«Զարթօնք» Հայրենիքի Մէջ – 38-
Քրիսթինա Աղալարեան
«Զարթօնք»ի Երեւանի Աշխատակից
ՀՀ ներքաղաքական թեմայով «Զարթօնք»ի հերթական հարցազրոյցը ՀՀ Միջազգային եւ անվտանգութեան հարցերու հայկական հիմնարկի փորձագէտ, քաղաքագէտ Արմէն Վարդանեանի հետ է: Քաղաքագէտին հետ խօսած ենք ներքաղաքական խնդիրներու, Հայաստանի մէջ օտարերկրեայ ներդրումներու անհրաժեշտութեան, քաղաքական լարուած իրավիճակին ու արտախորհրդարանական ուժերուն սուիններով զինուած ըլլալուն եւ իշխանութեան վրայ «յարձակման» պատրաստ ըլլալու եւ այլ հարցերու մասին:
– Պարոն Վարդանեան, Հայաստանի ներքաղաքական խճանկարն ինչպէ՞ս է այսօր: Որպէս քաղաքագէտ, ձեր կարծիքով, ի՞նչ փոխուած է Հայաստանի մէջ յեղափոխութենէն ի վեր:
– Յեղափոխութիւնից յետոյ ՀՀ Ազգային ժողովը մաքրուել է, բացի մէկ-երկու հոգուց, մնացածները նորմալ պատգամաւորներ են: Եթէ նախկինում խորհրդարանում շատ յանցագործ աշխարհի, անգրագէտ պատգամաւորներ կային, ովքեր փողի միջոցով էին մանդատ ձեռք բերել, ապա այժմ այդպիսիք շատ քիչ են: Այս առումով Ազգային ժողովի որակը բարձրացել է, բայց նոր խորհրդարանի միւս խնդիրն էլ այն է, որ կայ իշխանութեան բացարձակ մեծամասնութիւն՝ ցանկացած օրէնք, այդ թուում, սահմանադրական օրէնքներ անցկացնելու: Ժողովրդավարութեան տեսանկիւնից սա իրականում այնքան էլ լաւ չէ: Իշխանութիւնն այնքան էլ հակուած չի լինում երկխօսութեան, իհարկէ որոշ հարցերում լսում է ընդդիմութեան ձայնը, բայց առանցքային հարցերում իրենց ուզածն են առաջ տանում: Եթէ իշխանութիւնը չունենար բացարձակ մեծամասնութիւն, դաշինքային կառավարութիւն ձեւաւորուած լինէր, վստահ եմ՝ խորհրդարանի պատկերն այլ կը լինէր: Իհարկէ շատերը ԱԺ-ում անփորձ են, խորհրդարանական աշխատանքների գիտելիքներ չունեն, բայց դա ժամանակի հետ լուծուող հարց է: Ընդհանուր քաղաքական դաշտի մասով պէտք է ասեմ, որ խորհրդարանական ընտրութիւններից յետոյ բաւական մեծ թուով ձայներ մնացել են դրսում: Դրսում են մնացել նաեւ կուսակցութիւններ, որոնք չհաւաքեցին 5 տոկոս ձայն ու այժմ դարձել են արտախորհրդարանական ուժեր: Չի բացառուում, որ իշխանութեան վարկանիշը որոշակիօրէն նուազելուց յետոյ իրադարձութիւններ ծաւալուեն խորհրդարանից նաեւ դուրս: Դրա ականատեսը մենք մի քանի անգամ եղել ենք: Օրինակ՝ Հայ ազգային գոնկրեսը (ՀԱԿ)-ը ժամանակին խորհրդարանում ներկայացուած չէր, բայց փողոցում այնպիսի մեծ շարժում ձեւաւորեց, որը յետագայում լուրջ հնարաւորութիւն ստացաւ իշխանութիւն վերցնելու: Սակայն, այս պահին նման նախադրեալներ չկան, որովհետեւ իշխանութեան վարկանիշը շարունակում է բարձր մնալ: Բայց կան քաղաքական ուժեր, որոնք հետեւում են գործընթացին ու առաջին իսկ հնարաւորութեան դէպքում, եթէ իշխանութիւնը թուլանայ, հասարակական դժգոհութիւն առաջանայ, փորձելու են փողոցը որպէս քաղաքական պայքարի հարթակ օգտագործել ու ճնշումներ գործադրել իշխանութիւնների վրայ: Նման ակնարկներ մի քանի անգամ արել է Ռոպերթ Քոչարեանը՝ խոստանալով փողոցային պայքար սկսել: Կան քաղաքական ուժեր, որոնք չեն խօսում այս մասին, բայց վստահ եմ՝ առաջին հնարաւորութեան դէպքում իրենք էլ կը գնան այդ քայլին:
– Որո՞նք են այդ արտախորհրդարանական ուժերը:
– Օրինակ` Հանրապետական կուսակցութիւնը, այլ ուժեր եւս կան, որոնք իրավիճակային քայլեր կարող են անել: Չի կարելի ոչինչ բացառել: Բոլոր ուժերն էլ այս կամ այն ձեւաչափում կարող են փողոցային պայքար սկսել:
– Յեղափոխութենէն ետք հայաստանեան ընդդիմադիր դաշտը ի՞նչ վիճակի մէջ է: Ձեր նշած արտախորհրդարանական ուժերը արդեօ՞ք կը յաւակնին ընդդիմադիր բեւեռ ձեւաւորել ու մարդոց համախմբել: Կրնա՞ն փողոցը օգտագործել որպէս քաղաքական պայքարի հարթակ:
– Այդ արտախորհրդարանական ուժերն այսօր այսպէս թէ այնպէս ընդդիմութիւն են, եթէ իշխանութեան մէջ չեն: Այս ընդդիմութիւնն էլ իր հերթին շատ բազմաշերտ է, ունենք արմատական ընդդիմութիւն, ունենք չափաւոր ընդդիմութիւն: Խորհրդարանում յայտնուած ընդդիմադիր կուսակցութիւնների վիճակը շատ ծանր է: Օրինակ Լուսաւոր Հայաստան կուսակցութիւնը կամ Բարգաւաճ Հայաստանը երկու քարի արանքում են յայտնուել: Մի կողմից, երբ այդ կուսակցութիւնները քննադատում են իշխանութեանը, հասարակութեան մեծ մասը, որը դեռեւս վստահում է Նիկոլ Փաշինեանին, նրանց համարում է նախկին ռեժիմի հետ կապ ունեցող ուժեր կամ հակայեղափոխականներ: Երբ մի քիչ աւելի մեղմ քննադատութիւն են անում, այդ դէպքում հակառակ ճամբարից է նրանց վրայ յարձակումը տեղի ունենում: Ասում են՝ այդ կուսակցութիւնները Նիկոլի ազդեցութեան տակ են, Նիկոլի սարքած ընդդիմութիւնն է եւ այլն: Այս կուսակցութիւնները շատ բարդ վիճակում են յայտնուել, պէտք է ճիշտ դիրքաւորուեն, որպէսզի ընտրազանգուածի կորուստ չունենան: Օրինակ Լուսաւոր Հայաստանին ասում են Նիկոլի Օրինաց երկիր՝ յիշելով, թէ ինչպէս էր Օրինաց երկիր կուսակցութիւնն իրեն պահում Հանրապետական կուսակցութեան իշխանութեան ժամանակ: Դա նաեւ ազդում է այդ կուսակցութիւնների աշխատանքի վրայ, շատ դէպքերում չեն կարողանում ամբողջովին իրացնել իրենց ներուժը: Հենց խորհրդարանական ընտրութիւնների ժամանակ Հանրապետական կուսակցութիւնը շատ արմատական դիրքերից էր հանդէս գալիս, քննադատում էր ու չյաղթահարեց 5 տոկոսի արգելքը: Լուսաւոր Հայաստանն աւելի չափաւոր դիրքում էր եւ յաղթահարեց:
– Եթէ խօսինք վերջին մի քանի աղմկայարոյց դէպքերուն մասին՝ Ամուլսարի հանքի շահագործման եւ ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոպերթ Քոչարեանի կալանաւորման, դատական գործընթացի ու այս ամէնուն մասին հանրութեան արձագանքի մասին, ապա ի՞նչ ընելիքներ ունի «ժողովուրդի» վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանը: Ամուլսարի` չափազանց զգայուն հարցին մէջ ի՞նչ որոշում ալ կայացուի տարբեր կողմերէն բացասական հետեւանքներ կրնայ ունենալ եւ խնդրայարոյց դառնալ: Ռ. Քոչարեանին, եթէ ազատ արձակեն, կրկին նոյն պատկերը պիտի ստեղծուի: Այսինքն երկու պարագային ալ հասարակութիւնը պիտի դժգոհի ոչ ցանկալի որոշումէն ու որոշէ փողոց դուրս գալ: Ո՞րն է ելքը…:
– Իրօք, Նիկոլ Փաշինեանը յայտնուել է երկու քարի արանքում: Ամուլսարի հանքի հարցում մենք գործ ունենք միջազգային խոշոր ընկերութեան հետ ի դէմս Լիտիանի, որը բրիտանաամերիկեան ընկերութիւն է եւ որին պաշտպանում են Մեծն Բրիտանիան ու ԱՄՆ-ը: ԱՄՆ դեսպանն էլ մի քանի անգամ յայտարարութիւններ արել այս մասին: Անցած տարի աշնանը Հայաստանում գտնուող ԱՄՆ պետքարտուղարի Եւրասիայի հարցերով փոխտեղակալ Ճորճ Քենթը բացայայտ ասեց՝ եթէ ուզում էք նոր ներդրումներ, պէտք է պաշտպանէք ներդրումները ձեր երկրում, որոնք արուել են: Նիկոլ Փաշինեանը մի կողմից միջազգային խոշոր ընկերութեան հետ խնդիր ունի, միջազգային միջնորդ-իրաւապահական դատարան տանելու հնարաւոր վտանգ կայ, միւս կողմից էլ հանրութեան մի ստուար հատուած պահանջում է չեղարկել Ամուլսարի հանքի շահագործման մասին որոշումը: Որոշ քաղաքական կուսակցութիւններ էլ տեսնելով, որ կայ մեծ հանրային դժգոհութիւն փորձում են այս խնդրից շահութամաս ստանալ: Առայժմ Նիկոլ Փաշինյանի վիճակը շատ բարդ է: Այս պահին ես տեսնում եմ, որ ինքը փորձում է խնդրի լուծումը ձգձգել: Խնդրի ձգձգումն այս պահին տանում է երկու ուղղութեամբ՝ ինքը կամ փորձում է դրանով մեղմել հանրային դժգոհութիւնը յետոյ նոր գնայ հանքի շահագործմանը, կամ նախադրեալներ է ստեղծում հանքի շահագործումն ընդհանրապէս դադարեցնելու համար: Ամէն դէպքում ինքը մեծ օրինականութիւն ունի, շատ հարցերում պէտք է գնայ ցաւոտ լուծումների, որը նրա վարկանիշի վրա միանշանակ կ՛ազդի:
– Վերջին շրջանին, երբ կը կարծուէր, որ յեղափոխութենէն ետք մարդիկ այլեւս փողոց չեն իջնէր, Ամուլսարը եւ Ռ. Քոչարեանը առիթ դարձան մարդոց փողոցին դիմելու: Դուք որպէս քաղաքագէտ կը կարծէ՞ք, որ Նիկոլ Փաշինեանի քաղաքական խումբին կամ վարչապետի անձին վարկանիշը անկում պիտի արձանգրէ:
– Այո, նկատել եմ, բայց ի տարբերութիւն շատերի ես դա բնական եմ համարում: Անբնական կը լինէր յեղափոխական ու յետյեղափոխական շրջանում Նիկոլ Փաշինեանի 70-80 տոկոսանոց վարկանիշը: Որեւէ ժողովրդավարական երկրում նման բան չկայ: Երբ նայում ենք օրինակ ԱՄՆ նախագահ Թրամփին, Ֆրանսիայի նախագահ Մաքրոնին եւ այլ ղեկավարներին, տեսնում ենք 30-40 տոկոսանոց վարկանիշ, 50 տոկոսը ժողովրդավարական երկրների ղեկավարների համար փայլուն ցուցանիշ է համարուում: Անբնական էր, երբ յետյեղափոխական շրջանում մարդիկ վարկանշային կարգով թեկնածուներին ընտրում էին միայն այն բանի համար, որ Նիկոլ Փաշինեանի կողմնակիցն է: Տեսնում էինք մարդիկ, ովքեր նախկինում եւս մասնակցել էին ընտրութիւններին, 300-400 ձայն են հաւաքել, յանկարծ յեղափոխական շրջանում հաւաքում են 20-30 հազար ձայն: Սա բացարձակապէս Նիկոլ Փաշինեանի շնորհիւ էր:
– Այս բոլոր խնդիրները անուղղակիօրէն կ՛ազդեն Հայաստանի ներդրումային դաշտի գրաւչութեան վրայ: Երկրին քաղաքական եւ տնտեսական իրավիճակը, հասարակական տրամադրութիւնները եւս պէտք է կայուն ըլլան, որպէսզի երկիրը գրաւիչ ու վստահելի ըլլայ ու ներդրումներ կատարուին, որոնք յեղափոխութենէն ետք կ՛ակնկալուէր: Ամուլսարի հանքի շահագործումը կամ շահագործման դադրեցումը ինչպէ՞ս կազդի պիտի ազդէ երկրին վրայ:
– Բնականաբար ներդրումների առումով եւս խնդիրներ ունենալու ենք: Պատահական չէ, որ ԱՄՆ նախկին դեսպանը բացայայտօրէն յայտարարում էր, որ քանի դեռ Ամուլսարի խնդիրը չի լուծուել, ներդրումներ ԱՄՆ-ից չակնկալէք: Այնպէս որ շատ ընկերութիւններ հնարաւոր է հետեւում են այս իրադարձութիւններին, անգամ աղբահանութեամբ զբաղուող Սանիթեք ընկերութեան գործին, այս դէպքում եւս օտարերկրեայ ներդրողը խնդիր ունի եւ բացասական կարծիք է ձեւաւորուում Հայաստանի ներդրումային դաշտի մասին: Միջազգային ընկերութիւնները այլեւս լուրջ վերապահումներով են փորձելու ներդրումներ կատարել Հայաստանում:
– Իշխող քաղաքական խումբին եւ Նիկոլ Փաշինեանին կողմէն յեղափոխութենէն ետք ամէն առիթով կոչեր կ՛ըլլան սփիւռքի մէջ բնակող հայերուն՝ գալ եւ հայրենիքի մէջ ապրիլ, «նոր Հայաստանի» մէջ ապրիլ ու ներդրումներ ընել: Այս իրավիճակը ձեր կարծիքով ինչքանո՞վ կ՛ազդէ Սփիւռքի մէջ բնակող հայերուն որոշումներուն վրայ:
– Պէտք է ասեմ, որ Հայաստանում քաղաքական անկայունութիւն մեծ հաշուով չկայ, կա քաղաքական լարուած վիճակ Քոչարեանի գործով, բայց դա չի վերածուում քաղաքական անկայունութեան, առաւել եւս քաղաքական ճգնաժամի: Մենք տեսնում ենք, որ, օրինակ, Քոչարեանի համար առաւելագոյնը մի քանի հարիւր մարդ է հաւաքւում, որոնք բնականաբար չեն կարող քաղաքական ճգնաժամ հրահրել: Իհարկէ կան խնդիրներ ներդրողների հետ կապուած, իրենց մօտ ներդրումային պաշտպանուածութեան հարց կարող է առաջանալ: Տեղեկութիւններ կան, որ Ռուսաստանում խոչընդոտում են ռուսաստանաբնակ մեր հայրենակիցներին Հայաստանում ներդրումներ կատարելը՝ կապուած քաղաքական պայմանների հետ, հաշուի առնելով Նիկոլ Փաշինեանի իշխանութեան գլուխ լինելը: Բայց այս պահին իշխանութիւնները պէտք է փորձի բոլոր ներդրողների հետ խօսել, լաւ պայմաններ առաջարկել: Նոյնիսկ բնապահպանական շարժումները իրենց մէջ մեծ վտանգներ են պարունակում ներդրողների համար: Շատ լաւ կը լինի, որ Հայաստանը առեւտրական վարկանշային աղիւսակին մէջ լուրջ առաջընթացներ ունենան, քանի որ շատ երկրների ներդրողներ հենց դրան են նայում: Նայում են, թէ տուեալ երկիրը առեւտրական վարկանշային աղիւսակին մէջ, ո՞ր տեղն է զբաղեցնում ու հենց դրանով պայմանաւորուած քայլեր են անում: Մենք այսօր պէտք է այդ միջազգային ցուցիչներին շատ մեծ ուշադրութիւն դարձնենք: Մեր երկրում անընդհատ խօսում են ժողովրդավարութեան ցուցիչից, բայց միւս ցուցիչների մասին չեն խօսում: Այս բոլոր հարցերը պէտք է լինեն իշխանութեան ուշադրութեան կեդրոնում:
– Շնորհակալ եմ պարոն Վարդանեան հարցազրոյցի համար:
