Տեսանկիւն

Կիրակի օր, նստած կը թերթէի Ֆէյսպուքը այնտեղ դրական բան մը գտնելու յոյսով, երբ դէմս ելաւ տեսերիզ մը, որ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Միաբանի մը Ծաղկազարդի քարոզէն հատուած մըն է, որ ըստ երեւոյթին նկարահանուած է Պուրճ Համուտի Ս. Աստուածածին եկեղեցուոյ մէջ պատահած միջադէպի մը պահուն:  

Մինչ կցուած տեսերիզին մէջ Հոգեշնորհ Ծայրագոյն Վարդապետը ներկայ հաւատացեալները կը յորդորէր «Կենդանի Փրկիչին հանդէպ կենդանի հաւատք ունենալ», այնտեղ Պատարագի մասնակիցներէն մէկը ընդմիջեց քարոզը: Ան խօսքը ուղղելով Պատարագիչին, բարձրաձայն բացագանչեց. «Խորանին առջեւ կենդանի՞ կ՛ըսես կոր…»:

Համեստ ծագում ունեցող մեր հայրենակիցը, ըստ երեւոյթին, «Կենդանի» բառը մեկնաբանած էր իբրեւ անասուն, մինչ Պատարագիչը բնականաբար նկատի ունէր «Ապրող», որ ինքն ալ իր կարգին քարոզը ընդմիջելով փորձեց ուղղել մեր հայրենակիցին սխալ ըմբռնումը:

Ակնկալութիւնս էր, որ Հոգեշնորհ Հայր Սուրբը և ի պաշտօնէ, բաւարարուէր դրական հարկադրանքի դիմելով (positive reinforcement) ճիշտը սորվեցնել փորձէր թերուս մեր hայրենակիցին: Սակայն ափսոս, որ ան դիմեց հրապարակային պախարակումի, խեղճ մարդը ներկայացնելով իբրեւ սատանայի բանբեր, որ ըստ Վարդապետին, ան ո՛չ Աստուծմէ գաղափար ունի ո՛չ ալ Սուրբ Գիրքէն, այլ «սատանան իր մէջ ընդունելով» ուզած է խանգարել (իրականութեան մէջ խեղճ մարդուն համար գուցէ անհասկնալի) քարոզը…:

Մեր համեստ հայորդիին պաշտպան փաստաբանը ըլլալու հաւակնութիւնը չունենալով հանդերձ, այստեղ կ՛արժէ հետեւեալ խորհրդածութիւնը կատարել.

Եկեղեցիին մէջ ներկայ մարդուն տգիտութիւնը բնականաբար, անպայմանօրէն  կապ չունի «Աստուծմէ կամ Սուրբ Գիրքէն» գաղափար չունենալու հետ, ինչպէս տուեալ կրօնականը վճռեց, այլ պարզապէս Հայերէն լեզու եւ նման պահերու մէջ զուսպ ըլլալու տարրական կենցաղավարութիւնը չիմանալու վիճակ մը կը ներկայացնէ ան: Այստեղ ցաւով պէտք է խոստովանիլ, որ իր այս մակարդակի տգիտութեան մէջ եզակի երեւոյթ մը չի հանդիսանար մեր հայրենակիցը:

Իսկ թէ, ո՞վ է մեր ժողովուրդին (ոչ փոքրաթիւ) որոշ մէկ խաւին մէջ տակաւին գոյատեւող այս տգիտութեան պատասխանատուն, ապա սա պէտք է փնտռել  ազգային/հայկական վարժարանին մէջ, որ ձախողած է իր հիմնական առաքելութեան մէջ, որն է՝ Հայերէն սորվեցնել մեր ազգին զաւակներուն կամ անոնցմէ թէկուզ թերաւարտին կամ նախակրթանաւարտին ջամբել տարրական կենցաղավարութիւն կամ ընդհանրապէս կրթութիւն… եւ ինչու չէ նաեւ փնտռել, նոյնիքն եկեղեցիին մէջ:

Կայ աւելի եւս վատ արդիւնքի մը վտանգը: Հայ կրօնաւորին կողմէ հաւատացեալի մը հանդէպ գործադրուած նման բարձրաձայն եւ հրապարակային նախատանքը,  կրնայ պատճառ հանդիսանալ, որ տուեալ հայորդին չուզէ յետայսու եկեղեցի յաճախել կամ Ս. Պատարագի մասնակից դառնալ…:

Աւարտին յառաջ կու գայ հարցերուն՝ հարցը. Ի տես այս վիճակին ու անկէ բխելիք հաւանական հետեւանքին, մենք սատանան ճիշտ ո՞ւր պէտք է փնտռենք…:

ՍԵՒԱԿ ՅԱԿՈԲԵԱՆ

Տեսանկիւն

Մեր մօտ, ինչպէս միշտ, շատ մը հասկացողութիւններ սխալ մեկնաբանուած են: Սխալ մեկնաբանուած հասկացողութիւններուն շարքին կը պատկանի «ժողովրդավարութիւն»-ը:

Իրականութեան մէջ, ժողովրդավարութեան իմաստը կ՛աղաւաղուի  երբ համակարգը կը սահմանափակուի միայն ընտրութիւններով, անտեսելով հիմնական կանոնները, ինչպէս քաղաքացիական ազատութիւնները, բազմակարծութիւնը, եւ հաստատութիւններու հսկողութիւնը: Այս վիճակը յաճախ ճամբայ կը հարթէ ժողովրդավարութեան յետընթացքին:

Ապատեղեկատուութիւնը, բեւեռացած քննարկումները, եւ իբր թէ ժողովրդավար առաջնորդները, որոնք կը հրահրեն «ինքնավարական» մեկնաբանութիւններ, մշուշոտած են սահմանները ժողովրդավարական կառավարման եւ  «խաբեբայապետութեան» (կառավարում խաբէութեամբ) միջեւ:

Հիմնուելով վերոյիշեալին վրայ սակայն, պէտք է ընդունինք, որ մեր երկրին խնդիրը ժողովրդավարութեան սկզբունքին հետ չէ եղած: Մեր խնդիրը միշտ եղած է այն լեզուն, որ մենք գործածած ենք տուեալ արժէքին վերաբերող ներմուծուած եզրերը ճիշտ հասկանալուն մէջ:

Մենք մեր կեանքին մէջ միշտ լեզուական հնարքներ գործածած ենք: Բառը որդեգրած  ենք, մինչ անոր ետեւը գտնուող պատմութիւնը՝ անտեսած: Ժողովրդավարութիւն եզրոյթը մեր մտքին մէջ կարծես պատրաստ դեղատոմս մը ըլլար, ինչպէս դեղի տուփ մը, որ ձեռք կը ձգենք, կը բանանք, կ՛օգտագործենք ու վերջ:

Բայց ժողովրդավարութիւնը բնաւ այդպիսի բան մը չէ: ժողովրդավարութիւնը բառ մը չէ, այլ՝ արդիւնք է, երկար ու բարդ պատմութեան արդիւնք մը, որ լեցուն է հակամարտութիւններով:

Եթէ ուզենք առարկայական կերպով վերլուծել, ապա կը տեսնենք, որ Եւրոպան ժողովրդավարութեան չէ հասած, քանի որ առաւօտ մը այնտեղի ժողովուրդները յանկարծ արթննալով իրենց քունէն, ըսած են. «Եկէք ժողովրդավար դառնանք»: Եւրոպան ժողովրդավարութեան հասած է դարերու քաոսէ ու բախումէ եւ դաժան փորձառութիւններէ ետք:

Պէտք է պատմութիւնը կարդանք, որպէսզի տեսնենք, թէ ինչպէ՞ս եկեղեցին պայքարած է թագաւորներուն դէմ: Թագաւորներ, որոնք կը կառավարէին իբրեւ բացարձակ աստուածային իրաւունքով եւ մարդոց վրայ ճնշում կը գործադրէին, եւ մտածողներ, որոնք կը ջանային ջարդել բոլոր այդ կարծրատիպերը՝ Հոպսէն, Լոքէն, Ռուսոյէն մինչեւ Վոլթէր եւ Ռուկօ: Կրօնական յեղափոխութիւններ՝ Մարթին Լուտերէն մինչեւ Քալւինիզմ, այնուհետեւ՝ քաղաքական յեղափոխութիւններ, ինչպէս՝ Ֆրանսական յեղափոխութիւնը: Նոյնիսկ Ֆրանսական յեղափոխութենէն ետք, ֆրանսայի ժողովուրը դարձեալ բռնատիրութիւն ապրած է հանրապետութեան անունին տակ:

Ժողովրդավարութիւնը ինքնին ժողովրդավարութեամբ չէ եկած: Այլ ան ի սկիզբանէ  անցած է Մագնա Քարթայէն, ճարտարարուեստական յեղափոխութենէն, արհմիութիւններէն եւայլն: Աշխատաւորներու պայքարին միջոցով, իրաւունքներու եւ պարտականութիւններու գաղափարին միջոցով, որոնք երկար պատմութիւն ունին: Այս բոլորը կուտակումներ էին, որոնք առաջնորդեցին ժողովրդավարութեան գաղափարախօսութեան, այլ ոչ թէ ժողովուրդի մը որոշումն էր յանկարծ դառնալու ժողովրդավար:

Հայաստանի մէջ, անկախութենէն ի վեր մենք ի՞նչ ըրինք սակայն: Պարզապէս վերցուցինք արդիւնքը, ձգեցինք ընթացքը, վերցուցինք բառը եւ մոռցանք անոր ձեւաւորումը: Սկսանք հաւատալ, թէ եթէ գեղեցիկ խորհրդարան մը կառուցենք կամ  սահմանադրութիւն մը գրենք, ուրեմն ժողովրդավար ենք: Ահա այս բանին մէջ կը կայանայ մեր խնդիրը, քանի որ ժողովրդավարութիւնը ձեւ մը չէ, այլ՝ շրջակայ միջավայր է, հովանաւորող շրջակայ միջավայր մը: Ան հիմնարկ մը չէ, այլ՝ մշակոյթ է: Թեքստ մը չէ, այլ՝ քաղաքացիին եւ պետութեան միջեւ բարդ եւ փոխկապակցուած յարաբերութիւն:

Փոխարէնը մենք ինչ կ՛ընենք սակայն: Մենք նման ենք այն մարդուն, որ Ամազոնի անտառներէն բոյս մը կը բերէ եւ իրդաշտին մէջ կը տնկէ յուսալով, որ այդ տարածքը պիտի անտառի վերածուի: Բոյսը բնականաբար այդ նոր եւ իր համար ոչ բարենպաստ միջավայրին մէջ կը մեռնի, իսկ մենք այսօր զարմանք կը յայտնենք, թէ ինչո՞ւ բոյսը մեռաւ…:

ՍԵՒԱԿ ՅԱԿՈԲԵԱՆ

Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կողմէ սոցիալական ցանցերուն մէջ տեղադրուած յաճախակի գրառումները, որոնք ցոյց կու տան թէ ինչպէս ան ուտելով, փոխադրամիջոց նստելով կամ առօրեայ գործունէութիւններով կը զբաղի (տես Նիկոլ Փաշինյանի ֆէյսպուքիէ էջէն առնուած ներքեւի տեսերիզը), հաշուարկուած ժողովրդայնականական քաղաքական հաղորդակցութեան (populist political communication) մարտավարութեան մէկ երեսակն է եւ տեղեկատուական-կատարողական քաղաքականութիւն (media-performative politics), որ նախատեսուած է ներկայացնել զինք իբրեւ «ժողովուրդի մարդ» (man of the people), համաձայն հասարակայնութեան կապերու մասնագէտներու եւ քաղաքական վերլուծաբաններու։

Այս գրառումներուն եւ տեսերիզներու հրապարակումին հիմնական պատճառները կը ներառեն.

• Ժողովրդայնական հաղորդակցութիւն եւ պատկերի կառավարում. գրառումները նախատեսուած են կամուրջ մը ստեղծելու կառավարութեան եւ հասարակութեան միջեւ՝ պարզեցնելով առաջնորդին կերպարը։ Ցոյց տալով զայն պարզ բաներ ուտելով (ինչպէս կարտոֆիլով կարկանդակներ կամ եգիպտացորեն) ոչ պաշտօնական պայմաններու մէջ, ռազմավարութիւնը նպատակ ունի հակադրել զինք աւանդական՝ ժողովուրդէն վեր դասուող եւ անկէ հեռու մնացող քաղաքական վերնախաւերուն հետ։

• Տեղեկատուական-կատարողական քաղաքականութիւն. այս արարքները յաճախ բեմադրուած են տեսողական ազդեցութեան եւ սոցիալական ցանցերուն մէջ, մեծ թիւով մարդկանց հասանելիութեան համար, նպատակ ունենալով՝ գերիշխել լուրերու շրջանառութեան վրայ եւ « ընտրողները վարակել լաւատեսութեամբ»։

• Ճգնաժամի պահուն Բնականոնութեան Ուղերձ Փոխանցել. Ըստ համապատասխան մասնագէտներու, այս տեսանիւթերը նախատեսուած են ուղերձ մը յղելու, որ երկրին մէջ իրավիճակը վերահսկողութեան տակ է։ Նման հրապարակային, սովորական արարքները նպատակ կ՛ունենան վստահեցնել քաղաքացիները: Այս ձեւը նոր չէ, եթէ համեմատենք զայն Միջին Արեւելեան կամ երրորդ աշխարհի առաջնորդներուն հետ, որոնք հրապարակօրէն կ’ուտեն՝ լարուածութեան ժամանակաշրջանին, իբր թէ կայունութիւն ցոյց տալու համար։

• Ժահրային շուկայավարում (Viral Marketing). տեսանիւթերը, ինչպէս օրինակ այն մէկը, որ ցոյց կու տայ թէ ինչպէս ՀՀ Վարչապետն ու Ազգային Ժողովի նախագահը կ’ուտեն փոխադրակառքին մէջ, հաւաքած է միլիոնաւոր դիտումներ: Այս կը նշանակէ, որ որդեգրուած ռազմավարութիւնը յաջողութեամբ ստեղծած է ժահրային եւ շուտ ու շատ տարածուող բովանդակութիւն, որ հասանելի է լայն լսարաններու, յատկապէս երիտասարդութեան։

• Զգացական զօրաշարժ (emotional mobilization). այս ռազմավարութիւնը կ’օգտագործէ զգացական դիմում եւ պարզեցուած լեզու՝ ստեղծելու «մենք» (սովորական մարդիկ եւ առաջնորդը) ընդդէմ «անոնց» (նախկին վերնախաւերը) զգացողութիւն մը։

• Հանրային Արձագանգ. Մինչ այս տեսանիւթերը դրական կը գնահատուին որոշ կողմնակիցներու կողմէ, որոնք զինք կը տեսնեն իբրեւ «իրենցմէ մէկը», քննադատները յաճախ կը նկատեն զանոնք իբրեւ շեղում մը լուրջ ազգային խնդիրներէն, ինչպէս անվտանգութեան սպառնալիքները կամ տնտեսական մարտահրաւէրները։ Որոշ վերլուծաբաններ զայն կը նկարագրեն իբրեւ քաղաքականութեան «թերթօնայնացում» (tabloidization» of politics), ուր իմաստալից քաղաքական քննարկումը կը փոխարինուի գրաւիչ տեսողական պահերով։

ՍԵՒԱԿ ՅԱԿՈԲԵԱՆ

Մարտ 2026-ի դրութեամբ, ՄԱԿ-ի Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութիւնը (ԱՀԿ) World Health Organization (WHO) եռանդուն կերպով կը պատրաստուի Միջին Արեւելքի մէջ միջուկային դէպքի կամ աղէտի «ամէնէն վատագոյն սցենար»-ին, Միացեալ Նահանգներուն, Իսրայէլի եւ Իրանի միջեւ սրացող լարուածութեան պատճառով։

ԱՀԿ-ի պաշտօնեաները, ներառեալ Հանան Պալխին՝ Արեւելեան Միջերկրականի տարածաշրջանային տնօրէնը, հաստատած են, որ լուրջ կը վերաբերին սպառնալիքին, քանի որ հակամարտութիւնը կրնայ ազդել միջուկային կայաններուն վրայ։ Պաշտօնեաները մտահոգուած են, որ նոյնիսկ եթէ միջուկային զէնքեր ուղղակիօրէն չգործածուին, գործող աթոմական կայաններու վրայ  յարձակումները կրնան մահացու ճառագայթումներ արձակել մթնոլորտ։

ԱՀԿ-ի Պատրաստութեան Գլխաւոր Կողմերը (Մարտ 2026).

Զգօնութիւն եւ Հսկողութիւն. Անձնակազմը սերտօրէն կը հետեւի իրավիճակին՝ աթոմային կառոյցներու հարուածներէն ճառագայթման արտահոսքի հաւանականութեան համար։

Արձագանգման Կարգեր.

Կազմակերպութիւնը կ՛արդիականացնէ արտակարգ իրավիճակներու իր կարգերը՝ «միջուկային արտակարգ իրավիճակ»-ին դիմագրաւելու համար, որ կը ներփակէ անձնակազմի եւ հիւանդանոցներու մարզումը՝ ճառագայթման ենթարկուելու դէպքերը կարգաւորելու համար։ Գործակալութիւնը վերամարզում կ’ընծայէ իր անձնակազմին ճառագայթման արձագանգման արձանագրութիւններու վրայ եւ կը խրատէ տարածաշրջանի հանրային առողջապահական պաշտօնատարները քաղաքացիներուն պաշտպանական միջոցառումներուն շուրջ։

Բժշկական Պաշարներու Կուտակում.

Պատրաստութիւնները կը ներառեն ճառագայթային հիւանդութիւնը եւ զանգուածային զոհերու դէպքերը բուժելու համար անհրաժեշտ բժշկական պաշարներու մատչելիութեան ապահովումը զանգուածային զոհերու բուժման համար։

Կեդրոնացումը Տարածաշրջանային եւ Համաշխարհային Ազդեցութեան Վրայ.

Պաշտօնեաները զգուշացուցած են, որ միջուկային դէպքը ոչ միայն պիտի ազդէ տարածաշրջանին վրայ, այլ կարող է տասնամեակներ տեւող հետեւանքներ ունենալ համաշխարհային մակարդակով։

Մինչ ուշադրութիւնը յատկապէս Միջին Արեւելքի հակամարտութեան վրայ է, այս պատրաստութիւնները մաս կը կազմեն ԱՀԿ-ի ընդհանուր լիազօրութեան «ճառագայթային եւ միջուկային արտակարգ իրավիճակներու» համար՝ Միջազգային Առողջապահական Կանոնակարգերուն ներքեւ:

* Նիկոլ Փաշինեանի ֆէյսպուքի էջէն վերցուած սոյն տեսերիզը, որուն մէջ ՀՀ Առողջապահութեան նախարարը, եւ ոչ միայն, ուրախ կը պարեն նոյն Մարտ ամսուայ ընթացքին իրենց շրջապտոյտներուն ընթացքին: https://www.facebook.com/reel/786110074571879

Տեսերիզը տեղադրած եմ պարզապէս առ ի հետաքրքրութիւն:

Եթէ յանկարծ «չարամիտ» ընթերցողներ վերեւի գրութիւնը անպայմանօրէն փորձէն կապել սոյն տեսերիզին հետ, ապա մեղքը իմս չէ: