ՆՈՐ ՕՐ, ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍ.
ԵՐԵՒԱՆ, 26 ՅՈՒՆԻՍԻ, ԱՐՄԷՆՓՐԷՍ: Սփիւռքի գործերի գլխաւոր յանձնակատար Զարեհ Սինանեանի կարծիքով, արդար դատական համակարգի կայացումը, տնտեսութեան բարելաւումը, մոնոպոլիաների վերացումը գործնական քայլեր են, որոնք կարող են խթանել հայրենադարձութիւնը:
«Հայաստանի Հանրապետութիւն» օրաթերթը զրուցել է Սփիւռքի գործերի գլխաւոր յանձնակատար Զարեհ Սինանեանի հետ:
– Պարո՛ն Սինանեան, շնորհաւորում ենք Սփիւռքի գործերի գլխաւոր յանձնակատար նշանակուելու առթիւ։ այս ինստիտուտն առաջին քայլերն է անելու Ձեր գլխաւորութեամբ։ Ո՞րն է Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւնների արդիւնաւէտ զարգացումն ապահովելու Ձեր տեսլականը։
– Շնորհակալ եմ շնորհաւորանքի եւ հարցազրոյցի հրաւէրի համար: Հարցը բաւականին ընդգրկուն պատասխան է ենթադրում: Իհարկէ, այսօր մենք եզակի պատմական հնարաւորութիւն ունենք արդիւնաւէտօրէն զարգացնելու Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւնները եւ այդ յարաբերութիւններում ապահովել փոխադարձ վստահութիւն: Ո՞րն է առաջին քայլն այս ճանապարհին: Նախեւառաջ մենք պէտք է խորապէս ճանաչենք հայկական սփիւռքն իր բազմազանութեան, աշխարհագրական հսկայական տարածուածութեան ու ներուժի առումով, այսինքն, ինչպէս հակուած եմ յաճախ ասելու, մենք պիտի վերլուծենք, ուսումնասիրենք, հասկանանք հայկական սփիւռքը: Մի կողմում մենք ենք՝ սփիւռքի գործերի գլխաւոր յանձնակատարի գրասենեակը, միւս կողմից հսկայական սփիւռքն է, որին մենք լաւ չենք ճանաչում: Պայմանաւորուած իրենց ծագումնաբանութեամբ ու անցեալով, գտնուելով տարբեր քաղաքական համակարգերում, քաղաքակրթական միջավայրերում, ունենալով սերնդային, ինտեգրման, ձուլման, Հայաստանի կեանքին ներգրաւածութեան տարբեր աստիճաններ՝ այդ սփիւռքի հատուածները էականօրէն տարբերւում են իրարից նոյնիսկ նոյն պետութեան սահմաններում: Մեր առաջին աշխատանքները պէտք է ուղղուած լինեն հայկական բազմերանգ սփիւռքի ուսումնասիրմանը, եւ պատահական չէ, որ ես աշխատանքային առաջին քայլերս սկսելու եմ հայկական ամենաբարդ, ամենամեծ սփիւռքի՝ Ռուսաստանի հայկական սփիւռքի հետ սերտ համագործակցութեան մեկնարկով:
Յաջորդ քայլը միանշանակ Հայաստան-Սփիւռք քաղաքականութեան մշակումն է` հաշուի առնելով հայկական համայնքների առանձնայատկութիւններն ու խնդիրները: Եւ մեր տեսլականի կարեւոր մասն ու գերխնդիրն է նաեւ նպաստել հայկական սփիւռքի ուծացման եւ ձուլման գործընթացների դանդաղեցմանը, հայ ինքնութեան պահպանմանը, Հայաստանի կեանքին սփիւռքի ներգրաւուածութեան ապահովմանը: Այս իմաստով մենք կարիք ունենք բացայայտելու սփիւռքի հսկայածաւալ ներուժն իր մասնագիտական, ֆինանսական, տնտեսական, գիտական ենթաշերտերով: Նրանք մեզ համար նաեւ պոտենցեալ հայրենադարձներ են, եւ մենք պիտի այնպիսի պետութիւն ստեղծենք, որ որքան հնարաւոր է շատ մարդ հարենադարձուի: Հայաստանն այլեւս անարդարութեան եւ անօրինականութեան երկիր չէ, իւրաքանչիւր հայի համար այն պէտք է լինի ապրելու ու ապրողների երկիր, Հայաստանը նրանց հայրենիքը պիտի դառնայ գործնականօրէն: Մեր տեսլականում այս գիծը եւս յստակօրէն առկայ է:
– Բաւարա՞ր են գլխաւոր յանձնակատարի եւ նրա գրասենեակի լիազօրութիւնները սահմանուած գործառոյթներն իրականացնելու համար։ Արդեօք դրանք բաւարա՞ր են նախկին սփիւռքի նախարարութեան գործունէութեանն ամբողջ ծաւալով փոխարինելու եւ այն աւելի արդիւնաւէտ դարձնելու համար:
– Այո՛, այդ լիազօրութիւնները միանշանակ բաւարար են: Վարչապետի աշխատակազմում անմիջապէս երկրի ղեկավարի ենթակայութեան տակ ստեղծելով սփիւռքի գործերի գլխաւոր յանձնակատարի գրասենեակը՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանը այսպիսով մէկ անգամ եւս ընդգծեց Հայաստան պետութեան համար սփիւռքի հետ յարաբերութիւնների կարեւորութիւնը: Նախարարութեան գործունէութեան անարդիւնաւէտութիւնը պայմանաւորուած է եղել նախեւառաջ պետութեան կողմից տարուող քաղաքականութեամբ, երբ շահագրգռուածութիւն չի եղել հայաստանեան կեանքում սփիւռքի պրակտիկ ներգրաւուածութեան առումով, եւ հիմնականում պահպանուել է միայն ձեւական բաղադրիչը: Հիմա ճիշդ հակառակն է, այսօր պետութիւնը նախաձեռնողականութիւն է ցուցաբերում, որպէսզի սփիւռքը ներկայ լինի հայաստանեան կեանքի բոլոր բնագաւառներում: Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւններում եղել է անկեղծութեան եւ վստահութեան պակաս, եւ այսօր մեր նպատակն է փոխել այս յարաբերութիւնների տրամաբանութիւնը: Սրան մեծապէս կը նպաստի նաեւ այն հանգամանքը, որ յանձնակատարն այլեւս սահմանափակուած չէ նախարարական պարտականութիւններով, ունի աւելի լայն լիազօրութիւններ, վարչապետի ներկայացուցիչն է սփիւռքում եւ կարող է երկար ժամանակ գտնուել համայնքներում, ծանօթանալ բոլոր շերտերի հետ, լսել, վերլուծել եւ համախմբել առաջարկները, մտահոգութիւնները, խնդիրները:
– Ծնուած լինելով Հայաստանում՝ երկար տարիներ ապրել էք Միացեալ Նահանգներում եւ լաւ էք պատկերացնում սփիւռքի եւ սփիւռքահայութեան խնդիրները։ Որո՞նք են հրատապ եւ համակարգային լուծումներ պահանջող մարտահրաւէրները։
– Այո՛, երկար տարիներ ապրել եմ Հարաւային Քալիֆորնիայի հայկական համայնքում, որը շատ իւրայատուկ է իր տեսակով, որովհետեւ այնտեղ են բնակւում աշխարհի շատ երկրներից եկած հայեր՝ իրանահայեր, լիբանանահայեր, արգենտինահայեր, Ռուսաստանի հայեր, Հայաստանից եկած հայեր: Եզակի միկրոսփիւռք է, որտեղ մեր սփիւռքի շատ ներկայացուցիչներ կան, եւ այդ իմաստով սփիւռքի տարբեր շերտերի մարտահրաւէրներին քաջատեղեակ եմ: Արդէն իսկ առաջին հարցի պատասխանում, երբ խօսում էի մեր տեսլականի եւ դրա կեանքի կոչման առաջնահերթութիւնների մասին, որոշ չափով նկարագրեցի նաեւ սփիւռքի մարտահրաւէրները: Ձուլուելու տեմպերի դանդաղեցում, հայապահպանութիւն, Հայաստանի կեանքին ներգրաւուածութիւն, հայրենիքը՝ որպէս ապրելու, աշխատելու եւ կրթուելու վայր տեսնելու անհրաժեշտութիւն, հայրենադարձութեան գործընթացում արհեստական խոչընդոտների վերացում, արագ ինտեգրման խթանում եւ այլն: Այս խնդիրների մի մասը բնականաբար համակարգային լուծում է պահանջում, ինչպէս օրինակ՝ հայրենադարձութեան գործընթացի դիւրինացումն է, որտեղ պէտք է գործուն աջակցութիւն ցուցաբերի նաեւ պետութիւնն իր ենթակառուցուածքներով, օրէնսդրական դաշտի բարեփոխումներով, բիզնէս միջավայրի շարունակական առողջացմամբ եւ այլն: Սակայն նախեւառաջ պէտք է երկխօսել սփիւռքի հետ, եւ այստեղ կարեւոր է համապատասխան պլատֆորմների ստեղծումը, որտեղ ոչ միայն սփիւռքը կը կարողանայ շփուել Հայաստանի հետ, այլեւ սփիւռք-սփիւռք կապերը կ’ամրանան, ու մենք ի վերջոյ կը հասնենք համահայկական մեծ ցանցի գաղափարի շօշափելի արդիւնքին:
– Սփիւռքի ներուժը, հնարաւորութիւնները պատկերացնելու, ինչպէս նաեւ յետագայ յարաբերութիւնները կառուցելու համար առաջնահերթ է դառնում սփիւռքի ներուժի, խնդիրների, անելիքների ամբողջական գոյքագրումը։ Ի՞նչ աղբիւրներ ունենք այս ուղղութեամբ գործելու համար:
– Ի սկզբանէ կը ցանկանայի խօսել սփիւռքի ներուժի քարտէսագրման մասին: Երբ մենք ասում ենք սփիւռք, պարզ չէ, թէ ինչ ենք պատկերացնում, որովհետեւ հայկական սփիւռքն իր տեսակով իւրայատուկ է, աննկարագրելի բազմաշերտ, բարդ, տարբեր: Սփիւռքի քարտէզագրման, գոյքագրման մասին բազմիցս խօսել է նաեւ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանը: Նախկինում սփիւռքի նախարարութեան կողմից որոշակի աշխատանքներ տարուել են այս ուղղութեամբ, սակայն դրանք բաւարար չեն: Սփիւռքի գործերի գլխաւոր յանձնակատարի գրասենեակը այս առումով եւս աշխատանքներ տանելու է՝ առանցքում ունենալով սփիւռքի մասնագիտական, ֆինանսական, մտաւոր ներուժի ճանաչումը: Ի սկզբանէ ես խօսեցի սփիւռքն իր լայն ընդգրկմամբ ճանաչելու անհրաժեշտութեան մասին: Այս գործընթացները անքակտելիօրէն կապուած են միմեանց հետ, եթէ մենք ճանաչում ենք սփիւռքը, ուրեմն ճանաչում ենք նաեւ նրա խնդիրները, առաջնահերթութիւնները: Այսօր մենք ունենք կամք ու պատրաստակամութիւն այս ամէնն անելու համար: Եւ ամենակարեւորը՝ այդ ամէնն անելու պատրաստակամութիւն ունի պետութիւնը, հայրենիքը: Սա, միանշանակ, ենթադրում է երկկողմանի աշխատանք, որտեղ պետութիւնը կանգնած է համայնքների կողքին, համայնքներն էլ անկեղծ են մեզ հետ խնդիրների քննարկման ու ռէալ լուծումներ գտնելու գործում:
– Հայկական Սփիւռքի իւրաքանչիւր համայնք բազմազան է նաեւ իր ներսում։ Ի՞նչ ձեւաչափով եւ ո՞ր կառոյցների կամ անհատների միջոցով պէտք է կայանայ Հայաստան-Սփիւռք փոխգործակցութիւնը։
– Շարունակելու եմ աւանդական կառոյցների, համայնքային կազմակերպութիւնների հետ աշխատանքը՝ աշխուժօրէն ներգրաւելով նաեւ անհատներին: Համախմբման միակ միջոցը սփիւռքում Հայաստանի Հանրապետութեան կենտրոնաձիգ ներկայութեան ապահովումն է: Եթէ սփիւռքին մատուցենք ուժեղ Հայաստանի կոնցեպտը, կը կարողանանք մատուցել նաեւ ուժեղ հայութեան կոնցեպտը: Եթէ հայութեան գաղափարը դառնում է կենտրոնը, ապա մնացած մանրուքները վերանում են: Ինքս դրա օրինակն եմ: Հայրս ծնուել է Պոլսում, ես՝ Երեւանում, երեխաներս՝ Լոս Անջելըսում, սակայն մենք բոլորս հայաստանցի ենք: Այս գաղափարախօսութեան շուրջ պիտի ծաւալուի Հայաստան-Սփիւռք փոխգործակցութիւնը:
– Երկրի հզօրութեանն ու զարգացմանը նպաստող գործօն կարող է դառնալ մեծ հայրենադարձութիւնը։ Ի՞նչ պէտք է անի պետութիւնը, որպէսզի մեր հայրենակիցները ոչ միայն գան Հայաստան, այլեւ շարունակեն իրենց ապագան տեսնել հայրենիքում։
– Իմ հարցազրոյցներից մէկում արդէն իսկ նշել եմ, որ հայրենադարձութիւնը վերջնական քննութիւնն է Հայաստանի յաջողութեան համար: Արդար դատական համակարգի կայացումը, տնտեսութեան բարելաւումը, մոնոպոլիաների վերացումը գործնական քայլեր են, որոնք կարող են խթանել հայրենադարձութիւնը: Այսինքն՝ պետութիւնը, հասարակութիւնը պէտք է պատրաստ լինեն հայրենադարձութեանը: Բացառութեամբ ֆորսմաժորային իրավիճակների, եթէ Հայաստանը կարողանայ ապահովել լուրջ թուերով հայրենադարձութիւն, դա ինքնին կը խօսի պետականութեան կայացման, ուժեղացման, նաեւ կառավարման յաջողութեան մասին: Իսկ այս ամէնի համար նախեւառաջ մենք պէտք է դիւրինացնենք հարենադարձուելու գործընթացը, վերացնենք արհեստական խոչընդոտները, բարելաւենք օրէնսդրական դաշտը: Ինչ խօսք, հայրենադարձութիւն արդէն գոյութիւն ունի, սկսուել է, այն հսկայական մասշտաբների չի հասնում, բայց մարդիկ գալիս են, եւ իմ օրինակը կարող է ոգեշնչել: Հայրենադարձութեանը պատրաստուելիս պէտք է հիմնաւորապէս ուսումնասիրենք միջազգային փորձը: Սփիւռքը ուզում է մասնակցել Հայաստանի կեանքին, մենք պիտի գտնենք ճիշդ, արդիւնաւէտ ճանապարհները, եւ, բնականաբար, այս ընթացքի մէջ Հայաստանում արդար, մարդակենտրոն, Հայաստանակենտրոն, քաղաքացիակենտրոն հասարակարգի ստեղծումը կարեւորագոյն նախապայման է:
Պատրաստեց՝ ԼուսինԷ Մխիթարեանը
