Երեքշաբթի, 23. 04. 2024

spot_img

Հարիւրամեակ 1917 Թուի օրագրութիւն Մեսրոպ պատրիարք Նշանեանի

Առաքելական Աթոռոյն Երուսաղէմի

1872-1944

ԴՈԿՏ. ԶԱՒԷՆ ԱՒԱԳ ՔՀՆՅ. ԱՐԶՈՒՄԱՆԵԱՆ

«ՆՈՐ ՕՐ», ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍ – «1917 Կիրակի, Դեկտեմբեր 9-ին, 400 տարուան թուրքի անարգ բռնական լուծը այսօր թօթափեցաւ Սուրբ Քաղաքի վրայէն։ Այլեւս թուրքերու փոխարէն ամէնուրեք կ՚երեւին անգլիական ազնիւ սպաներն ու զինուորները, որոնք ազատութիւն շնորհեցին Սուրբ Երկրին»։

ՄԵՍՐՈՊ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՆՇԱՆԵԱՆ

 

 

Մեսրոպ Պատրիարք Նշանեան

            Պոլսեցի որբ մըն էր Միրճան Լոխմակէօզեան, Երուսաղէմ մեկնումին Նշանեան եւ ձեռնադրութեամբ Մեսրոպ Վարդապետ վերանուանեալ, իր բովանդակ կեանքը նուիրեց Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութեան, զարգացաւ  ու ծառայեց ընդմիշտ Սուրբ Աթոռը ապահով անցընելով համաշխարհային երկու պատերազմներու վտանգէն, ամէնէն դժբախտ այդ օրերուն մնալով հաւատարիմ ու գործունեայ միաբանը,  պատուով բարձրանալով Պատրիարքական Աթոռ 1939 թուին։ Յիշատակելի է նաեւ անոր գրական եւ ձեռագրագիտական վաստակը երկարատեւ Լուսարարապետի եւ Ժառանգաւորաց ու Ընծայարանի պատասխանատու տեսչութեան կողքին։

            Առաջին Պատերազմի տարիներուն, մինչեւ 1917 թուական, քաղաքական գետնի վրայ շփոթ եւ վտանգաւոր կացութիւն կը տիրէր Պաղեստինի մէջ Օսմանեան Թուրքիոյ գերիշխանութեան տակ։ Երուսաղէմի Առաքելական Աթոռը թափուր եւ անմխիթար կը մնար Յարութիւն Պատրիարք Վեհապետեանի 1910 թուի վախճանումէն ետք, հակառակ Թուրք պետութեան կողմէ Կաթողիկոս-Պատրիարք Սահակ Խապայեանի Երուսաղէմի Պատրիարքութեան պարտադրուած բռնի նշանակումին, որ միայն 15 ամիս տեւեց։

            Պատերազմի արհաւիրքին հետեւանքով Վանքին ներքին կացութիւնը հիմնովին խախտած էր թրքատիպ եւ ապօրէն կանոնագրութիւն մըն ալ պարտադրելով, որ թուրքերուն հետ միասին արտաքսուեցաւ Երուսաղէմէն երբ անգլիացիք Պաղեստինը գրաւեցին։ Մեսրոպ Վրդ. Նշանեան այդ բոլորին վկան ըլլալով մնաց շարունակաբար Լուսարարապետի, Տեղապահի, եւ Պատրիարքի իր պարտականութեանց վրայ հաւատարիմ, գրի առնելէ ետք հարիւրամեակ մը առաջ իր 1917 թուականի վաւերագրական «Օրագրութիւնը» քաղաքական դիպուածներու մասին, որոնք ճակատագրական եղան նաեւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքական Աթոռին համար։

 

Անգլիացւոց Պաղեստին մուտքը

            Մեսրոպ Վարդապետ Նշանեան ականատեսի իր վկայութիւնները հրատարակեց «Օրագրութիւն 1917» գիրքին մէջ մանրամասնօրէն տալով անգլիացւոց եւ թուրքերու միջեւ եղած կռիւն ու վերջնոյս արտաքսումը Ս. Երկրէն։ Հոն արձանագրուած են նոյն տարւոյն Նոյեմբեր 24-ի շաբաթ օրուան վանքի եպիսկոպոսներուն ու վարդապետներուն ոստիկանատուն առաջնորդուիլը, երբ Սահակ Խապայեան Կաթողիկոս մի քանի օր առաջ արդէն մեկնած էր Դամասկոս Օսմանեան պետութեան հրահանգով։ Մեսրոպ վարդապետ անձամբ ընկերակցած էր անոնց դէպի ոստիկանատուն աւելցնելով որ «երեկոյին ուշ ժամանակ ճամբորդները երեք բեռնատար ինքնաշարժներով Դամասկոս մեկնած էին» ու ինք վանք վերադարձած։

            Մեսրոպ վարդապետ Նշանեան կը գրէր նաեւ, թէ յաջորդ օրն իսկ
Կիրակի օր կռիւը սաստկացած էր եւ վեց օր տեւած, երբ օսմանցիներ աւելի կազմակերպուած ըլլալով թնդանօթներ զետեղած էին ռուսաց վանքին մէջ, ետ մղելով անգլիացի բանակը ու վերցնելով 11 գերիներ եւ սակայն տալով նաեւ 1200-է աւելի մեռեալ եւ մեծ թիւով վիրաւորներ։ 1917 Դեկտեմբեր 3-ին Մեսրոպ Վարդապետ քաղաքապետարան կը կանչուէր ու իրեն կը հաղորդուէր, թէ թուրքեր անմիջական կարիքներ ունէին բնակութեան համար, ինչպէս զգեստներ ու վերմակներ, եւ թէ օգնութեան հայոց բաժինը կը սպասէին ստանալ։ Վարդապետը կը գոհացնէր զանոնք։

            Մեսրոպ Վարդապետի վկայութեամբ անգլիացիք Դեկտեմբեր 8-9-ի վաղ առաւօտեան գրաւած էին Այն Քերիմը եւ ինք հայոց վանքի տանիքէն դիտելով տեսած էր ռումբերու տարափը որ որպէս «դժոխային կրակ կը տեղար անգլիացւոց կողմէ որ կու գար  Նեպի Սամուէլի գագաթէն»։ Կիրակի, Դեկտեմբեր  9-ին, կը գրէ վարդապետը, «400 տարուան թուրքի անարգ բռնատիրական լուծը այսօր թօթափեցաւ Սուրբ Քաղաքի վրայէն»։

 

Մեսրոպ եպիսկոպոս՝ Տեղապահ

            Մի քանի տարի անց Երուսաղէմի վանքէն ներս գրեթէ առանձինն Մեսրոպ Վարդապետ Նշանեան կը վարէր ամէնէն պատասխանատու գործերը վարչագէտի ու մատակարարի կարողութեամբ, երբ արդէն Աթոռը գտած էր իր Պատրիարքը յանձին Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեանի։ Դուրեան անմիջական օգնութեան կարիքը ունէր նոր եպիսկոպոսներ իր կողքին ունենալու, ու անոնցմէ ամէնէն վստահելին պիտի ըլլար Մեսրոպ Նշանեան, որ երկու այլ միաբաններու հետ Էջմիածին ուղեւորելով եպիսկոպոս կը ձեռնադրուէր Գէորգ Ե. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսէն։ Նախապէս երկու անգամ Մայր Աթոռ այցելած էր իբր գաւազանակիրը Կ. Պոլսոյ նախկին Պատրիարք եւ ապա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Տ.Տ. Մատթէոս Բ. Իզմիրլեանին, որուն գահակալութեան երկու կարճ տարիներուն մնացեր էր Էջմիածին Հայրապետին կողքին, ու անոր վախճանումէն ետք վերադարձեր՝ Երուսաղէմ։

            Մեսրոպ եպիսկոպոս Նշանեան շուտով վանական վարչական ներքին ղեկը ձեռք պիտի առնէր, երբ վաղաժամ կը վախճանէր Եղիշէ Դուրեան Պատրիարք 1930 թուին։ Նոյն տարին կ՚ընտրուէր Տեղապահ ու կը ձեռնադրէր հանգուցեալ պատրիարքի ձեռնասուն ինը սարկաւագները, որոնք ապագային եղան մերօրեայ ականաւոր առաջնորդները։ Նշանեան եպիսկոպոս անհրաժեշտ աշխատանք կը տանէր յաջորդ Պատրիարքին՝ եգիպտահայ թեմի առաջնորդ Թորգոմ արքեպիսկոպոս Գուշակեանի ընտրութեան եւ գահակալութեան համար, երբ մերօրեայ նկատումներով կրնար ի՛ր թեկնածութեան հետամուտ ըլլալ, որքան ատեն որ Գուշակեան միաբան չէր Երուսաղէմի եւ ընտրելի չէր կրնար ըլլալ։ Ընդհակառակը, Նշանեան ազնիւ եղաւ հրաւիրելու Գուշակեանը նախ միաբանակցելու Երուսաղէմի Ուխտին, եւ ապա իր թեկնածութիւնը դնելու պատրիարքական ընտրութեան։ Մեսրոպ Եպիսկոպոս երկրորդ անգամ եւս Տեղապահ պիտի ընտրուէր 1939-ին, Թորգոմ Գուշակեան Պատրիարքի յանկարծական վախճանումէն ետք։

 

Միաբանական Կանոնագրութեան հարց

            Այս անգամ աւելի լուրջ Միաբանական Կանոնագրութեան հարց մը կը ծագէր Թորգոմ Պատրիարքի ընտրութեան եւ մանաւանդ Բրիտանական պետական ճանաչումին եւ հաստատման խնդրով։ Հոս եւս Տեղապահ Մեսրոպ եպիսկոպոս Նշանեան, վարչագէտ եւ փորձառու, կրցաւ կերպը գտնել նախ խօսելու եւ ապա վստահեցնելու պետական իշխանութիւնները Միաբանութեան հաւատարմութեան եւ ներքին գործունէութեան՝ ի դէմս Անգլիոյ թագաւորին։ Յիրաւի Թորգոմ Պատրիարքի ընտրութենէն ետք կը ծագէր ընտրեալին հաստատման պարագան, նախ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսէն եւ ապա բրիտանական իշխանութենէն. բան մը, որ պետութիւնը կը մերժէր։

            Առիթէն օգտուելով, դուրսէն աղմկարարներ միջամտեցին խանգարելով նաեւ Մայր Աթոռի միտքը՝ «ազգի բաղձանքներուն իրականացման հնարաւոր ուղի մը» գտնելու միտումով՝ աշխարհական տարրը միջամուխ ընելու միտքով։ Անմիջական զիջում մը հարկ եղաւ կատարել ու Միաբանական Ժողովը պետութեան կողմէ մերժուածը ստիպուած եղաւ զեղչել, այսինքն չնախադասել Մայր Աթոռի ճանաչումն ու վաւերացումը պետականին, անոր կանոնագրային խբագրութիւնը յաջորդ Պատրիարքին ձգելով։ Մայր Աթոռ չհաւանեցաւ այդ ձեւ լուծումին, հակառակեցաւ եւ բացատրութիւն պահանջեց։ Սակայն տարբեր կերպ չկար։ Տեղապահ Մեսրոպ եպիսկոպոս ճկուն պիտի գտնուէր այդպիսի կանոնագրային բարդութեանց առջեւ աւելի չխանգարելու համար օրուան պահանջքը։

            Դուրեան Պատրիարք չէր աւարտած միաբանական ներքին կանոնագրութեան վերջին եւ ընդունելի բնագիրը, եւ հոս կը կայանար թերութիւնը, երբ կը մտածես թէ այդքան կարեւոր կանոնագրային հարց մը ինչպէս մոռացութեան կը տրուէր ինը տարիներ շարունակ։ Մեսրոպ Տեղապահ Սրբազանին պարտք կ՚իյնար անձամբ դիմելու Երուսաղէմի կառավարիչին ու ներկայացնելու ի նորոյ մուծուած կանոնագրային մի քանի յօդուածները, որոնք պիտի վաւերացուէին պետութեան կողմէ, եւ ապա ղրկուէին Մայր Աթոռ։ Բանակցութեան ընթացքին Տեղապահի կողքին էր անգլերէն լեզուի տեղեակ Կիւրեղ Ծ. Վրդ. Իսրայէլեան, որ թարգմանի պաշտօնը  կը կատարէր։ Տեղապահին առած քայլերը ընդունելի եղան բրիտանական իշխանութեանց եւ Միաբանութիւնը Մեսրոպ եպիսկոպոսին կը պարտէր Ներքին Կանոնագրութեան վերջին մշակումն ու պետական ճանաչումը։ Դուրեան Պատրիարքի չըրածը ինք յաջողեցաւ ընել։

            Հարցը վերջնականապէս լուծուեցաւ Թորգոմ Պատրիարքի ձեռքով որով Երուսաղէմի պատրիարքական յաջորդական ընտրութիւնները այլեւս ենթակայ եղան Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի վաւերացման։ Անուղղակիօրէն բարեդէպ եղաւ այս զանցառումը հանդէպ Մայր Աթոռին, այն իմաստով որ աշխարհական տարրը բոլորովին դուրս մնաց Երուսաղէմի գործերէն եւ մինչեւ այսօր Պատրիարքութիւնը իր ներքին կանոնագրութեամբ է որ կը կառավարէ ինքզինք։

 

Գրական Վաստակը

            Մեսրոպ Պատրիարք իր լուսարարապետութեան շրջանին ձեռնարկեց գրական լուրջ աշխատանքի, քննելով Ս. Թորոս մատրան մէջ ի պահ դրուած 52 Աստուածաշունչ մատեանները, ցուցակագրելով զանոնք մանրակրկիտ կերպով, որ սակայն մնաց անտիպ։ Վերջին ժամանակներուն Շահէ եպիսկոպոս Աճէմեան, գտնելով կատարուած անտիպ աշխատանքը յիշեալ Աստուածաշունչ մատեաններուն, հրատարակեց ցուցակը Լիզպոնի Գալուստ Կիւլպենկեան Հաստատութեան մեկենասութեամբ իբր իր հեղինակութիւնը, ըստ իր յոռի ունակութեան, փոխանակ յիշատակելու իսկական հեղինակին՝ Մեսրոպ Նշանեան եպիսկոպոսին անունը, անոնց միացնելով նաեւ չորս կողմ ցրուած այլ Աստուածաշունչ մատեանները։

            Նշանեան Պատրիարքի գրական վաստակին մաս կազմեցին նաեւ «Ժամանակագրութիւն Գրիգոր Դարանաղեցիի (1915), Սաւալանեանցի «Երուսաղէմի Պատմութիւն» (1930) երկին գրաբարէ աշխարհաբար թարգմանութիւնը երկու հատորներով, «Տպարան Առաքելական Աթոռոյն Սրբոց Յակոբեանց» (1933), հատորը՝ տպարանին հարիւրամեայ յոբելեանին առիթով «Օրագրութիւն Երեմիա Չէլէպի Քէօմիւրճեանի» (1933), «Երուսաղէմ յընթացս դարուց», «Դիւան Ս. Յակոբեանց», վերջինը չորս դարերու կաթողիկոսական եւ պատրիարքական կոնդակներու եւ թղթակցութեանց հաւաքածոյ մը ըլլալով։

 

spot_img

ՆՄԱՆ ՆԻՒԹԵՐ

spot_img
spot_img

ՎԵՐՋԻՆ ՅԱՒԵԼՈՒՄՆԵՐ

spot_img

Զօրակցիր Զարթօնք Օրաթերթին