութեան կեանքին մէջ ։

Բարեբախտաբար Լութովիկոս ԺԴի «L’État c’est moi» ասոյթը հեռաւոր անցեալին կը պատկանի ու մենք կ՛ապրինք 21-րդ դարու մէջ, ազատութեան, իրաւունքներու եւ ժողովրդավարական  կառոյցներու հովանիին տակ։

Տեսակէտ

ԱՐՄԷՆ ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ

Ընդունուած է՝ իրենց գործունէութեան առաջին 100 օրից յետոյ, ԱՄՆ նախագահները հանդէս են գալիս հաշուետուութեամբ, տուեալներ ու վիճակագրութիւններ են ներկայացնում, իրենց գործունէութիւնը գնահատում են իրենց նախընտրական խոստումների տեսակէտից։

          Նման զեկոյց/ հաշուետուութեամբ հանդէս եկաւ ԱՄՆ նախագահ Տոնալտ Թրամփը։ Չեմ պատրաստւում նրա ելոյթի ամբողջ բաժինները նշել․ դա հասու է առցանց։ Կարեւորում եմ հետեւեալները,-

– Տոնալտ Թրամփը նորից շեշտեց՝ երկիրը շատ վատ վիճակում է եւ խոստացաւ շարունակել իր գործունէութիւնը՝ նախընտրական խոստումների հիման վրայ։

– Նախագահի գնահատականը երկրի տնտեսութեան ընթացքի վերաբերեալ դրական էր․ նա բացատրեց ու շեշտեց, որ տարբեր երկրների հետ տնտեսական յարաբերութիւնները հաւասարակշռելը իր արդիւնքը ցոյց կը տայ երկարատեւում, ճիշտ է ֆոնտային շուկան (Stock Market) տանատնումներ ունեցաւ, երբ նոր մաքսատուրքեր որոշուեցին, բայց այդ անկումը շատ կարճ տեւեց։

– Ամենամեծ ձեռքբերումը նոր գնաճը կանխելն է։ Նաեւ ամբողջ երկրում իջել է վառելիքի/ յատկապէս պենզինի գները։

– ԱՄՆ Կեդրոնական պանքը անկախ կառոյց է, որ ղեկավարւում է իր վարիչների կազմի կողմից։ Միւս տարի լրանալու է Կեդրոնական Բանկի նախագահի գործունէութեան ժամկէտը, որ սկսել է 2018 թուականից։ Նա եւ նախագահ Թրամփը տարբեր կարծիքներ ունեն Կեդրոնական Բանկի գործունէութեան կապակցութեամբ։

          Նկատի ունենալով, որ վերահսկուել է տնտեսական յորդումը, շատ տնտեսագէտներ այն կարծիքին են, որ Կեդրոնական Բանկը պիտի իջեցնի շահոյթի տոկոսները։ Նոյն կարծիքին է նաեւ Տոնալտ Թրամփը։ Վէճը այդ որոշման թուականն է։ Թրամփը պնդում ունի, որ բանկերի կողմից սահմանուածը օր առաջ պիտի իջեցնել։ Ուրիշ կարծիքի է Կեդրոնական Բանկի նախագահ/ տնօրէնը։ Քանի որ այս հարցը յոյժ մասնագիտական է, բաւարարուենք միայն տեղեկութիւններ փոխանցելով եւ նրանց մէջ վէճը շարունակուելու լուրով։

– Կտրուկ իջել է ԱՄՆ-Մեքսիքայի սահմանից ապօրինի գաղթականների մուտքը։

          Մի թիւ ներկայացնեմ,- Ճօ Պայտընի նախագահութեան ժամանակ, ԱՄՆ-ի սահմանը հատած ապօրինի գաղթականների թիւը՝ միջին հաշուով ամիսը 185,000 հոգի էր, հիմա այդ թիւը չի անցնում ամիսը 7,000-ից, որոնք ձերբակալւում են սահմաններում։

– Ապօրինի գաղթականների արտաքսման գործընթացը շարունակւում է։ Առաջնային է յանցագործերին արտաքսելը։ Բայց սա երբեմն բախւում է դատական խնդիրների հետ։

– նախագահ Թրամփը թուարկեց բոլոր ոլորտներում հիմնական եւ կարեւոր փոփոխութիւնների գծով նախաքայլերը։

– ԱՄՆ պատմութեան մէջ մի ուրիշ աննախընթաց երեւոյթ գրանցուեց․ նախագահ Թրամփի ստորագրած գործադրական որոշումները, որոնք Կոնգրեսի հաւանութեան կարիքը չունեն, իրենց թուով գերազանցեցին ԱՄՆ բոլոր նախագահներին։

          Թրամփը՝ իր գործունէութեան առաջին 100 օրերի ընթացքում ստորագրեց նախագահ Պայտընի՝ 4 տարուայ ընթացքում ստորագրած նոյնանման որոշումներից աւելի շատ գործադրական որոշումներ։ Իհարկէ, արդէն տարբեր դատեր են բացուել Թրամփի այդ որոշումների դէմ, որոնք պիտի վճռահատուեն դատական ընթացիկ կարգով։

*     *     *

Նախագահ Թրամփի հաշուետուական ելոյթին յաջորդեց մետիայի արձագանգը․․․

          Լրատուները տարբեր պատկերներ ներկայացրին ու շեշտեցին, որ նախագահ Թրամփի վարկանիշը կտրուկ նուազել է․ նոյնիսկ արտառոց եւ անհաւատալի թուեր կային․ 41 տոկոս, 44 տոկոս․․․ մի խօսքով՝ ըստ լրատուների՝ հարցուողների 50 տոկոսից աւելին դէմ է նախագահ Թրամփի գործունէութեան հետ․․․

          Մենք այս հարցը չքննենք, մենք չվիճենք․․․ Թէ իջե՞լ է վարկանիշը, աւելացե՞լ է․․․ Մենք բան չասենք։ Մարդկանց գրառումները ուրիշ բան են ասում։ Այս ամբողջը հասու է առցանց։

Եւ․․․ Այսօր ելոյթ ունեցաւ ԱՄՆ նախկին փոխնախագահ Քամալա Հարիսը․․․

          Նրա ելոյթի մասին գրառումները՝ համարեա բոլորը, բացասական էին։ Հարիսը երկրի տնտեսութեան վերաբերեալ շատ մութ ապագայ գծեց՝ միաժամանակ վախ եւ ապագայի նկատմամբ անվստահութիւն ներշնչեց․․․

          Քամալա Հարիսը՝ ըստ իր ընթացքի եւ սովորութեան, այսօր էլ ոչ-մի հիմնաւոր փաստ, թիւ, տուեալ ու վիճակագրութիւն չներկայացրեց․․․ Եւ ճիշտ են մարդկանց կարծիքը, որ նրա այսօրուայ խօսքն էլ հերթական Words Salad էր։ Շատ գրառումներ կային այն մասին, որ տնտեսութեան մասին այդ վախը, իրական վախն ու մտահոգութիւնը (ահաւոր եւ մշտական գնաճ, տնտեսական յորդում) մենք ապրել ենք Պայտըն-Հարիս նախագահութեան տարիներում, ու պահանջեցին նա խօսքը հիմնաւորի։

          Իմ կարծիքով, դեմոկրատները շատ սխալ անձ էին ընտրել՝ նախագահ Թրամփի առաջին 100 օրուայ գործունէութեան հաշուետուութիւնը պատասխանելու եւ հակադրուելու համար։ Քամալա Հարիսը այն անձը չէր, որ նրան նման բան վստահէին, ու կարծում եմ, Հարիսը աւելի փչացրեց ու բարդացրեց դեմոկրատների ներկայ վիճակը։

*     *     *

Ուրիշ կարեւոր լուրեր ԱՄՆ-ից,-

ա- Կոնգրեսում մի քուէարկութեան ժամանակ 4 դեմոկրատ կոնգրեսական միացան հանրապետականներին՝ ԱՄՆ-ում տեղի ունեցող բոլոր ընտրութիւններում քուէարկողների ինքնութեան թուղթը/ ID – պարտադիր ստուգելու համար։ Նախագիծն ընդունուեց։

բ- Իրանի ադոմական հարցի վերաբերեալ ԱՄՆ-Իրան բանակցութիւնները շարունակուելու են․ հերթական հանդիպումը տեղի կունենայ յառաջիկայ շաբաթ օրը, Իտալիայի մայրաքաղաք Հռոմում՝ Օմանի միջնորդութեամբ։

          Անցեալ շաբաթ օրը, միաժամանակ տեղի ունեցաւ Իրան-ԱՄՆ փորձագիտական խմբերի առաջին հանդիպումն Օմանում։ Սա արդէն նշանակում է, որ բանակցութիւններն ուրիշ փուլ են թեւակոխել, հիմա հիմք կայ հանդիպելու եւ քննելու թեքնիքական հարցերը՝ փորձագէտների կողմից։

          Իրանի Արտգործ նախարար Արաղչին երէկ տեղեկացրեց, որ նախքան շաբաթ օրուայ հանդիպումը, իրանական կողմը կը հանդիպի Ֆրանսիայի, Գերմանիայի եւ Բրիտանիայի ներկայացուցիչների հետ։ Հանդիպումը նախատեսուած է Արտգործ նախարարութեան բարձրաստիճան պատասխանատուների հետ (Արտգործ նախարարների մակարդակում հանդիպում չի նախատեսուած)։ Օրակարգը չի յայտարարուել։

գ- Երէկ մայրաքաղաք Վաշինգթոնում տնտեսական համագործակցութեան պայմանագիր ստորագրուեց ԱՄՆ-ի եւ Ուքրանիայի միջեւ։ Նախատեսուած է Միացեալ Նահանգները շահագործեն եւ ստանան Ուքրանիայի կարեւոր հանք-արդիւնաբերութիւնը։ Հանքերի սեփականատէրը կը մնայ Ուքրանիան, բայց արտադրանքն ու շահը կը լինի 50-50 բաժանումով։

          Նախագահ Թրամփը յայտարարեց, որ այս գործառոյթով՝ Միացեալ Նահանգները կը կարողանայ շատ արագ յետ ստանալ այն հսկայ գումարները, որ պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ն տուել է Ուքրանիային։

Միաժամանակ,

          Ուքրանիան վերականգնելու եւ երկիրը ոտքի կանգնեցնելու համար կստեղծուի մի հիմնադրամ, եւ Միացեալ Նահանգները շատ մեծ դեր կունենայ այդ գործում։ Սա նոր աշխատանքի հսկայ ոլորտ ու շուկայ է Միացեալ Նահանգների ընկերութիւնների համար։

          Անորոշ լուրեր կային այս պայմանաւորուածութեան մէջ Միացեալ Նահանգների ստանձնած դերի մասին։ Ըստ որոշ հաղորդումների՝ ԱՄՆ-ն յանձնառու կը դառնայ Ուքրանիայի ապագայ ապահովութեան համար․․․ Թէ ինչ է նշանակում Ուքրանիա, եւ ի՞նչ տարածք է լինելու դա․․․ Այս հարցում էլ հակասական լուրեր կան։ Նախագահ Թրամփը երկու անգամ կրկնեց, որ Ղրիմը պիտի մնայ Ռուսաստանին։

          Ռուսաստան-Ուքրանիա պատերազմը վերջացնելու համար ամերիկեան կողմի ներկայացուցիչների հանդիպումներն ու յայտարարութիւնները շարունակւում են։ Ըստ որոշ լուրերի՝ մօտալուտ է հրադադարն ու երկու կողմի միջեւ նոր բանակցութիւններ սկսելը, որի հետ իր համաձայնութիւնն է յայտնել ռուսական կողմը։

Պարզ է,-

          ԱՄՆ-Ուքրանիա տնտեսական պայմանագրի կեանքի կոչուելու նախապայմանը պատերազմի աւարտը եւ խաղաղութիւնն է Ուքրանիայում։ Թէ դա ինչպէ՞ս եւ ե՞րբ կը գոյանայ․․․ Ժամանակից առաջ չընկնենք։