ՆՈՐ ՕՐ, ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍ.- «ՆՈՐ ՕՐ»-ի յարգելի ընթերցողներէն Արմինէ Կունդակջեանի պատրաստած այս սեղմ արտատպումը լայն դուռ կը բանայ բաց եւ ազատ քննարկելու հայոց լեզուի եւ մանաւանդ ուղղագրութեան ներկայի բազմագլխանի պարագան։ Բացի դասական (Սփիւռքի մէկ մասը) եւ նոր (Հայաստան եւ Սփիւռքի միւս մասը) ուղղագրութիւններու հիմնական երկու տարբերակներէն, պարսկահայերը կը շարունակեն գրել դասական «իրենց» տարբերակով (նուէրը՝ նւէր, լեզուաբանը՝ լեզւաբան)։
Լոս Անճելըսը ամէնէն շատն է որ ներկայիս կ՚անցնի այս «անցումային» շրջանէն…։ Այստեղ աշխուժօրէն կը գործեն բոլոր ուղղագրութիւններն ալ։ Համացանցն ու հեռատեսելը իրենց ծանր ազդեցութիւնը ունին դասական ուղղագրութեան եւ արեւմտահայերէն լեզուին վրայ։ Արեւելահայերէնը կը մնայ թիւ մէկ թշնամին արեւմտահայերէնին… անգլերէնին կողքին։ Արեւմտահայերէնի նահանջը շատ մեծ է Լոս Անճելըսի մէջ, որուն նոյնիսկ եթէ կը գիտակցինք, յաճախ չէ, որ կ՚արտայայտուինք։ Նորաբաց հայկական դպրոցներէն ներս լեզուն եւ ուղղագրութիւնը, ծրագիրն ու դասագիրքերը կու գան Հայաստանէն։ Արեւմտահայերէնը կը շարունակէ պահպանուիլ բոլոր ամենօրեայ հայկական դպրոցներէն ներս, բնականօրէն եւ արդարօրէն դուռ բանալով նաեւ արեւելահայերէնով կատարուող դասաւանդութեան։ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի Արեւմտեան թեմի Առաջնորդարանէն եկող հաղորդագրութիւնները մերթ այսպէս են եւ մերթ՝ այնպէս։ Այո, բոլորն ալ հայերէն են, մեր լեզուն է, խօսք չկայ։ Արդեօ՞ք պիտի շարունակենք երկու լեզու երկու ուղղագրութիւն իրականութիւնը Լոս Անճելըսի եւ աշխարհի տարածքին, թէ՞ դասականն ու արեւմտահայերէնը դատապարտուած են դանդաղ մահուան եւ կամ՝ ՄԷԿ ՈՒ ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹԻՒՆ մը կարելի պիտի ըլլայ որդեգրել աշխարհով մէկ։
Բեմը ձե՛րն է մտաւորականներ եւ ընթերցողներ։ Հրամեցէ՛ք։
«ՆՈՐ ՕՐ»
***
Արտատպուած «Հայաստանի Հանրապետութիւն» թերթի 3 Մայիս 1991-ի համարում լոյս տեսած Բաբգէն Չուգասզեանի «Մեր նպատակն է ունենալ մէկ և միասնական ուղղագրութիւն» յօդուածից:
1922- թուին, հայրենի իշխանութեան կողմից յանձնարարուեց անուանի լեզուաբան, հայագէտ Մանուկ Աբեղեանին, որոշ փոփոխութիւններ կատարել հին դարերից մեզ հասած դասական ուղղագրութեան մեջ, «թեթեւացնել» որպէսզի սերունդները հեշտութեամբ կարողանան ընկալել և սովորել մայրենի լեզուն:
Պիտի խոստովանել, որ այդպէս էլ եղաւ, և մասնագէտների վկայութեամբ 1928-թուից (9 տարի անց), Հայաստանում այլևս անգրագէտ չկար:
Մանուկ Աբեղեանի ստեղծած ուղղագրութիւնը շարունակւում է մինչև այսօր (96-տարի), և բազմամիլիոն գրքեր, թերթեր են տպագրուել այդ ուղղագրութեամբ:
Սփիւռքում ևս մասամբ ընդունուել է նոր ուղղագրութիւնը, թերևս 30-40 տոկոս: Այսօր դարձեալ խօսւում է այն մասին, որ պիտի վերադառնալ դասական-Մերոպեան ուղղագրութեան, մինչդեռ շուրջ մէկ դար է ինչ նոր ուղղագրութիւնը դարձել է պետական:
Իսկ թէ ինչ կարծիք է յայտնել մեծատաղանդ Պարոյր Սեւակը իր գրած մի նամակում: (Ի դէպ, այդ գրութիւնը մենք վերցրել ենք թարգմանիչ և ուղղագրական հարցով հետաքրքրուած հոլանդաբնակ մեր հայրենակից Արսէն Նազարեանի մէկ յօդուածից։ Ահա Պարոյր Սեւակի կարծիքը մեր նոր և դասական ուղղագրութիւների մասին):
«Այս կապակցութեամբ, տեղին է մէջբերում անել հայ անուանի բանաստեղծ ու գրականագէտ Պարոյր Սեւակի պատասխան նամակից, որը յղել է 1969 թուին ֆռանսահայ հանրայայտ բանասէր ու թարգմանիչ Յակոբ Գրիգորին մէկ և միասնական ուղղագրութեան հարցի կապակցութեամբ: Նամակում, Պարոյր Սեւակը, ի շարս այլոց, այսպէս է արտայայտւում, «…Անկարելի է կարծել, թէ մերոնք կը դառնան հին, աւանդական ուղղագրութեանը լիապէս: Մերոնք կարող են ևս մէկ կամ մի քանի քայլ նահանջել: Բայց, Սփիւռքն էլ պիտի նահանջի ինչ-ինչ չափով: Միայն այս կերպ է հնարաւոր հասնել մէկ և միասնական ուղղագրութեան, որը պարտադիր պիտի լինի աշխարհում ապրող ամէն հայի համար: Ուրեմն, գործը պիտի նախապատրաստել նաև Սփիւռքում: Ես վախենում եմ, որ դա աւելի դիւրին չլինի, քան այստեղ մերայիններին համոզելու դժուարութիւնը»:
Հիմա անդրադառնանք այս 97 տարի առաջ բոլշևիկեան ազգակործան և անհեռատես որոշումին: Մեր ազգը միակն է աշխարհում որի լեզուն ունի երկու ուղղագրական տարբերակ: Այս որոշումը մեծ դեր ունեցաւ մեր ազգը պառակտելու գործում: Ամենածիծաղելի միտքը վերևում երկրորդ պարբերութեան մէջ է, ուր հպարտութեամբ յայտարարում է, որ այս որոշումի հետևանքով հայ ազգը գրագէտ դարձաւ ինը տարուայ ընքացքում: Այսինքն իբր թէ դասական ուղղագրութեամբ ազգը գրագէտ չէ՞ր դառնայ:
Տարիներ է, որ այս նիւթը Սփիւռքում և Հայրենիքում արծարծւում է, բայց ոչ մէկ գործնական ու համարձակ քայլ դեռևս տեղի չէ ունեցած:
Քաղեց եւ պատրաստեց՝
ԱՐՄԻՆԷ Կ. ԿՈՒՆԴԱԿՋԵԱՆ
