Կիրակի, 26. 05. 2024

spot_img

Հայրենիքը Որո՞ւ Կը Պատկանի

ՅՈՎԵԼ ՇՆՈՐՀՕՔԵԱՆ

Անցեալ Դեկտեմբերին, Տուպայի մէջ հանդիպեցայ զարմիկիս՝ Մարտիկին, որ վերջերս Հալէպէն հոն փոխադրուած էր, իր գործարանով, մեքենաներով,  եւ 25 ոսկերիչներու պաշտօնակազմով, բոլորը իրենց ընտանիքներուն հետ մէկտեղ։ Ընթրիքի ընթացքին, ան ըսաւ. «Սիրտս կ’այրի. Շատ պիտի  նախընտրէի փոխանակ Տուպայի՝ Հայաստան հաստատուիլ… Ես հոն տու՛ն ունիմ, իմ սի՛րտս հոն է… Հոս, մեր պզտիկները Հայերէն կարդալ եւ գրել պիտի չսորվին… եւ Աստուած գիտէ որու հետ պիտի ամուսնանան…»

  Մարտիկը յուզուած էր. Ան քանի մը անգամ Հայաստան գացած էր, հոն շինարարական գործի սկսած եւ վերջերս, Երեւանի մէջ ամբողջացուցած անձնական տան շինութիւնը։ Ան նկատի առած էր հոն տեղափոխել իր գործը. Կրկին գացած էր քննարկելու իր նպատակը ընկերներու հետ, որոնք արդէն հոն գործատեղիներ ունէին, ու կը դիմագրաւէին ընդհանրացած պիւրոքրադական դժուարութիւններ (read Rapapaort article)  եւ մաքսային գործողութիւններու դանդաղութիւն – ներածման եւ արտածման գործողութիւններու ընթացքին ապրանքներու ուշացում, շաբաթներով. ան յուսահատ վերադարձած էր։ Երբ հարցուցի «ինչու՞», ան բացատրեց ըսելով.  «Գոհարեղէնի արտադրութեան համար ես օրական 2 ք. ոսկի կը գործածեմ. Ոսկին, որ հոս կը գնեմ առաջին օրը, կը յանձնեմ եւ կը վճառուիմ յաջորդ օրն իսկ. Հայաստանի մեջ արտադրելու պարաքային, պէտք պիտի ըլլար յատկացնել աւելի քան 50 ք. ոսկի, ի զուր, դանդաղ մաքսային գործողութիւններու պատճառաւ». Այս մէկը ընելու  միջոցը չ’ունէր. հրաժարեցաւ:

  Սիստեմին դէմ պայքարիլը դիւրին չէ. Նոյնիսկ մեր Հայ ոսկերիչներու միութիւնը, որ նախագահութեան բուռն աջակցութիւնը կը վայելէ, իր կարքին դիմագրաւեց այդ նոյն պիւրոքրադական դժուարութիւնները, անցեալ տարուայ Երեւանի մէջ տեղի ունեցած ցուցահանդէսին ընթացքին:

 Անցեալ շաբաթ տեղեկացայ որ ընկերոջս Յակոբին գործատեղին, Հայաստանի մէջ, որ ժամանակին 100 ոսկերիչի մարդուժ ունէր, գրեթէ դադրեցուցած էր իր արտադրութիւնը. Տարիներու ընթացքին հպարտ եղած եմ Յակոբին նուրբ ոսկերչական գործերով, պատրաստուած հմուտ Հայ ոսկերիչներու ձեռքով, հպարտ՝ իր հռչակաւոր ապրանքանիշով, ցուցադրուած Հոնկ-Քոնկի, Սինկափօրի, Տուպայի, Փարիզի եւ Մանհաթընի 5-րդ Պողոտայի լաւագոյն ցուցափեղկերէն ներս. Արդեօք ի՞նչ պիտի պատահի իր աշխատաւորներուն: Հաւանաբար Յակոբ պիտի տեղափոխէ իր հմուտ վարպետ ոսկերիչները դէպի իր արտասահմանի գործատեղիները, իսկ մնացածները՞…:

Մի քանի ամիս առաջ, Փարիզի մէջ յանդիպեցայ տիկնոջ մը՝ իր 6էն 10 տարեկան երեք զաւակներով, բոլորն ալ պատշաճ հագուածքով եւ քաղաքավար վարմունքով: Անոնք, օր մը առաջ հասած էին Երեւանէն եւ կ’ուղղուէին քաղաք մը՝ Ֆրանսական բնագաւառին մէջ.    Հայաստան՝ տիկինը լսած էր թէ աւելի դիւրութեամբ կրնային գաղթի թուղթեր ստանալ՝ գաւառային շրջաններու մէջ. Անոնք նախորդ գիշերը անցուցած էին Փարիզի ‘’Gare de Lyon’’ գնացքի կայարանի սպասման սրահին մէջ, եւ որեւէ գաղափար չունէին թէ ուր պիտի անցնէին եկող գիշերները: Ֆրանսայի մէջ ոեւէ ծանօթ չունէին: Ես փորձեցի բացատրել թէ կեանքը դիւրին չէր այստեղ, եւ թերեւս աւելի լաւ պիտի ըլլար որ Հայաստան վերադառնային: Տիկնոջ համար, իրենք իրենց երազած տեղը հասած էին… իրենց Էլտորատոն: «Էլ հարց չկար»: Ամէն պարաքայի, անոնք ծախած էին իրենց տունը,  գնելու համար իրենց վիզաները, հատը 5000 տոլարի:

 Կը մտածեմ Մարտիկին մասին, իր աշխատաւորներուն եւ անոնց ընտանիքներուն մասին, զրկուած Հայրենիքէն, անոր հողէն, առիթէն որ ան կ’ընծայէ պահպանելու եւ փոխանցելու մեր մշակութային ժառանգութիւնը, ժառանգութիւն մը որ նոյնքան թանկ է «մեզի» համար, քան նիւթական ժառանգութիւն մը, որ ամէն գնով կը ջանանք փոխանցել  մեր զաւակներուն:

 Կը մտածեմ Յակոբին գործաւորներուն մասին, որոնցմէ մի քանիներ իրենք զիրենք պիտի գտնեն Պրիւքսէլի, Փարիզի եւ Լոս Անճելոսի փողոցներուն մէջ. Ճիշդ այդ կնկան պէս, որուն հանդիպեցայ Փարիզի մէջ. Ետքը անոնք յաջողութիւն պիտի գտնեն եւ ի վերջոյ ձուլուին՝ իրենց որդեգրած նոր «հայրենիքներուն» մէջ:

 Միւս կողմէ, կը մտածեմ նաեւ մէր Սփիւռքի Հայ գործարարներու մասին, որոնք կ’աշխատցնեն  տասնեակ հազարաւոր գործաւորներ՝ Չինաստանի, Վիէթնամի եւ Թայլանտի մէջ, եւ որոնք վարպետ գործաւորներու կարիքը ունին: Ասիոյ ընթացիկ սղաճի կացութեամբ, աշխատավարձքերը ներկայիս աւելի աժան են Հայաստանի մէջ, ուր մարդիկ աւելի ուսեալ եւ վստահաբար աւելի հմուտ են: Ի՞նչն է որ արգելք կը հանդիսանայ սփիւռքի գործարարներուն որ տեղափոխեն իրենց գործը դէպի Հայաստան:

Ո՞ւր է որ սխալած ենք:

 Որոշ արհեստներ կապուած են յատուկ ազգերու. Արհեստներէն մէկը, որու մէջ Հայեր կը գերազանցեն՝ ոսկերչութիւնն է: Ինչպէս Պարսիկները նշանաւոր են գորգ հիւսելու մէջ, Հայերը ճանչցուած են որպէս վարպետ՝ ոսկիի եւ արժէքաւոր մետաղներու գործին մէջ: Պատմութեան ընթացքին, ըլլայ Օսմանեան կամ Ռուսական կայսրութիւններուն մէջ, Սուլթանները եւ Ցարերը միշտ դիմած են Հայ ոսկերիչերու:

 Սովետական միութեան ժամանակ Հայերուն այս ձիրքը ճանչցուած էր, ուրեմն ոսկերչութեան եւ ադամանդ տաշելու ճարտարուեստը գլխաւորապէս կեդրոնացած էր Հայաստանի մէջ:

 Այժմ, մօտաւորապէս 15,000 հոգի կ’աշխատի ոսկերչութեան  ճիւղին մէջ. սակայն քանակը այնքան կարեւոր չէ որքան որակը: Հայ ոսկերիչը հստակաբար ճանչցուած է միջազգ ային շուկային մէջ որպէս հմուտ վարպետ:

Ո՞ւր է որ սխալած ենք:

 Կը մտածեմ Սփիւռքի զորուժին մասին, արկախ վերոյիշեալ գործատերերէն, եւ արկ ախ բարերարներէն, որոնք նիւթական նպաստ կը բերեն հայրենիքին:

 Ֆրանսայի մէջ միայն, ունեցէր ենք հայ նախարարներ՝ տնտեսութեան, արդիւնաբերութեան, ունեցէր ենք հայ վարչապետ…

 Ֆրանսայի պէս երկրի մը մէջ, ճանցուած որպէս օրէնքի պետութիւն, եւ օժտուած ազատ շուկայի տնտեսութեամբ:

 Թուրքիոյ մէջ, վերջերս ունեցէր ենք հայ մը, որ եղած է Թրքական հանրապետութեան նախագահի գլխաւոր խորհրդականը:

Թուրքիա, հպարտ անդամ մը աշխարհի  20 հզօրագոյն տնտեսութններու «ակումբ»ին:

 Ես կը մտածեմ քաղաքական գործիչներու և տնտեսագէտներու մասին, Ֆրանսա, Թուրքիա եւ այլուր, որոնք հայ են ոչ միայն ծագումով, այլ սրտով և հոգւով, որոնք վստահաբար պիտի կատարեն իրենց ներդրումը, եթե կոչ ըլլայ իրենց:

Մենք Սփիւռքահայերս, որ զրկուած ենք հայրենիքէն, որ հայրենի քի կարօտը կը քաշենք, ինչպէս շնջահեղձ մը կը կարօտի օդի, կը յուզուինք  այն վարկեանին որ ոտք կը դնենք Հայաստաանի հողին վրայ. Եւ ալ աւելի  կ’զգացուինք, երբ սփիւռքի նախարարուհիին, կամ վարջապետին հիւրը կ’ըլլանք, եւ կամ երբ կը ճանցուինք որպէս մասնակից Հայաստան-Սփիւռք խորհրդաժողովներուն:

Պէտք չէ՞ որ մենք, փոխանակ նախարարներու երկար եւ զգացական ճարերը մտիկ ընելու, գործի լծուինք: Պէտք չէ՞ որ մարդասիրական նպաստ բերելէ անդին, օգնենք մեր գիտուժով, եւ մեր այդ փորձառութեամբ որ կը տարբերի Սովետական սիսթէմէ ժառանգուած փորձառութենէն:

Պէտք չէ՞ ստանցնենք մեր պատասխանատւութիւնները ի դէմ մեր ազգին, մեր Հայրենիքին: Պէտք չէ՞ որ սփիւռքը հաւաքէ իր գործարարները, տնտեսագէտները եւ քաղաքական գիտնականները, խնդրէ անոնցմէ որ պատրաստեն ծրագիր, յանձնարարականներ տալով Հայաստանի տնտեսութիւնը բարեփոխելու կարելի ձեւերու մասին: Նպատակ ունենալով բարելաւելու Հայաստանի դիրքը միջազգային դրամատան «երկիրներու գործի դիւրութեան» կարգին մէջ (World Bank’s rating of countries for their “ease of doing business”). Ասիկա՝ անշուշտ առանց որեւէ նպատակ ունենալու իշխանութեան միջամուխ ըլլալու: Արդեօք սփիւռքը բաւական հասու՞ն է նման գործ ստանցնելու:

Արդեօք սփիւռքի օդանաւին մէջ օդաչու կա՞յ:

Վերջին տասը տարիներուն ընթացքին,կ’ըսուի թէ մէկ ու կէս միլիոն Հայեր արտագաղթած են Հայաստանէն, դառնալով ենթակայ ճերմակ ջարդին: Այս մէկ ու կէս միլիոնին համար, ոչ մէկ օտար պետութիւն կրնանք մեղադրել:

Բա՛ւ է արտասուիլ։

Բա՛ւ է խօսակցութիւններ եւ յօդուածներ՝ սփիւռքի օրաթերթերուն մէջ, այս կամ այն Հայաստանի հանրապետութեան քաղաքական գործիչին սխալ ընթացքին մասին։

Բա՛ւ է բացասական քննադատութիւններ։

Թող Սփիւռքի առաջնորդները, որոնք իրենք զիրենք կը յարգեն որպէս առաջնորդներ, ոտքի ելլեն, մէկդի դնեն իրենց անձնական հարցերը, հաւաքուին, միասնութեամբ զօրանան, եւ պատաասխանատւութիւն ստանձնեն, տէր կանքնելով հայրենիքին: Ի վերջոյ, որու՞ կը պատկանի Հայրենիքը:

Պատմութիւնը պիտի դատէ մեզ եւ մեր առաջնորդները՝ մեր անշարժութեան համար:

Փարիզ, Յունիս 2015

Փարիզ, Gare de Lyon սպասման սրահ:
Փարիզ, Gare de Lyon սպասման սրահ:

 

Ալեքսեյ Միխայիլովիչ Ձարի «Ադամանդեայ բազկաթոռը», արքունի գահերէն ամենամշակուածը. Գահը պատրաստուած է պարսկահայ արհեստաւորներու կողմէ` սանդալի փայտէ եւ պատուած ոսկիով: Նուիրուած է Ձարին 1659թ.-ին՝ Հայ առևտրականներու ընկերութեան կողմէ:
Ալեքսեյ Միխայիլովիչ Ձարի «Ադամանդեայ բազկաթոռը», արքունի գահերէն ամենամշակուածը. Գահը պատրաստուած է պարսկահայ արհեստաւորներու կողմէ` սանդալի փայտէ եւ պատուած ոսկիով: Նուիրուած է Ձարին 1659թ.-ին՝ Հայ առևտրականներու ընկերութեան կողմէ:
Չարլի Չափլինի պողպատէ քանդակը, ասեղի անցքին մէջ տեղաւորուած - Էդվարդ Տէր-Ղազարեանի գործ: Ամբողջովին ձեռքի աշխատանք, աւանդական գործիքներու միջոցով` նոյնպէս պատրաստուած պրն. Տէր-Ղազարեանի ձեռքով:
Չարլի Չափլինի պողպատէ քանդակը, ասեղի անցքին մէջ տեղաւորուած – Էդվարդ Տէր-Ղազարեանի գործ: Ամբողջովին ձեռքի աշխատանք, աւանդական գործիքներու միջոցով` նոյնպէս պատրաստուած պրն. Տէր-Ղազարեանի ձեռքով:
Հայ գործարարներ Չինաստանի մէջ կը նշեն ձեղասպանութեան հարիւրամեակը
Հայ գործարարներ Չինաստանի մէջ կը նշեն ձեղասպանութեան հարիւրամեակը
Երևանի ոսկերչական ցուցահանդէս՝ 2014 – Մերիտիէն կեդրոն:
Երևանի ոսկերչական ցուցահանդէս՝ 2014 – Մերիտիէն կեդրոն:
spot_img

ՆՄԱՆ ՆԻՒԹԵՐ

spot_img
spot_img

ՎԵՐՋԻՆ ՅԱՒԵԼՈՒՄՆԵՐ

spot_img

Զօրակցիր Զարթօնք Օրաթերթին