«Հրեշտակ Ի Մարդկանէ, Մարմնատեսիլ Քերովբէ»

(Ս. Գրիգոր Նարեկացի)

Գէորգ Աբղ. Գարակէօզեան

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն

                Հայ աղօթագրութեան հանճարային ծնունդ՝ Ս. Գրիգոր Նարեկացիին պատկերացումով անշօշափելի եւ անտեսանելի էակներուն՝ Հրեշտակներուն մարմնացումն էր Սրբուհի Մարիամը: Գրիգոր Նարեկացի երբեք արտաքին տեսքին մասին չէ որ կ’ակնարկէր, այլ՝ ան իբրեւ հոգեւոր եւ երկնային տեսիլքներու թիրախ անձնաւորութիւն եւ Արքայութեան տեսարանին ճարտար քանդակագործ, իր ոսկեծոր գրիչէն Սուրբ Կոյս Մարիամի բարոյական անմատչելի բարձունքին անդրադառնալով՝ զայն կը պատկերացնէ իբրեւ «Հրեշտակ՝ մարդոցմէ, մարմնատեսիլ Քերովբէ» (Բան Ձ.): Ամենասրբուհին իբրեւ հողեղէն բնութիւն իր անարատ կեանքով երանելի դարձաւ Աստուծոյ խօսքով ստեղծուած անբիծ հրեշտակներուն, իր խոնարհութեամբ գերազանցեց Աստուածակիր քերովբէները եւ եղաւ «երկնաւոր թագուհի», «անմահ Կեանքի Ծառը՝ բոցեղէն սուրով շրջապատուած» ու «շնչաւոր եդեմ»ը:  

                Արդեօք ո՞վ է այն Կոյսը, որ Աստուծոյ եւ մարդոց կողմէ այսքան փառաբանանքի եւ օրհնութեան արժանացած է: Ի՞նչպիսի կեանք մը որդեգրած է ան, որ աշխարհի Փրկիչը հաճեցաւ իր միջոցով լոյս աշխարհ գալ:

                Մարիամի ծնողներն էին՝ Յովակիմ եւ Աննա, որոնք անզաւակ ծերացած էին, բայց իրենց յառաջացած տարիքին թախանձագին աղօթքներով եւ ուխտադրումներով աղջիկ զաւակ մը ունեցան եւ զայն կոչեցին Մարիամ: Երբ Մարիամ երեք տարեկան եղաւ անոր ծնողները իրենց ուխտին համաձայն Մարիամը տաճար ընծայեցին եւ յանձնեցին տաճարին քահանային՝ Զաքարիային, որ յետագային Յովհաննէս Մկրտիչի հայրը պիտի ըլլար: Մարիամ շուրջ 12 տարեկան էր, երբ դարձաւ իր ծնողքին տունը՝ Նազարէթ[1]  եւ շուրջ 15 տարեկանին նշանուեցաւ Յովսէփի հետ[2]:

                Ապա, Աստուած Գաբրիէլ հրեշտակը ղրկեց Մարիամի մօտ:

                «Հրեշտակը Մարիամի գալով ըսաւ.

                – Ուրախացի՛ր, շնորհալի՛ կոյս, որովհետեւ Աստուած քեզի հետ է:

                Մարիամ այս խօսքին վրայ խռովեցաւ. Կը մտածէր թէ ի՛նչ կը նշանակէ այս ողջոյնը: Սակայն հրեշտակը ըսաւ իրեն.

                Մի՛ վախնար, Մարիա՛մ, որովհետեւ Աստուծոյ շնորհքին արժանացար: Ահա պիտի յղանաս եւ զաւակ մը ծնիս, որ Յիսուս պիտի կոչես: Անիկա մեծ պիտի ըլլայ եւ Բարձրեալին Որդին պիտի կոչուի: Տէր Աստուած անոր պիտի տայ իր հօրը՝ Դաւիթի գահը, եւ անիկա Յակոբի սերունդներուն վրայ յաւիտեանս պիտի թագաւորէ: Անոր թագաւորութիւնը անվախճան պիտի ըլլայ:

                Մարիամ ըսաւ հրեշտակին.

                – Ատիկա ի՞նչպէս կրնայ պատահիլ, երբ ամուսնացած չեմ:

                Հրեշտակը պատասխանեց.

                – Սուրբ Հոգին քեզի պիտի գայ եւ Բարձրեալին զօրութիւնը քու վրադ պիտի հանգչի. Ուստի ծնելիք զաւակդ սուրբ է եւ Աստուծոյ Որդի պիտի կոչուի: Ահա ազգականդ Եղիսաբէթն ալ, հակառակ ծեր եւ ամուլ ըլլալուն՝ վեցերորդ ամիսն է որ յղի է: Գիտցի՛ր, որ Աստուծոյ համար անկարելի բան չկայ:

                Մարիամ ըսաւ.

                – Աստուծոյ աղախինն եմ, թող քու ըսածդ ըլլայ:

                Ապա հրեշտակը գնաց Մարիամի քովէն»: (Ղկ 1.28-38)

                Սոյն պատմութենէն մեկնելով այն եզրակացութեան կը հասնինք, որ Մարիամ Աստուածածին սովորական աղախին մը չէր ժամանակին մէջ ապրած եւ թաղուած, այլ՝ Բարձրեալին զօրութեան՝ Ս. Հոգիին եւ Աստուծոյ շնորհքին արժանացած անձ մըն էր:

                Առ այդ, Հայ Առաքելական Եկեղեցին ոչ միայն շարականներուն ընդմէջէն կը փառաբանէ եւ կ’օրհներգէ Ս. Կոյս Մարիամի մեծութիւնը, այլեւ՝ իր հարուստ եւ առաքելաւանդ ծէսին ընդմէջէն կը կենդանացնէ Աստուածամօր տիպարը եւ անոր կեանքին օրինակելի վարքագիծը:

Ծէսը հայ եկեղեցւոյ կեանքին մէջ առանցքային տեղ կը գրաւէ: Անիկա միջոց մըն է, որ մենք մեր քրիստոնէական հաւատքը արտայայտենք աղօթքի ու շարականի երգեցողութեան ընդմէջէն: Ծէսը այն հանգոյցն է որ երկինքն ու երկիրը զիրար կը միացնէ:

Ծէսը իր բուն իմաստով կը նշանակէ կարգ ու կանոն:

Ծէսը լոկ մեր շարժուձեւերով պիտի չարտայայտենք, այլ՝ ճշմարիտ վերացական ապրումներով պիտի արտայայտենք: Հետեւաբար, եկեղեցւոյ մէջ խորհրդաւոր պահը կը ստեղծուի ապրումով, սկսեալ ամէնէն համեստ հաւատացեալէն հասնելով մինչեւ պատարագիչ:

                Միայն կարգն ու կանոնը չէ որ պիտի ապրինք: Եկեղեցւոյ մէջ մեր լրջութիւնը, կեդրոնացումը, բծախնդրութիւնը եւ մանաւանդ յարատեւ հետեւողականութիւնը շատ կարեւոր է: Ուրեմն, միայն հետեւիլը չի բաւեր, գործօն դերակատարութիւն պիտի ունենանք եկեղեցւոյ մէջ: Նախ պիտի դիտենք, պիտի հասկնանք թէ ինչ կը պատահի եկեղեցւոյ մէջ, յետոյ պիտի քննենք մեր տեսածները, որմէ ետք եկեղեցւոյ մէջ մեր մասնակցութիւնը պիտի բերենք երգելով կամ զանազան տեսակի ծառայութիւններով: Ծէսը միայն բուրվառի, մոմի կամ խունկի օգտագործումը չէ, այլ՝ իր մէջ կը ներառէ քրիստոնէական հաւատքի վարդապետութիւնը: Եկեղեցւոյ մէջ իւրաքանչիւր շարժում, իւրաքանչիւր սպաս խորհրդանշական իմաստ մը ունի: Այս պատճառով պատմութեան ընթացքին եկեղեցւոյ կեանքին մէջ յառաջ եկած են վերիվայրումներ, թիւրիմացութիւններ եւ մինչեւ իսկ հակառակութիւններ, որոնցմէ մէկն է սրբապատկերի օգտագործումը:  

                Կաթողիկէ եկեղեցւոյ եւ հայ առաքելական եկեղեցւոյ միջեւ կան ծիսական տարբերութիւններ, այդ տարբերութիւններէն մէկն է աւագ խորանի պատկերին գործածութիւնը: ընդհանրապէս Կաթողիկէ եկեղեցին եկեղեցւոյ անուանակոչութեան համաձայն իր աւագ խորանին կը զետեղէ սուրբի պատկեր, զոր օրինակ՝ Սուրբ Եղիա եկեղեցւոյ պատկերը կ’ըլլայ Սուրբ Եղիայի պատկերը: Իսկ հայ եկեղեցւոյ դիրքորոշումը յստակ է: Աւագ խորանի պատկերի գործածութիւնը միշտ եղած է Աստուածամօր այն պատկերը որ հասած է մեզի սուրբ Բարթողիմէոս Առաքեալի ձեռամբ: Հետեւաբար, հայ եկեղեցին Տիրամօր պատկերի գործածութիւնը առաքելաւանդ հիմունքներու վրայ հաստատուած է:

                Եկեղեցւոյ մէջ պատկերներու գործածութիւնը ունի իր Աստուածաբանական բացատրութիւնը, որովհետեւ եկեղեցւոյ մէջ զետեղուած պատկերներուն ընդմէջէն կը փոխանցուի քրիստոնէական վարդապետութեան եւ աւանդութեան ուսուցումները: Աւանդութեան համաձայն, Սուրբ սեղանին պատկերը կարելի է փոխել Տաղաւար տօներուն՝ Աստուածայայտնութեան, Յարութեան, Պայծառակերպութեան, Վերափոխման եւ Խաչվերացին:

Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Տօնացոյցին համաձայն, Աստուածամօր ընծայուած հետեւեալ տօները կը նշուին:

1)           Տօն Յղացման Ս. Կուսին Մարիամու Յաննայէ

Ս. Կոյս Մարիամ թէեւ ծնաւ բնութեան օրէնքին համաձայն, այսինքն իր հօրմէն ու մօրմէն, բայց իր կեանքի սկզբնաւորութենէն իսկ բարոյապէս զերծ մնաց հասարակ մահկանացուներու արատաւորութենէն[3]: Այս պատճառով Եկեղեցւոյ մէջ տօնելի եղաւ Աննայի յղութիւնը, զոր Հայ Առաքելական եւ յոյն ուղղափառ եկեղեցիները Աննայի յղութեան տօնը կը յիշեն Դեկտեմբեր իննին, իսկ Կաթոլիկ Եկեղեցին՝ ութին:

Աննայի յղութեան տօնը հին չէ իբրեւ եկեղեցական տնօրինութիւն, այդ իսկ պատճառով յատուկ շարական մը չկայ յղութեան տօնին նուիրուած:

2)           Տօն Սրբուհւոյ Աստուածածնի Ծննդեան Յաննայէ

Ս. Աստուածածնի ծննդեան մասին պատմական ստոյգ տեղեկութիւններ չկան: Ըստ աւանդութեան, Աստուածամօր ծննդեան վայրը Նազարէթ պէտք է ըլլայ:

Հայ Առաքելական Եկեղեցին Ս. Աստուածածնի ծնունդը Սեպտեմբեր ութին կը կատարէ, որ օրուան որ զուգադիպի անիկա:

Հայ Եկեղեցին Աստուածամօր ծննդեան տօնը սկսած է նշել ԺԳ. Դարէն սկսեալ:

3)           Տօն Ընծայման Ս. Աստուածածնի Երից Ամաց Ի Տաճարն

Աստուածածնի երրորդ տօնն է երեք տարեկան հասակին անոր տաճար ընծայումը:

Հրէական սովորութեանց համաձայն ուխտապահ ծնողները (ինչպէս օրինակ՝ Յովակիմի եւ Աննայի պարագային) իրենց զաւակները երեք տարեկան հասակին տաճար կ’ընծայէին: Որովհետեւ ուխտի զաւակ էր Մարիամ եւ իր ծնողքին անդրանիկը, Տիրոջ պատուէրին համաձայն պէտք էր ընծայուէր տաճար (Հմմտ. Ելք 22.23): Յովակիմ եւ Աննա առանց վարանելու իրենց խոպան արտին դալար երախայրին՝ Սրբուհի Մարիամը ընծայեցին Տիրոջ, որպէսզի Հզօրին շնորհքովը լեցուն եւ օրհնեալ զաւակ մը ըլլայ: Տակաւին մատղաշ հասակին՝ երեք տարեկանին Մարիամը ընծայեցին Տաճար:

Մարիամի ընծայման տօնը բոլոր եկեղեցիները ամէն տարի Նոյեմբեր 21-ին կը յիշատակեն[4]:

4)           Աւետումն Ս. Աստուածածնի

Աստուածածնի չորրորդ տօնն է Մարիամի Աւետումը Գաբրիէլ հրեշտակապետին կողմէ: Աւետման տօնը միմիայն Աստուածամօր նուիրուած չէ, այլ՝ հաւասարապէս եւ նոյնիսկ առաւելաբար կը պատկանի Յիսուսի կեանքին եւ մասնաւորաբար փրկագործական տնօրինութեան:

Ըստ աւանդութեան, երբ Ս. Կոյս Մարիամ իր սովորութեան համաձայն կ’ընթերցէր մարգարէական գիրքերը, կը հասնի Եսայի Մարգարէութեան այն հատուածին, ուր գրուած է. «Տէրը ինք նշան պիտի տայ քեզի. ահա կոյսը պիտի յղանայ ու որդի պիտի ծնանի եւ անոր անունը Էմմանուէլ պիտի կոչուի» (Ես 7.14), անակնկալօրէն աստուածային պատգամ մը կը փոխանցուի Գաբրիէլ հրեշտակին կողմէ. «Ուրախացի՛ր, շնորհալի՛ կոյս, որովհետեւ Աստուած քեզի հետ է» (Ղկ 1.28): Մարիամ ցնծութեամբ կը հնազանդի եւ ուրախութեամբ կ’ընդունի Տիրոջ ծրագիրը ըսելով. «Աստուծոյ աղախինն եմ, թող քու ըսածդ ըլլայ» (Ղկ 1.38):

Հայ Առաքելական Եկեղեցին Աւետման տօնը կը յիշատակէ Ապրիլ եօթին:

5)           Վերափոխումն Ս. Աստուածածնի

Վերափոխում բառին բուն իմաստը եկած է գրաբարէ, որ կը նշանակէ վեր, դէպի երկինք փոխադրուիլ եւ ոչ թէ նորէն փոխուիլ:

Յետ Քրիստոսի խաչելութեան Մարիամ 15 տարի Երուսաղէմի մէջ կը վայելէ առաքեալներուն հոգածութիւնը եւ ի մասնաւորի Յովհաննէս Առաքեալի խնամակալութիւնը, որովհետեւ ինչպէս որ գիտենք Յիսուս խաչին վրայ Յովհաննէսի յանձնարարած էր, որ նեցուկ կանգնի եւ պաշտպան դառնայ Տիրամօր: Քրիստոս իր երկրաւոր առաքելութեան վերջին պահերուն, երբ համայն մարդկութեան մեղքի բեռը կրած կը հայէր գողգոթայի բարձունքէն, տեսաւ Տիրամօր զուսպ տառապանքը: Մեր Տէրը իբրեւ գթառատ եւ ողորմած Աստուած, Սուրբ խաչէն պատուիրեց իր Սրբազկեաց մօր եւ սիրելի աշակերտին, ըսելով. «Մա՛յր, ահաւասիկ զաւակդ: Յետոյ ըսաւ իր աշակերտին. ահաւասիկ մայրդ» (Յհ 19.26-27): Այնուհետեւ Ս. Կոյս Մարիամ իր մահկանացուն կը կնքէ շուրջ 60 տարեկանին:

Բոլոր առաքեալները ներկայ կ’ըլլան Տիրամօր թաղման, բացի Բարթողիմէոս Առաքեալէն: Տիրամայրը կանխազգացում կ’ունենայ, որ Բարթողիմէոս կրնայ չափազանց ազդուիլ եւ անմխիթար մնալ զրկուելով յուղարկաւորութեան մասնակցելու վերջին յարգանքէն: Ուստի, իր կենդանագիր նկարը կու տայ Յովհաննէս Առաքեալին, որպէսզի փոխանցէ Բարթողիմէոս Առաքեալին:

Ըստ աւանդութեան, Բարթողիմէոս Առաքեալ պատկերը կը տանի Հայաստան, որ հալածանքներու բերումով կը ստիպուի Անձեւացեայ գաւառի Դարբնաց քար կոչուած տեղը պահել: Առաքեալը նոյն վայրին մէջ կուսաստան կը հաստատէ, որպէսզի հաւատաւոր կոյսերու միջոցով պահպանուի Աստուածամօր պատկերը: Սակայն հակառակ այս բոլորին, Բարթողիմէոս Առաքեալ կը փափաքի անպայման, վերջին անգամ ըլլալով, անձնապէս տեսնել Տիրամօր երեսը:

Առաքալները գերեզմանոց կը հաւաքուին եւ կը փորձեն Բարթողիմէոս Առաքեալի փափաքին գոհացում տալ: Անոնք կը բանան գերեզմանը, բայց չեն գտներ Աստուածամօր մարմինը եւ անմիջապէս կը յիշեն, որ Յիսուս իր մօրը խոստացած էր երկինք փոխադրել: Այս պատճառով Աստուածամօր երկնաւոր կեանքին վախճանը կ’որակուի ննջում բառով փոխան մահ բառով[5]:

Ա՛յս դրուագին, կը հետեւի Ս. Աստուածածնի նուիրուած մեծագոյն տօներէն՝ Վերափոխման Տաղաւար տօնը[6]:

6)           Տօն Գիւտի Գօտւոյ Ս. Աստուածածնի

Աստուածամօր սեփական իրեղէնները հաւատացեալներու կողմէ յարգանքի արժանացան, սրբութեան եւ պաշտամունքի առարկաները դարձան, որովհետեւ Աստուածամօր Վերափոխումէն ետք անոր մարմնական մասունքները գոյութիւն չունէին:

Ե. Դարուն Երուսաղէմի մէջ գտնուեցաւ Տիրամօր Ս. Գօտին[7]  եւ փոխադրուեցաւ Կ. Պոլիս, որպէսզի անոր Ս. Գօտին զետեղուի Ս. Աստուածածին Եկեղեցւոյ մէջ:

ԺԸ. Դարուն երբ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ Տօնացոյցը կը վերախմբագրուէր, ձեռնարկու վարդապետներէն ոմանք Տիրամօր Գօտիին յայտնաբերման յիշատակը Տօնացոյցին մէջ զետեղեցին հետեւեալ յաւելուածով. «Եթէ կամիս տօնել՝ տօնեա», այսինքն՝ Տիրամօր Գօտիին յայտնաբերման յիշատակը ձգուած էր պաշտօնակատար եկեղեցականին կամքին: Ապա, 1774 թուականին Սիմէոն Երեւանցի Կաթողիկոս իր հրատարակած Տօնացոյցին մէջ վերջնականապէս օրինականացուց Գօտիի յայտնաբերման տօնը եւ թելադրեց տօնել Ս. Աստուածածնի Վերափոխման տօնին երրորդ Կիրակին:

7)           Տօն Սրբուհւոյ Աստուածածնի Տփոյ Գտմանն

Աւանդութեան համաձայն կը պատմուի թէ Ե. դարուն, Գալիբիոս եւ Կանդիտոս իշխանազուն երկու եղբայրներ, երբ Երուսաղէմ ուխտի գացած են, լսած են, որ Գալիլիոյ գիւղերէն մէկուն մէջ հրաշքներ կը պատահին: Անոնք հետաքրքրութենէ մղուած այցելած են այն գիւղը եւ բաւական պրպտումներէ ետք գտած են այն տունը, ուր միշտ հրաշքներ կը կատարուէր: Երկու եղբայրները տան մէջ փոքր սնտուկ մը տեսած են, որուն մէջ պահուած է Տիրամօր լաչակը, այսինքն՝ գլխադիրը կամ գլուխին ծածկոյթը: Անոնք խորամանկութեամբ, նոյն չափով սնտուկ մը կը պատրաստեն եւ ծերունիին մօտ գտնուող Ս. Լաչակին սնտուկը իւրացնելով Կ. Պոլիս կը տանին ու կը յանձնեն Լեւոն կայսրին (457-474): Լեւոն կայսր մեծ շուքով եւ արարողութեամբ Աստուածամօր լաչակը կը զետեղէ Ս. Աստուածածին Եկեղեցւոյ մէջ:

Աստուածամօր տուփին կամ լաչակին յիշատակութեան տօնը Հայ Եկեղեցին վերջնականապէս օրինականացուցած է 1774-ին, իսկ ոգեկոչման թուականը ճշդած է Հոգեգալստեան հինգերորդ կիրակին:

8) Խաղողօրհնէքը Ինչպիսի՞ Կապակցութիւն Մը Ունի Աստուածածնի Վերափոխման Տօնին Հետ

Խաղողօրհնէքը Աստուածածնի Վերափոխման տօնի խորհուրդին հետ որեւէ կապակցութիւն մը չունի: Աստուածաշունչին համաձայն երախայրիքը պէտք է Աստուծոյ ընծայուի ինչպէս Ելից գիրքին մէջ գրուած է. «Քու արմտիքներուդ ու հեղանիւթներուդ երախայրիները մի ուշացներ…» (Ելք 22.29), նաեւ կը հանդիպինք Ղեւտացւոց գիրքին մէջ, ուր կ’ըսէ. «Տէրը խօսեցաւ Մովսէսին՝ ըսելով. “Խօսէ՛ Իսրայէլի որդիներուն ու ըսէ անոնց. երբ մտնէք այն երկիրը, որ ձեզի պիտի տամ ու անոր հունձքը հնձէք, ձեր հունձքէն երախայրի որայ մը քահանային պէտք է բերէք. ան ալ Տէրոջը առջեւ երեցնելով պէտք է մատուցանէ որան, որպէս զի ձեզի համար ընդունելի ըլլայ…”» (Ղկ. 23.9-11):

Սովորաբար երախայրիներու ընծայումը կը կատարուի Օգոստոս ամսուն, որովհետեւ Օգոստոսին է որ պտուղներուն մեծ բաժինը կը հասուննան:

Իւրաքանչիւր պտուղի երախայրիքը օրհնելը երկար աշխատանք կը պահանջէր ու ժամանակ կը խլէր, այս պատճառով Եկեղեցւոյ Ս. Հայրերը պտուղներուն մէջէն ազնուագոյնը եղող եւ քրիստոնէական ըմբռնողութեան մէջ իբրեւ հաղորդութեան խորհրդանիշ նկատուող խաղողը ընտրած եւ բոլորին փոխարէն օրհնած են զայն մեծ հանդիսաւորութեամբ ու ծիսական կարգադրութեամբ: Ինչպէս Ս. Ներսէս Շնորհալի Հայրապետի խաղողօրհնութեան աղօթքին մէջ կը կարդանք. «…Ո՜վ Տէր, օրհնութեանդ մեծագոյն շնորհին արժանացաւ խաղողը, որ Միածին որդիիդ փրկագործութեան համար՝ արեան նիւթը եղաւ, եւ որով գնուեցանք ու ազատեցանք մեղքի եւ մահուան ծառայութենէն: Խաղողի այս հիւթն էր, որ Խորհուրդի վերնատան մէջ Իր ձեռքն առնելով օրհնեց ըսելով. “Այս իմ արիւնս է”: Այս օրհնութեամբ խաղողի սեռին պատկանող, այսինքն բոլոր պտուղները, ընդունեցան կատարեալ օրհնութիւն…..Ո՜վ Տէր, այս նուիրուած պտուղին խառնէ եւ միացուր Քու աստուածային եւ հոգեւոր օրհնութիւնդ, որպէսզի այս նիւթական պտուղը ճաշակելով, Քու օրհնութեանդ աննիւթ շնորհը միանայ ասկէ ճաշակողներու հոգիներուն հետ, ընդունելով այս ճաշակումին հետ մեղքերէ մաքրութիւն եւ թողութիւն…»:

Այս պատճառով է որ հայ ժողովուրդին մէջ աւանդութիւն դարձած է, խաղողը օրհնուելէն ետք ուտելը: Սակայն մահացու մեղք մը գործած չենք ըլլար, երբ խաղողը օրհնուելէն առաջ ուտենք: Բայց եթէ որոշենք չուտել Տէրունի պատուէրը յարգելու եւ ազգային աւանդութեան սիրոյն, այդ ժամանակ եկեղեցական եւ ազգային գիտակցութիւնն ու աւանդութիւնն է որ պահպանած կ’ըլլանք: Կրնայ ըլլալ արհամարհուինք ուրիշներէն մեր այս պահպանողական մտայնութեան համար, բայց հաւատացէք, որ պիտի օրհնուինք Աստուծոյ կողմէ եւ պիտի յարգուինք բանիմաց, իմաստուն ու գիտակից անձերու շրջանակէն:

Հետեւաբար, եկէք միասնաբար խորհրդածենք, թէ մենք այսօր ի՛նչ պատգամ ունինք քաղելիք Տիրամօր կեանքի օրինակէն:

Սիրելի եւ թանկագին մայրեր, Աստուածամօր կեանքի օրինակին հետեւելով ձեր հաւատքին եւ գործերուն ընդմէջէն պիտի ձգտիք ձեր զաւակներուն «Կեանքի հաց» եւ «Կեանքի ջուրին աղբիւրը» դառնալ, որպէսզի անոնք անօթենալով ու ծարաւնալով իրենց դատողութեան համաձայն կարծեցեալ ապահով ճամբաներ չերթան իրենց ծարաւը յագեցնելու համար:

Օրհնուած մայրեր, ձեր հաւատքին եւ գործերուն ընդմէջէն պիտի ձգտիք ձեր զաւակներուն «աշխարհի լոյս» դառնալ, որպէսզի անոնք ձեզի մօտենալով լուսաւորուին, պայծառակերպուին եւ խաւարին մէջ չմնան:

Հրեշտակակերպ մայրեր, ձեր հաւատքին եւ գործերուն ընդմէջէն պիտի ձգտիք ձեր զաւակներուն «Իրաւ հովիւը» դառնալ, որովհետեւ ինչպէս որ «Իրաւ հովիւը իր կեանքը կու տայ ոչխարներուն համար» (Յհ. 10:11), այնպէս ալ Իրաւ մայրը իր կեանքը կու տայ զաւակներուն համար:

«Երկնաւոր Թագուհի»ներ, ձեր զաւակները կարիքը ունին ձեր մայրական տաք շունչին: Կարիքը ունին ձեր անարատ կաթին, որ Աստուծոյ երկիւղով, ազգային շունչով ու աստուածային առաքինութիւններով օժտուած են:

«Շնչաւոր եդեմ»ներ, դուք Աստուածամօր կեանքին նմանօրինակ կեանք մը կը ձգտիք վարել, որովհետեւ Աստուածամայրը իր անբիծ կեանքով՝ սրբութեամբ ոչ միայն տիպար մայր մը դարձաւ, այլեւ՝ ներշնչումի աղբիւրը բոլոր մայրերուն: Ինչպէս երբ ալիւրին մէջ թթխմոր խառնենք ալիւրի զանգուածը խմորի կը վերածուի, այնպէս ալ աստուածապարգեւ ձեր կեանքը լիարժէք, նպատակասլաց եւ հոգեպէս հարուստ կը դառնայ, երբ անոր մէջ կը խառնէք թթխմոր, այսինքն՝ Աստուածամօր կեանքի օրինակը:

Եւ վերջապէս սուրբ մայրեր էք դուք, ուրեմն ձեր հաւատքին եւ գործերուն ընդմէջէն պիտի ձգտիք ձեր զաւակներուն «Ճշմարիտ որթատունկը» դառնալ, որովհետեւ ինչպէս որ որթատունկին ճիւղը, ինքն իրմէ պտուղ չի կրնար տալ, այնպէս ալ ձեր զաւակները եթէ պատուաստուած չըլլան «ճշմարիտ որթատունկին», այլ խօսքով՝ ձեզի, չեն կրնար պտղաբեր ճիւղեր՝ զաւակներ դառնալ:

Արդ, ներբողենք Նարեկացիի հետ, մեծարենք Տիրամօր անունը եւ մեր շրթներէն ու հոգիէն թող բխի սոյն երկնառաք աղօթքը.

«Ես մտացրիւ եւ ապաշնորհ

Այն մա՛րդն եմ որ կը սխալի…»

                «…Երեսս հողին կը պաղատիմ

                                               Քեզի, ով Մայր դու Յիսուսի

                Մեղաւո՛ր եմ, բարեխօսէ՛,

                                               Ա՛խ, քաւութի՛ւն մաղթէ ինծի.

                Դու փրկանակ կեանքի հզօր,

                                               Դուն իսկուհի՛ն ես երկնքի,

                Օրհներգ, խունկի բոյր, անուշ իւղ

                                               Երկրի վրայ քեզ կը մատուցուի» (Բան ԻԶ): Ամէն:

[1] Այժմ Նասարա։

[2] Աւանդութեան համաձայն «շատեր եղան որ Մարիամը առնել ուզեցին, բայց Յովակիմ եւ Աննա իրենց ուխտի զաւակ մէկու մը տալու որոշումը իրենք չուզեցին տալ, այլ՝ Աստուծոյ յանձնեցին» ¥Համապատում, էջ 5¤։

[3] Աստուածածնի անարատութեան գաղափարը պատմութեան ընթացքին ծնունդ տուաւ անարատ յղութեան հարցի մը։ Կաթողիկէ Եկեղեցին 1854-ին, Տիրամօր անարատ յղութիւնը ընդունած է իբրեւ հաւատոյ վարդապետութիւն։ Իսկ Հայ Առաքելական Եկեղեցին Աստուածամօր անարատ յղութիւնը վերապահած միմիայն Աստուածածին յղութեան։

[4] «Ըստ աւանդութեան, ժամանակ մը մնաց նա հոն, եւ յետոյ վերստին դառնալով, եօթնամեայ հասակին, խառնուեցաւ այրիներէ եւ կոյսերէ բաղկացեալ նուիրեալ կանանց այն խումբին՝ որոնք բարեպաշտ կեանք մը կþապրէին Տաճարին հովանիին տակ. եւ որոնցմէ էր Աննա մարգարէուհին։ Եօթը տարիներ եւս հոն մնալէ վերջ, խօսեցեալը եղաւ Հիւսն Յովսէփին» Սուրբք եւ Տօնք Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ, էջ 269¤։

[5] Սկզբնական դարերուն Ս. Կոյս Մարիամի տիպարը դաւանագիտական լուրջ տարակարծութիւններու նիւթ եղած է նորակազմ համայքներու միջեւ: «429 թուին, Կ. Պոլսոյ պատրիարք՝ Նեստոր (կ’ուսուցանէր թէ Քրիստոս ունի երկու բնութիւն եւ երկու անձ, ի տարբերութիւն ուղղափառ վարդապետութեան, որ Քրիստոսի անձին մէջ կ’ընդունի մէկ միաւորեալ բնութիւն եւ մէկ անձ) եւ իր հետեւորդները մերժեցին Մարիամը կոչել “Աստուածածին”, առարկելով որ Մարիամ ծնունդ չտուաւ Աստուծոյ, այլ լոկ Քրիստոսի մարմինին էր որ ծնունդ տուաւ: Նեստոր կ’ըսէր թէ Քրիստոս ծնաւ իբրեւ կատարեալ մարդ, եւ իր ծնունդէն ետք էր որ Աստուած եկաւ եւ բնակեցաւ անոր մարմինին մէջ, եւ այդ իսկ պատճառով զայն “Աստուածածին” կոչելու փոխարէն, կը կոչէր՝ Քրիստոսածին կամ մարդածին: Եկեղեցւոյ հայրերը ուժեղ կերպով դէմ դրին Նեստորին: Կիւրեղ Աղեքսանդրացին [Եգիպտացի ազնուական եւ բարեպաշտ ընտանիքէ, ազգական Թէոփիլոս պատրիարքին, որմէ ձեռնադրուած է եւ 412-ին անոր յաջորդած է իբրեւ պատրիարք Աղեքսանդրիոյ: Կորովի պաշտպան մըն է ուղղափառ հաւատքին: Նախագահած է Եփեսոսի տիեզերական երրորդ ժողովին, 431 թուականին] ընդարձակ գիտութեամբ մը պաշտպանեց Մարիամին համար գործածուած “Աստուածածին” եզրը եւ դատապարտեց Նեստորը: 431 թուին գումարուած Եփեսոսի ժողովի ընթացքին հաստատուեցաւ ու վերջնականապէս որդեգրուեցաւ “Աստուածածին” եզրը:

451 թուին Քաղկեդոնի ժողովը նաեւ հաստատեց “Աստուածածին” բառին գործածութիւնը: “Եթէ Մարիամէն ծնածը Աստուած է՝ Մարիամն ալ Աստուածածին է”, կ’ըսէ Կոստանդին Կաթողիկոս» (Աստուածածին Մարիամ եւ Անոր Վերափոխման Խորհուրդը, էջ 31-32)

[6] Հայ Առաքելական Եկեղեցին մէկէ աւելի տօներ յատկացուցած է սուրբ Կոյս Մարիամին, որոնց մէջ սակայն ամէնէն յատկանշականն ու վեհաշուքը Վերափոխման տօնն է, զոր, իբրեւ մեծ տօն, Ընդհանրական Եկեղեցին դասած է Տաղաւար կոչուած աւագ տօներու շարքին, չորրորդ տեղը վերապահելով անոր:

[7] Ժամանակին Արեւելեան կիներու զգեստին կարեւոր մէկ մասն էր գօտին։