Հինգշաբթի, 16. 01. 2025

spot_img

Տպաւորութիւններ Եգիպտահայ Գաղութին Մասին

*ՊԵՏՐՈՍ ԹՈՐՈՍԵԱՆ*

Յունիս ամսուն ընթացքին, առիթը ունեցանք այցելելու Եգիպտոսի մայրաքաղաք Գահիրէն ու աւելի մօտէն ծանօթանալու տեղի հայկական գաղութին, որ ունեցած է յիշատակելի եւ պատուական անցեալ մը:

Եգիպտահայ գաղութը կը նկատուի Միջին Արեւելքի հնագոյն եւ կարեւորագոյն հայկական գաղութներէն մէկը, որ արդէն լաւապէս կազմակերպուած էր Մեծ Եղեռնի նախօրեակին եւ իր նպաստներով ձեռք երկարած նոր կազմակերպուող իր քոյր գաղութներուն:

Տէր եւ Տիկ Օննիկ եւ Արշօ Պըլըքտանեաններուն հետ (Ատենապետ ՀԲԸՄ-ի Եգիպտոսի Շրջնակային Յանձնաժողովին) եւ իրենց որդիները՝ Սարօ եւ Արթօ:

Օրինակներով խօսելու համար, կ’արժէ յիշել թէ 1906-ին Գահիրէի մէջ է որ կը հիմնուի Սփիւռքի գլխաւոր կազմակերպութիւններէն՝ Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւնը, որ մեծապէս կը նպաստէ 1909-ի Կիլիկիոյ Աղէտէն տառապած հայ ժողովուրդի զաւակներուն: Նոյնպէս, Գահիրէի մէջ է որ կեանքի կը կոչուի ատենի հայկական քաղաքական կարեւոր կազմակերպութիւններէն Հայ Սահմանադրական Ռամկավար Կուսակցութիւնը 1908-ին: Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութիւնը կը հիմնուի Գահիրէի մէջ 1928-ին ու ապա կ’անցնի Լիբանան:

Տոքթ եւ Տիկ Վիգէն եւ Ալին Ճիզմէճեաններուն հետ (Ատենապետ ՀՄԸՄ-Նուպարի):

Այս բոլորին կողքին, եգիպտահայ գաղութը ունեցած է յիշատակելի դէմքերու շատ երկար շարք մը: Պատմութիւնը ասպարէզ ընտրած ըլլալով, մեծ հրճուանք էր այցելել այս մեծ դէմքերէն երկուքին շիրիմները, որոնք արժանի են ամէն յարգանքի:

Եգիպտահայ երեւելի դէմքերէն ոմանք ուղղակիօրէն մեծ ազդեցութիւն ունեցած են Լիբանանահայ գաղութին կազմաւորման գործընթացին վրայ: Օրինակի համար, 1931-ին Միհրան Տամատեան եւ Ճանիկ Չաքըր այլ ազգայիններու կողքին կը դառնան Պէյրութի մէջ կազմաւորուող Հայ Երիտասարդաց Ընկերակցութեան հիմնադիրներէն: 1937-ին, Պէյրութի «Զարթօնք» օրաթերթը կը հիմնուի նաեւ Միհրան Տամատեանի ջանքերով:

Վերոյիշեալները մէկ փոքր մասն են,  Եգիպտահայ գաղութի անցեալին, սակայն պիտի բաւարարուինք այսքանով ու սկսինք խօսիլ անոր ներկային մասին:

Ներկայիս Գահիրէի Հելիոպոլիս կոչուող արուարձանը կը նկատուի եգիպտահայութեան սիրտը: Այդ շրջանը եղաւ մեր այցելութեան գլխաւոր վայրը: Հելիոպոլիսը հիմնուած է պելճիքացի Պարոն Էմփէնի եւ եգիպտահայ Պօղոս Նուպար Փաշայի կողմէ: Հոն մինչեւ օրս կը հանդիպինք անոնց շքեղ պալատներուն: Անցեալին եղած են նաեւ մեծ թիւով հայեր Զակազիկի եւ Աղեքսանդրիոյ մէջ, սակայն առաջինին մէջ ներկայիս հայկական գաղութ գոյութիւն չունի իսկ վերջինիս հայութեան թիւը նուազած է:

Հելիոպոլիսի մէջ հաստատուած են հայկական զանազան մարզական ակումբներն ու մշակութային միութիւնները: Հոն կը գտնուի ՀԲԸՄ-ի Եգիպտոսի Շրջանակային Յանձնաժողովին կեդրոնատեղին, ՀԲԸՄ-ի Չաքըր Մշակութային Կեդրոնը, ինչպէս նաեւ Բարեգործականի ՀՄԸՄ-Նուպար մարզական թեւը: Այդ շրջանին մէջ կը գտնուին նաեւ ՀՄԸՄ-Արարատը, «Կոկանեան» Սրահը: Եգիպտահայ գաղութը կը շարունակէ ունենալ իր զանազան թերթերը ինչպէս «Արեւ»ը, «Ջահակիր»ը, «Յուսաբեր»ը, «Տեղեկատու»ն եւ «Արեգ»ը:

Գահիրէի կեդրոնը կը գործէ նաեւ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցին, ինչպէս նաեւ Ազգային Առաջնորդարանը, որ գոյութիւն ունեցած է Օսմանեան ժամանակաշրջանէն: Առաջնորդարանը կարեւոր դեր կը խաղայ հայ երիտասարդներուն ինչպէս նաեւ կարիքաւորներուն նպաստելու գործընթացին մէջ: Ան կրթանպաստներ տալով, առիթը կ’ընծայէ հայ ուսանողներուն, որպէսզի կարենան իրենց բարձրագոյն ուսումը ստանան երկրի տարբեր համալսարաններէ ներս:

Լիբանահայ նման կազմակերպութիւններ աւելի նուազ ջանք կը թափեն այս առնչութեամբ, հետեւաբար լիբանանահայ երիտասարդները կը դիմագրաւեն բազմաթիւ դժուարութիւններ՝ իրենց բարձրագոյն ուսումը ստանալու ճամբուն վրայ:

Ազգային-հասարակական գործիչներ՝ Միհրան Տամատեանի եւ Վահան Թէքէեանի շիրիմներուն առջեւ:

Առաջնորդարանին հովանիին տակ կը գործէ նաեւ Ազգային Նուպարեան-Գալուստեան վարժարանը (անցեալին անջատ վարժարաններ), որ ձրիաբար կ’ընդունի հայ աշակերտներ: Միեւնոյն ժամանակ, այս վարժարանը կը մէկտեղէ գաղափարական տարբեր հակումներ ունեցող ընտանիքներու զաւակները եւ այս ձեւով վարժարանը կարեւոր դեր կը խաղայ եգիպտահայոց համախոհութեան եւ համերաշխութեան մէջ: Փափաքելի է որ լիբանահայ գաղութն ալ ազդուի այս երեւոյթէն:

Ի տարբերութիւն լիբանահայ գաղութին, եգիպտահայութիւնը աւելի եւս համարկուած է տեղի արաբական/իսլամական միջավայրին հետ: Օրինակի համար, Ռամատանի տօնին առթիւ ՀՄԸՄ-Արարատ ակումբը կազմակերպած էր «իֆթար» մը ի պատիւ եգիպտացի բարձրաստիճան հիւրերու եւ լրագրողներու:

Հակառակ իր ունեցած բոլոր հպարատալի եւ պանծալի երեւոյթներուն՝ համեստութիւնը, ազնուութիւնը եւ պարկեշտութիւնը եգիպտահայութեան գլխաւոր իւրայատկութիւններէն են:

Հելիոպոլիս կեցութեան ընթացքին, հանդիպումներ ունեցանք նաեւ եգիպտահայ գաղութի ղեկավար դէմքերու հետ ինչպէս տեարք Պերճ Թերզեանի, Օննիկ Պըլըքտանեանի, Տոքթ. Վիգէն Ճիզմէճեանի, եւ անոնց ազնիւ տիկիններուն: Այցելութիւն մը տուինք նաեւ եգիպտահայ մեծանուն ու նշանաւոր երգիծանկարիչ Ալեքսանտր Սարուխանի ընտանիքին, որ նոյնպէս կը բնակի Հելիոպոլիս: Այդտեղ ապրեցանք յիշատակելի պահեր եւ ունեցանք անբացատրելի զգացումներ տեսնելով Սարուխանի գեղարուեստական գործերը կախուած տան պատերէն, որ կենդանի կը պահէր Սարուխանը թէեւ 40 տարիներ անցած են անոր մահէն:

Եգիպտահայ գաղութը ունի նաեւ խոստմնալից երիտասարդ ուժեր: Անոնցմէ մէկն է Միացեալ Թագաւորութեան Օքսֆորտ Համալսարանի շրջանաւարտ եգիպտաբան Դոկտ. Արթօ Պըլըքտանեանը, որուն առաջնորդութեամբ եւ ընկերակցութեամբ այցելեցինք Կիզայի հրաշալի բուրգերը, ինչպէս նաեւ Եգիպտոսի Ազգային Թանգարանը, ուր ծանօթացանք Եգիպտոսի հեռաւոր անցեալին: Դոկտ. Պըլըքտանեանի շնորհիւ Փառաւոնական Եգիպտոսի մասին ընկալեցինք բազմաթիւ հետաքրքրական գիտելիքներ: 

Այդ օրերուն Եգիպտոս էր նաեւ Լիբանանէն Դոկտ. Անդրանիկ Տագէսեանը, որ Բարեգործականի Չաքըր Մշակութային Կեդրոնէն ներս զրոյց մը վարեց «Հայկական Ինքնութեան» մասին: Իր շահեկան «բազմախօսութիւն’ը խորապէս հետաքրքրեց եգիպտահայ գաղութի անդամները:

Եգիպտահայ նշանաւոր երգիծանկարիչ Ալեքսանտր Սարուխանի ընտանիքի անդամներուն հետ:

Հայկական այլ գաղութներու նման, ներկայիս Եգիպտահայ գաղութն ալ կը դիմագրաւէ իր գոյութիւնը պահելու դժուարութիւններ: Օրինակի համար՝ Ազգային Գալուստեան-Նուպարեան վարժարանէն ներս կան հայերէն դասաւանդելու դժուարութիւններ, նկատի ունենալով որ մատղաշ հայ սերունդը մասնաւոր հետաքրքրութիւն չի ցուցաբերեր լեզուին հանդէպ:

Ասոր կողքին, օտար (հայ-իսլամ) ամուսնութիւններու թիւը օրէ օր կը բարձրանայ որ դարձեալ մեծ մտահոգութիւն մըն է Եգիպտահայ ղեկավարութեան: Նկատի ունենալով որ կան հայ մայրեր որոնք կ’ուզեն իրենց «արաբ-իսլամ» զաւակները արձանագրել Ազգային Գալուստեան-Նուպարեան Վարժարանը: Սակայն, այս մէկը ընդհանրապէս չ’իրագործուիր որովհետեւ գաղութի ղեկավարութիւնը այս քայլը կը նկատէ վտանգ մը՝ Վարժարանի հայկական ինքնութեան:

Եգիպտաբան Դոկտ. Արթօ Պըլըքտանեանի հետ բուրքերուն առջեւ:

Եգիպտոսի մէջ տեղի ունեցած քաղաքական անձուդարձերը դարձեալ կը վտանգեն գաղութի գոյութիւնը: Օրինակի համար՝ 2011-ի Եգիպտական Յեղափոխութենէն ետք որոշ թիւով հայեր ձգած են երկիրը երբ իսլամիստները իշխանութեան գլուխ անցան նախագահ Մըրսիի ժամանակաշրջանին: Իր կարգին հայերու թիւի նուազումը կը վտանգէ գաղութի կալուածները, որովհետեւ պետութիւնը իրաւասութիւն կ’ունենայ իր ձեռքը երկարելու Եգիպտահայոց Առաջնորդարանի կալուածներուն վրայ:

Կը թուի թէ Եգիպտահայ գաղութը կ’ուղղուի դէպի անորոշ ապագայ:

            Այս այցելութիւնը առիթը ընծայեց տեսնելու Եգիպտոսի տեսարժան վայրերը ինչպէս նաեւ մօտէն շփուելու եգիպտահայ գաղութին հետ ու ծանօթանալու անոր ապրելաձեւին եւ դիմագրաւած դժուարութիւններուն:

 

 

spot_img

ՆՄԱՆ ՆԻՒԹԵՐ

spot_img
spot_img

ՎԵՐՋԻՆ ՅԱՒԵԼՈՒՄՆԵՐ

spot_img

Զօրակցիր Զարթօնք Օրաթերթին