Հայ Եկեղեցւոյ Մէջ Կանանց Դերն Ու Դիրքը Նիւթին Առնչութեամբ

Դոկտ. ԱԲԷԼ ՔՀՆՅ. ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Հայ եկեղեցւոյ մէջ կանանց ունեցած դերին եւ դիրքին առնչութեամբ շուրջ 25 տարի առաջ հրատարակեցի «Հայ Եկեղեցու Սարկաւագուհիները» խորագրով աշխատասիրութիւնս, որ ապա Peter Cowe-ի անգլերէն թարգմանութեամբ կրկին լոյս տեսաւ Նիւ Եորքի մէջ 1994 թուականին։ Այդ ժամանակ, արդէն քիչերուն մէջ հեռուն տեսնող քանի մը անձերէն մէկն էր Հրաչ Չիլինկիրեանը, որ զիս համոզումներուս եւ նախաձեռնութիւններուս մէջ անկեղծ քաջալերող մը հանդիսացաւ։ Սակայն եկեղեցւոյ ծիրէն ներս կարծր պահպանողական­ներու միջնադարեան խաւարամտութիւնը ջղուտ հալածանք մը մեկնարկեց լաւատեսու­թիւն ներշնչող մեր բոլոր փորձերուն դէմ։ Բաց աստի, առաւել եւս վհատեցուցիչ էր կա­նանց անտարբերութիւնը եկեղեցիին մէջ դարերու ընդմէջէն իրենց ձեռք բերած երբեմնի իրաւունքներուն տէր կանգնելու կամ նուազագոյնը՝ բոցավառելու այն վերջին առկայծում­ները, որոնք վերջնականապէս հանգելէ առաջ՝ դեռ աւանդութեան մոխիրներուն տակ կը կայծկլտային։

«Ընտանիքը կը կազմուի առն ու կնոջ գործակցութեամբ։ Ազգն ալ, որ մեծ ընտանիք մըն է, կը կարօտի նոյնպէս կնոջ նպաստին, որ իր լրացուցիչ ու յաւերժացուցիչ մասն է: Հետե­ւաբար, չկայ ճշմարիտ քաղաքակրթութիւն այն ժողովրդոց մէջ, ուր արարչագործութենէն աստ «օգնական» նշանակուած կինը չի բռներ իր արժանաւոր դիրքը, չի բերեր իր փափուկ ձեռաց օժանդակութիւնը առնական կորովի բազկին, եւ չի դրոշմեր իր կրթիչ, ամոքիչ եւ ազնուացուցիչ ազդեցութիւնը, թէ առտնին եւ թէ ընկերային կենցաղին վրա՛յ։ Եւ ոչ ալ մեք՝ առանց քաջ տեղեկանալու Հայ կնոջ ունեցած դերին ազգիս անցելոյն մէջ, կարող ենք ճա­նաչել եւ ցոյց տալ օտարաց՝ չափը մեր հինաւուրց քաղաքակրթութեան՝ որով կը պար­ծինք»,– պիտի ըսէր երջանկայիշատակ Հ. Վարդան Հացունին։

Արդարեւ, պատմական այն մեծ դէմքերուն՝ Նուարդներու, Տիգրանուհիներու, Զա­րուհիներու, Համազասպուհիներու, Փառանձեմներու, Հռիփսիմեանց եւ Գայանեանց կու­սանաց, Շուշանիկ Մամիկոնեաններու, Վարդանանց փափկասուն, բայց դարերուն ընդ­մէջէն տողանցող հայոց արիասիրտ տիկիններու՝ Այծեմնիկներէն եւ Սօսէ մայրիկներէն, մինչեւ Ղարաբաղի ազատագրական գոյամարտերուն իրենց վարդագոյն արիւնը հեղած բազմաթիւ հերոսուհիներուն ժառանգորդները, ինչպէ՞ս սեփական եկեղեցւոյ անդաստա­նին մէջ մղուած կրնային ըլլալ նկուն դիրքերու վրայ՝ սահմանափակուելով ընդամէնը եկե­ղեցասէր տիկնանց միութիւններու խոհանոցային, ասեղնագործական, կարկտանային, կամ առաւելագոյնը՝ այս կամ այն եկեղեցանպաստ ձեռնարկին համար դրամահաւաք կազ­մակերպելու աշխատանքներով։

Հայ եկեղեցւոյ ոսկեման ու շքեղ շուրջառներէն եւ պարեգօտէն միթէ լոկ քանի մը այս ծուէննե՞րը մնացեր են ծածկելու համար հայ կնոջ հոգեւոր մերկութիւնը։ Ան, որ հայ մշակոյթի եւ ինքնութեան զարգացման համար որքա՜ն երախտաշատ ներդրում ունեցած է, իսկ կաթոգին աւանդ՝ սերունդներուն հայրենասիրութիւն եւ ազգասիրութիւն ջամբելու սրբազան պարտականութեանց մէջ։ Պատմութեան ամեհի փոթորկումներուն մէջ հայ կնոջ էութիւնը դարձեր է անպարտելի եւ առաքինի մայրութեան մարմնացում մը, որ կրնայ փո­խարինել խաչի արիւնաներկ ոտքին փաթթուած, ցաւագին ահագին աղաղակներով ու յոր­դահոս արցունքներով իր Որդւոյն մահը ողբացող Աստուածամօր, բայց միեւնոյն ատեն դոյզն իսկ չափով իր դիրքը կրնայ չզիջիլ համաշխարհային պատմութեան մէջ այն օրի­նակելի հերոսուհիներուն, երբ վտանգուած է հայրենիքը եւ իր ցեղին անբռնաբարելի ար­ժա­նա­պատուութիւնը։

Հայ կնոջ առաքելութիւնը եկեղեցւոյ մարզէն ներս բոլորովին այլ մակարդակի մը վրայ ըլլալու էր։ Եւ քանի որ, փաստօրէն, մեր պատմութիւնը գրողները մեծ մասամբ այրեր եղած են, նաեւ՝ առաւելաբար հոգեւորականներ, հայ կնոջ, լաւագոյն պարագային, վերապահած են համապատասխան դիրք մը աւելի իր ընտանեկան միջավայրին, քան ընկերային-հասարակական կամ եկեղեցական ասպարէզին մէջ։

Այսօր, կինը Հայ եկեղեցիին կողմէ իրեն շնորհուած ո՛չ մէկ լուրջ տուչութիւն ունի՝ մասնակցիլ կարենալու համար եկեղեցւոյ առաքելական գործունէութեան, ո՛չ մէկ խորհըր­դական պաշտօն՝ արդիւնաւորելու համար իր հաւատքը Տիրոջ խորախորհուրդ ներկայու­թեան առջեւ համախմբուած համայնքին մէջ։

Հիմա ուրախ եմ, որ առիթը ունեցայ առկայ աշխատասիրութիւնս անգամ մը եւս վերանայելու, մատենագիտական նոր տուեալներով զայն ընդլայնելու եւ միեւնոյն ատեն նիւթին ժամանակահունչ հնչեղութիւն մը տալու։ Լիայոյս եմ, որ մօտ ապագային կարելի պիտի ըլլայ զայն ներկայացնել ընթերցասէր հասարակութեան ուշադրութեան։

Բայց այժմ այս մասին պիտի չուզէի զեկուցել, այլ ձեզի պատմել միջադէպ մը, որ կատարեալ ողբերգակատակերգական իրողութեան մը դրսեւորումն է՝ առնչուած խնդրոյ առարկայ նիւթին հետ։

Խուռներամ բազմութիւն մը ներկայ էր Ս. Զատկուան տօնական պատարագին։ Կը մօտենար հաղորդութեան պահը, երբ ժողովուրդը ընդհանրական խոստովանանքի արա­րողութենէն ետք՝ կը փութար եկեղեցւոյ մուտքէն մինչեւ խորան երկարող տարածքին մէջ խառն ի խուռն շարք կազմել եւ մէկը միւսին ետեւէն յառաջանալ դէպի խորան, ուր ես երկու սարկաւագներու առընթերակայութեամբ ծունկի եկած ու մասնաւոր երկիւղով մը հա­մակուած՝ հաղորդութիւն կու տայի հաւատացեալներուն։

Հակառակ անոր, որ բազմաթիւ առիթներով համայնքիս մէջ յորդորած էի յարգել իւրաքանչիւր կնոջ անձնական ազատ որոշումը, թէ հաղորդութիւն առնելու ժամանակ կ’ուզէ՞ գլուխը քօղով ծածկել թէ ոչ,  չես գիտեր ինչու, եկեղեցւոյ վարչութեան այս կամ այն անդամը, քօղերու տրցակ մը ի ձեռին, ժողովուրդին մէջ կը շրջէր, եւ նկատելի նախանձա­յուզութեամբ մը ծածկել կու տար գլուխը մասնաւորաբար այն օրիորդներուն եւ տիկին­ներուն, որոնք շարք կը մտնէին Ս. Հաղորդութիւն ստանալու համար։

Այս առթիւ, ինքզինքիս միշտ հարց տուած էի, թէ հերարձակ կնոջ մը ներկայութեան ո՞վ պիտի ըլլար գայթակղողը,–  մեղա՜յ, մեղա՜յ,– արդեօք հաղորդութիւնը մարմնա­ւորո՞ղը, հաղորդութիւնը մատուցանո՞ղը, թէ՞ եկեղեցական վարչութեան այդ ներկայա­ցուցիչը։ Ստո՛յգ՝ վերջինը։ Եւ ինչո՞ւ համար կինը պէտք է ըլլար իր գլուխը ծածկողը եւ ոչ այր մարդը, երբ հարցը սրբութեան հանդէպ մասնաւոր երկիւղ եւ պատկառանք ցուցա­բերելուն կը վերաբերի։ Կամ՝ ինչո՞ւ ոչ երկո՛ւքն ալ, առանց սեռերէն մեկը կամ միւսը տեսակ մը խտրականութեան ենթարկելու։

Ինչ որ է, վերադառնալով նիւթին, ուշադրութենէս չվրիպեցաւ այն պահը, երբ եկե­ղեցական վարչութեան անդամներէն մէկը խռնուած բազմութիւնը հրմշտկելով՝ յառա­ջացաւ եւ հաղորդութիւն ստանալէ պահ մը առաջ, բառին բուն իմաստով, գլխաշորով մը,– քանի իր ձեռքի քօղերուն տրցակը սպառած էր,– բռնի ծածկեց մազերը մինչեւ իր ուսերը երկա­րած անձի մը գլուխը։ Վերջինս, սաստիկ զարմացած, բնազդաբար իր գլուխը արագ մը շրջեց՝ ստուգելու համար, թէ ի՞նչ էր կատարուածը։ Յանկարծ, կրօնից եւ կարգաց եկե­ղեցւոյ մեր նախանձայոյզը «ա՜հ» մը արձակեց, եւ քայլ մը ետ ցատկելով, ափ ի բերան, պահ մը մնաց իր տեղը անշարժ՝ անսպասելի իրականութենէն շանթահար։

Երիտասարդը, որ առատ մազեր ունէր եւ թերեւս ալ աւելի քան տարի մը սափրիչի քով չէր գացած, օժտուած էր նաեւ խիտ մօրուքով մը, զոր նախապէս մեր եկեղեցական վար­չութեան նախանձայոյզ անդամը չէր տեսած։

Եղերակատակերգական պահուն ազդեցութեան տակ, արդարեւ, դժուար էր կողմ­նորոշուիլ՝ խնդա՞լ, թէ՞ ողբալ։ Ակամայ կը մտածէի, թէ ինչպէ՞ս պատահած էր, որ այս տե­սակ մարդիկ, զորօրինակ՝ Պանկլատեշի ուղղութեամբ երկիր մը երթալու փոխարէն, եկած եւ հաստատուած էին Ժընեւ, Փարիզ, Լոնտոն, Նիւ Եորք, Թորոնթօ, նաեւ այլուր, ու հայկա­կան տեղւոյն համայնքներուն վրայ, եւ յատկապէս հոս ծնած ու հասակ առած նոր սերուն­դին, կը պարտադրէին կրել հնամաշ այն տարազը, որ իրականութեան մէջ ամենեւին տոհ­միկ հայկական ալ չէր, այլ դարերու հոլովոյթին մէջ, օտար տիրապետութիւններու շրջա­նին, ազդեցութիւնն էր ինչ-որ պարսկական, թուրանական, թերեւս ալ սեմական մշա­կոյ­թին։

Աստուածաշունչը պէտք է կարդալ իր ազատարար, արարածը Արարչին մօ­տեց­նող, մարդը մարդկային իր միջվայրին մէջ աւելի մարդացնող իր հիմնարար պատ­գամին ու տարողութեան, Աստուծոյ հանդէպ մարդուն ունեցած հաւատքի փորձառութեան, ճշմա­րիտ սիրոյ փոխյարաբերութեան, սրբութեան եւ վեհութեան մէջ։ Ա. Կորնթ. ԺԱ, 2-16 հա­մարները գրող Պօղոս առաքեալը նոյն կորնթացիներուն ուղղուած իր Բ. թուղթին մէջ միա­ժամանակ էական պատգամ մը փոխանցած է. «Ո՛չ գրով, այլ հոգո՛վ, զի գիրն սպա­նանէ, այլ հոգին`կեցուցանէ»։  «Ո՛չ գիրով, այլ հոգիո՛վ, որովհետեւ գի­րը կը սպաննէ, այլ հոգին՝ կ’ապրեցնէ» (Բ. Կորնթ. Գ, 6)։

Սոյնը պէտք է ըլլայ կողմնորոշիչ եւ հիմնական սկզբունք մը Աստուածաշունչը ըմբռնելու եւ անոր էական պատգամները նոր աշխարահայեացքներուն եւ ընկալումնե­րուն համապատասխանեցնելու, այլապէս` զանոնք ճշմարիտ հաւատքով վերածելու Աստ­ուածաշունչին համահունչ։

Այսպէ՛ս պէտք է կարդալ Աստուածաշունչը եւ զայն թարգմանել առօրեային մէջ։ Հարկ է զայն ապրեցնել ժամանակի ոգիին եւ գիտակցութեան համապատասխան եւ հա­ղորդակից դարձնել մարդիկը անոր անժամանցելի ճշմարտութիւններուն։ Այլապէս՝ կրօն­քը երկսայրի սուր մըն է. անոր սխալ մեկնաբանումը դիւրութեամբ կրնայ պատճառ դառ­նալ հոգեկան խանգարումներու յառաջացման, իսկ շատերու մօտ՝ ծանր կաշկանդում­նե­րու եւ կործանարար բարդոյթներու։ Ծրագրուած նպատակով չարափոխուած որեւէ կրօնք,– իրո­ղութիւն մը, որ դժբախտաբար կ’ապրինք անձնասպանական ահաբեկչու­թիւն­ներով լի մեր օրերուն,– կրնայ իսկոյն վերածուիլ զէնքի, դառնալ վտանգաւոր միջոց մը անասելի ոճիր­ներու եւ կործանումի։        

Բայց այս ամբողջ նկարագրութեան եւ վերլուծումներուն հետ ամենահետաքրքրա­կան փաստը այն էր, որ եկեղեցական վարչութեան այդ նոյն ներկայացուցիչը յաջորդ Կի­րակի, քօղերու նոյն տրցակը ձեռքին, նորէն կը շրջէր հաղորդութիւն առնելու համար խո­րանին մօտեցող բազմութեան մէջ։

                                                            Ժընեւ