Հինգշաբթի, 25. 07. 2024

spot_img

ՀԱԿԻՐՃ ԱԿՆԱՐԿ ՄԸ ԱՄԵՐԻԿԱՀԱՅ ՄԱՄՈՒԼԻՆ ՄԱՍԻՆ

ՓՐՈՖ. ՕՇԻՆ ՔԷՇԻՇԵԱՆ

ՆՈՐ ՕՐ, ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍ.- Ամերիկահայ մամուլը 130 տարուան պատմութիւն ունի, երբ տիգրանակերտցի Հայկակ Էկինեան 1883-ին Ամերիկա հաստատուելով Նիւ Ճըրզիի Ուեսթ Հոպքըն քաղաքին մէջ սկսաւ հրատարակել առաջին լրագիր-շաբաթաթերթը «Արեգակ» անունով 10 Յունիս 1888-ին։ Լոյս ընծայեց 16 թիւ միայն։ Էկինեան հրատարակեց նաեւ «Սուրհանդակ», «Ազատութիւն», «Տիգրիս» եւ «Նոր Սերունդ» անունով լրագիրներ։ Ոմանք եղած են եռօրեայ, ոմանք ալ շաբաթաթերթ՝ ԱՄՆ-ի Արեւելեան շրջանին մէջ։

Էկինեան 1899-ին հաստատուելով Ֆրեզնօ, Քալիֆորնիա, 1902-ին սկսած է հրատարակել «Քաղաքացի» շաբաթաթերթը 7 տարի, ապա «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթը 1914-էն 1919։

«Հայրենիք» շաբաթաթերթը ամերիկահայ լրագրութեան ամէնէն երկարամեայ լրագիրն է, որ սկսած է հրատարակուիլ 1889-ին Պոսթոն որպէս պաշտօնաթերթը Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան։ Եղած է շաբաթաթերթ, երկօրեայ, օրաթերթ եւ այժմ վերածուած է կրկին շաբաթաթերթի։

«Ասպարէզ» օրաթերթը երկրորդ երկարակեացն է։ Հիմնուած է Ֆրեզնօ, Քալիֆորնիա, 1908-ին որպէս Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Արեւմտեան շրջանի պաշտօնաթերթ։ Եղած է շաբաթաթերթ, ապա վերածուած է օրաթերթի։ 1967-ին տեղափոխուած է Լոս Անճելըս եւ միակ օրաթերթն է այսօր, որ կը հրատարակուի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ։

Ֆրեզնոյի մէջ լոյս տեսած են այլ լրագիրներ, ինչպէս՝ «Արօր»՝ Վերակազմեալ Հնչակեան Կուսակցութեան՝ 1919-ին, ապա միանալով «Նոր Կեանք» թերթին, օգտագործելով երկու թերթերէն վանկեր 8 Յունուար 1922-ին սկսած է հրատարակուիլ «Նոր Օր»ը իբրեւ երկօրեայ, ապա եռօրեայ ու յետոյ շաբաթաթերթ որպէս Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան Արեւմտեան Ամերիկայի պաշտօնաթերթ։ «Նոր Օր» փոխադրուեցաւ Լոս Անճելըս 1964-ին։

Հնչակեան Կուսակցութեան Արեւմտեան շրջանի «Մասիս» շաբաթաթերթը սկսած է հրատարակուիլ Լոս Անճելըսի մէջ 1980-ին։

***

Ամերիկահայ մամուլը 130 տարուան ընթացքին ունեցած է շուրջ 300 անուն հրատարակութիւններ եւ այսօր, 2018-ին, Լոս Անճելըսի մէջ կանոնաւորաբար լոյս կը տեսնեն 5 հայատառ լրագիրներ, 3 անգլիագիր եւ քանի մը միութիւններու եւ եկեղեցիներու պաշտօնաթերթեր, ոմանք՝ երկլեզու։

Հրատարակութիւնները եղած են օրաթերթ, երկօրեայ, եռօրեայ, շաբաթաթերթ, ամսագիր, տարեգիրք, պարբերական եւայլն, եւ լոյս տեսած են քաղաքական կուսակցութիւններու, հայրենակցական միութիւններու, կազմակերպութիւններու ու մանաւանդ եկեղեցիներու կողմէ։ Ունեցած ենք գրական, մարզական, բժշկական, երգիծական, երկրագործական, առեւտրական ու հանրագիտարանային հրատարակութիւններ։

Տասնամեակներ առաջ հրատարակուած են լաւ պատրաստուած բովանդակալի տարեգիրքեր, որոնք պատմական նշանակութիւն ունին։

Բնականաբար անոնց մէկ մասը կատարեալ չէ, որովհետեւ ոմանք որոշ հրատարակութիւններ թերթ չեն նկատեր, այլ՝ այլազան ուսումնասիրութիւններ, սակայն ցոյց կու տան որ այս թիւերը բաւականին մօտիկ են իրականութեան, որովհետեւ ուսումնասիրութիւնները եղած են ներկուռ անհատներու կողմէ։

Քանի մը թիւեր կրնան աւելին պատկերել։

Նիւ Եորքի մէջ լոյս տեսած են ամէնէն մեծ թիւով հրատարակութիւններ. շուրջ 140։

Պոսթոն ունեցած է մօտաւորապէս 50, Ֆրեզնօ՝ 40, Տիթրոյթ՝ 20, Լոս Անճելըս՝ 20։

Ամերիկայի մէջ զանազան հրատարակութիւններ տասնեակ տարիներ գոյատեւած են, ինչպէս Հնչակեան կուսասկցութեան «Երիտասարդ Հայաստան» թերթը, որ սկսաւ հրատարակուիլ 1903-ին եւ դիմացաւ 72 տարի, «Նոր Գիր» գրական հանդէսը 1936-ին սկսաւ լոյս տեսնել եւ հրատարակուեցաւ 18 տարի։

«Հայաստանի Կոչնակը» նոյնպէս սկսաւ հրատարակուիլ 1903-ին եւ դիմացաւ 65 երկար տարիներ։

Բազմաթիւ թերթեր գոյատեւեցին տասնամեակներով, ինչպէս «Յուշարարը» հիմնուած 1912-ին, «Նոր Արաբկիրը» 1925-ին, «Նոր Սեբաստիան» 1928-ին, «Նոր Խարբերդը» 1936-ին եւ ուրիշներ։

Մամուլին դերը

Մամուլէն կ՚իմանանք հայ համայնքներու պատմութիւնը, իրավիճակը, որքանով քայլ պահած են ժամանակին հետ, ինչպիսի յաջողութիւններ կամ ձախողութիւններ ունեցած են, ինչ կապեր հաստատած են հայրենիքի կամ համայնքներու հետ, ինչպիսի վերիվայրումներ ունեցած են պատմութեան ընթացքին։ Իսկական հայելին հայ կեանքին, ինչպէս այլ ժողովուրդներու թերթերն ալ կու տան անոնց պատմութիւնները։ Բացի տեղեկութիւններէ, մամուլը կը ներկայացնէ նաեւ ազգային ձգտումներու ճանապարհը։

Մեր խմբագիրներն ու յօդուածագիրները եղած են կարելիին չափ մշտարթուն պահակները հայոց լեզուի անաղարտութեան նկատմամբ։

Այսօր երբ նկատի ունենանք, որ աւելի քան 250 տարբեր քաղաքներու մէջ հայատառ թերթեր ունեցած ենք պատմութեան ընթացքին, կը նշանակէ որ նոյնքան քաղաքներու մէջ հայեր ապրած են տարբեր երկրամասերու վրայ՝ հայրենիքէն հեռու։

Հայերէն առաջին թերթը «Ազդարար»ը լոյս տեսած է Մատրասի մէջ, Հնդկաստան, 1714-ին, 224 տարիներ առաջ, Յարութիւն Քահանայ Շմաւոնեանի խմբագրութեամբ եւ հրատարակութեամբ։ Ուշագրաւ երեւոյթ մը արդարեւ, երբ նկատի առնենք որ հայերէն առաջին լրագիրը լոյս տեսած է Հայկական բարձրաւանդակէն մղոններով հեռու, օտարութեան մէջ, առանց հայրենի կենարար հողին օժանդակութեան։ Անշուշտ, սա կը նշանակէ, թէ մեր ժողովուրդը որքան սէր ունէր հայ մշակոյթի նկատմամբ։

Այդ օրէն իվեր աշխարհի մէջ լոյս տեսած են շուրջ 3,400 անուն հայատառ եւ հայաշունչ տարբեր թերթեր, ոմանք վաղաժամօրէն շիջած են, ուրիշներ ալ քիչ մը աւելի երկար կեանք ունեցած են։ Վերջերս սկսաւ լոյս տեսնել «Պայքար»  շաբաթաթերթը;  Վերջին 18 տարիներուն սկսան  հրատարակուիլ արեւելահայերէն  թերթեր  – «Մոլորակ», «Ժամանակ», «Համայնապատկեր», եւ պարբերաբար՝ «Մշակութային Աշխարհ», «Տիր», «Վերնատուն»։

Մօտաւոր թիւ մը տալով կրնանք ըսել, որ այսօրուան Հայաստանի մէջ 1868-էն իվեր լոյս տեսած են աւելի քան 2,000 հրատարակութիւններ, Արեւմտեան Հայաստան եւ Կիլիկիա՝ 1,200։

Շնորհակալութիւն հրատարակիչներուն, խմբագիրներուն, յօդուածագիրներուն եւ մանաւանդ ընթերցողներուն, որոնք մինչեւ այսօր կանգուն կը պահեն հայ մամուլը Ամերիկայի մէջ։

 

spot_img

ՆՄԱՆ ՆԻՒԹԵՐ

spot_img
spot_img

ՎԵՐՋԻՆ ՅԱՒԵԼՈՒՄՆԵՐ

spot_img

Զօրակցիր Զարթօնք Օրաթերթին